Phép màu hay tuổi thơ luôn là những từ ngữ quá đỗi đẹp đẽ để có thể đong đếm bằng lý tính. Nghệ sĩ hay nghệ thuật bằng một đối sánh nào đó hóa tương đương với trẻ con và thuở thơ ngây bởi khả năng được tự do tìm kiếm và gạt bỏ công năng thực tế của vạn vật, để trao lại một hình dung, một ý niệm tự thân hoàn toàn khác biệt. Từ nhánh cây khô giòn thành gươm báu lấp lánh, hộp giấy cũ là con tàu vũ trụ du hành qua các vì sao…, kho báu tuổi thơ dịch chuyển vào nghệ thuật bằng Found Object (tạm dịch: kỷ vật tìm thấy). Nhưng để phép màu ấy có thể hiển lộ trọn vẹn quyền năng thấu cảm của nó hôm nay, lịch sử nghệ thuật đã phải trải qua những cuộc chất vấn lâu dài.
Từ màn tuyên cáo lạnh lùng của Readymade đến cái cúi mình hòa lẫn dòng thấu cảm của Found Object
Tuy dấu hiệu của nghệ thuật Found Object đã được manh nha xuất hiện trong những trang báo cũ và vỏ bao diêm qua tác phẩm cắt dán mang tính bước ngoặt Still Life with Chair Caning (1912) của Picasso, nhưng lúc bấy giờ, đồ vật có sẵn mới chỉ đóng vai trò như chất liệu phụ trợ và có phần mờ nhạt cho hội họa Lập thể. Lịch sử nghệ thuật đã chọn ghi danh cái tên ấn tượng hơn, một cú rẽ ngôi rạch ròi khi Marcel Duchamp đặt chễm chệ chiếc bồn tiểu sứ và gọi nó là tác phẩm Fountain (1917) hay chiếc bánh xe đạp gắn trên ghế đẩu Bicycle Wheel (1913) vào chính giữa sự nhàm chán của nghệ thuật đương thời. Một cú khuấy đảo lật tung những định nghĩa và mặc nhiên, trật tự gọn ghẽ của nghệ thuật tựa những nguyên liệu được cắt gọt tăm tắp trên mặt thớt, bỗng bị đổ ập và trộn lẫn như nồi canh súp nóng bỏng trên bếp.
Tác phẩm Still Life with Chair Caning (1912) của Picasso. Ảnh: Tư liệu
Tác phẩm Fountain (1917) của nghệ sĩ Marcel Duchamp. Ảnh: Tư liệu
Thuật ngữ Readymade (tạm dịch: vật thể làm sẵn) chính thức ra đời để chỉ những sản phẩm công nghiệp vô tri vốn được sản xuất hàng loạt bằng máy móc và không mang dấu ấn cá nhân. Khi được lựa chọn và đặt vào không gian triển lãm, chúng lập tức bị tước bỏ công năng sử dụng ban đầu để khoác lên mình một căn cước mới: vật thể của ý niệm. Từ đó, Readymade xuất hiện như một gia vị lạnh lùng và sắc lẹm. Những đồ vật công nghiệp nhan nhản được đổ vào tầng ý niệm mới, giễu nhại cả một thể chế nghệ thuật được bảo bọc bởi tầng tầng lớp kính cứng cáp của hàn lâm kinh viện. Một màn tuyên cáo làm lớp vỏ đẹp đẽ ấy có thêm những vết nứt chảy dài trên bề mặt, một hoài nghi được giải thoát từ đó: “Thế nào là nghệ thuật?”. Ta có thể thấy chiến trận không phân định thắng thua từ khi Readymade hiển hiện trong dòng chảy nghệ thuật, nổi loạn và hiên ngang.
Sự lạnh lùng của Readymade kiến tạo một màn tuyên cáo rạch ròi và lý trí, ngang tàn và đủ đầy. Tiếc thay, con người là giống loài tuy ưa sự đủ đầy nhưng cũng lắm lúc chán ngán nó. Sự gồng gánh lý trí trong Readymade khiến nghệ thuật cần một sự dung hòa, cân bằng, và Found Object là cách thức để giải quyết.
Khởi nguyên từ cách gọi thi vị của chủ nghĩa Siêu thực vào thập niên 1930 bằng thứ tiếng lãng mạn nhất hành tinh Objet trouvé, Found Object mở rộng ranh giới của vật chất có sẵn, không còn giới hạn ở đồ công nghiệp vô hồn, mà bao bọc lấy cả những tạo tác của tự nhiên hoặc những mảnh vỡ của đời sống đã qua sử dụng. Thực chất, vẫn là những đồ vật sẵn có nhưng giờ đây chúng được chọn lựa và đem vào không gian nghệ thuật thông qua bộ lọc xúc cảm: nhành cây nứt gãy vô tình đạp phải trên lối đi, là món đồ lân la cả một buổi chiều để thấy thuộc về mình, hay món đồ chơi ngày ấu thơ bất chợt rơi ra từ những lần dọn kho… Chúng sẵn có về hiện trạng vật lý và cũng sẵn có về xúc cảm.
Không còn là tư thế thẳng tắp của sự giễu nhại, lạnh lùng của lý trí, nghệ sĩ từ từ thả lỏng và cúi người gần gụi hơn với chính mình, với những thấu cảm của riêng mình. Henry Moore suốt những năm giữa thế kỷ 20 đã lặng lẽ thu gom những mảnh xương động vật, những viên đá lửa hoen rỉ, trân trọng nâng niu chúng như những bức tượng điêu khắc tinh khôi của tạo hóa. Hay Annette Messager trong tác phẩm gây sốc Les Pensionnaires (1971-1972) đã khâu găm, quấn bọc những con chim nhỏ bằng len và gấu bông sờn rách để phơi bày những vết sẹo tâm lý. Họ nhặt nhạnh mình trong những món đồ tuổi thơ hoặc những món đồ mang dáng dấp thuở bé, thấy phép màu vẫn sẵn đợi, tĩnh lặng dưới lớp bụi mờ, để có thể tạo tác và hiển lộ những ý niệm nội tâm mình.
Animal Head (1951) của nghệ sĩ Henry Moore. Ảnh: Tư liệu
Nghệ sĩ là đứa trẻ trong hình hài lớn và hai lãnh địa ngây thơ
Khi người lớn vẫn thương nhớ hoài hình hài của chính mình ở một bản thể nhỏ nhắn không ở thực tại, những mảnh vụn rực rỡ sắc màu của tuổi thơ ghim vào tâm tưởng không đứt lìa. Cách gọi “người lớn” có chăng chỉ là bé con ở một hình hài lớn, dung chứa sự trưởng thành gai góc và ngây thơ hoài niệm. Found Object là phép màu để những tâm hồn nhạy cảm hô biến những giấc mộng thành thật. Những món đồ chơi, vật dụng sờn cũ được nhặt nhạnh, được vỗ về trong đôi tay, tựa viên gạch để xây một tòa thành nghệ thuật mới – những viên gạch hồng đỏ, đôi chỗ sứt mẻ nhưng thân thuộc như sóng trào.
Trong cuộc thử nghiệm của phép màu mang tên Found Object, kho báu trong túi áo tuổi thơ năm nào được vận dụng theo những lối khác nhau, mở ra những lãnh địa nghệ thuật phong phú. Có người dùng sức mình mở rộng vùng ngây thơ quen thuộc, cũng có người dùng những vụn ký ức để dựng nên vùng ngây thơ mới.
Nghệ sĩ tiên phong người Nga Ilya Kabakov nổi danh với thể loại nghệ thuật Total Installation được khai thác từ chính những vụn vặt để sắp đặt một lãnh địa cảm xúc mở rộng từ những trải nghiệm tự thân về sự tuần hoàn của bế tắc của đời sống. Tác phẩm The man who flew into space from his apartment dựng trực tiếp tại xưởng làm việc Moscow, khắc họa căn phòng tập thể thời Xô Viết, những đồ vật của đời sống cũ, những tấm áp phích cổ động đủ màu bủa vây bốn bức tường, một sự giăng mắc, gò ép của xã hội đương thời, ám ảnh cả tuổi thơ. Ông cho biết: “Từ rất lâu rồi, ngay từ thuở ấu thơ sớm nhất, tôi đã phát ngán và buồn chán với cái thường nhật vắt kiệt sức lực này, với cái vòng lặp tuần hoàn ngày qua ngày của nó, và thậm chí với chính sự thật rằng nó đang hiện hữu. Điều đó chẳng có gì quan trọng cho dù nó dễ chịu, vui vẻ, thú vị, hay buồn chán, đau đớn.” Điểm sáng và vùng mở rộng của lãnh địa tuổi thơ nằm ở lỗ thủng trên trần nhà, người đàn ông hay đứa trẻ nhún mình phá tan sự giăng mắc để chạm đến những vì sao. Tác phẩm dùng những đồ vật cũ kỹ biểu thị một sự ngưng đọng, cái chết của bế tắc và cả sự ngây thơ vượt thoát của Ilya Kabakov.
Tác phẩm The man who flew into space from his apartment (1985) của nghệ sĩ Ilya Kabakov. Ảnh: Tư liệu
Trái với một tuổi thơ bó hẹp trong lồng giam thực tại của xã hội đương thời, nghệ sĩ Tạ Huy Long với triển lãm Zootopia của tôi năm 2025 là một vùng ký ức đẹp đẽ, nơi bao thế hệ trẻ em Việt đã từng sống và mơ. Cuộc phiêu lưu ký của Dế Mèn dịch chuyển từ những trang văn đẹp linh động của Tô Hoài đến những nét vẽ tươi tắn và thực sự bước vào không gian rất thực ở những ngày đông Hà Nội. Zootopia của tôi như một phép biến hình mà Tạ Huy Long góp nhặt hơn hai năm kho tàng sáng tạo của chính mình vào một không gian. Những mảng tường kể chuyện thần tiên gây choáng ngợp, với hộp kính cá ông sáng màu rực rỡ, rương hòm gỗ tự do ở các ngóc ngách, chú dế mèn hóa sinh thể sống động… Từ những đồ vật đượm hương thời gian, hằn dấu vết hao mòn, Tạ Huy Long ghi nhớ và dùng chính chúng để viết tiếp thế giới cổ tích của riêng mình trong bình diện đời thường.
Tác phẩm tại triển lãm Zootopia của tôi của nghệ sĩ Tạ Huy Long. Ảnh: Tư liệu
Phép màu của Found object không ngừng lại ở mở rộng tuổi thơ đến vô cùng, nghệ sĩ đương đại tận dụng chính kho báu ký ức để thuyên chuyển thành những ý niệm, phản ánh những cấu trúc suy nghĩ khác, chất vấn thế giới hay phản tư nội tâm. Những viên gạch cũ của xúc cảm trìu mến được tái sử dụng để tạo nên lãnh địa nghệ thuật đa tầng và đa diện hơn. Toys ‘R’ Us của nghệ sĩ điêu khắc người Scotland David Mach thu gom hàng vạn binh lính nhựa xanh, gấu bông cũ, mô hình xe và các linh kiện nhựa tạp nham để ép, dính và kết nối. Đồ chơi vốn là ngôn ngữ đại diện cho sự ngây thơ, nhưng qua bộ lọc của David Mach lại là một cú giật mình thảng thốt. Kỳ quan nghệ thuật được dệt nên từ chính những món đồ chơi quen thuộc. Sự tương phản tàn nhẫn này giáng đòn mạnh vào tâm lý, trực diện chất vấn cách xã hội hiện đại đang bình thường hóa và thương mại hóa tính bạo lực ngầm ngay trong phòng ngủ của những đứa trẻ.
Tác phẩm Grizzly Little Fucker (2002) của nghệ sĩ David Mach. Ảnh: Tư liệu
Không chỉ dùng để chất vấn thế giới, Found Object còn là cách để nghệ sĩ sĩ phản tư nội tâm của chính mình. Trong triển lãm Vòng lặp phi lý của những điều thường nhật, nghệ sĩ trẻ Huyền Dương đưa đến một thế giới hỗn độn và kỳ quái. Một bản thể trong trẻo và ngây thơ hiện diện qua những miếng hình dán búp bê, những tay chân tháo tung như trò nghịch dại, những nắm đất đỏ rải đầy khắp chốn… Sự hiện diện của những kỷ vật tìm thấy hồn nhiên nhưng lại dựng nên một nhãn quan không mấy ngây thơ: “while people are I’m here doing”. Huyền Dương đứng giữa khoảng trống của thực tại và nội tại, dùng đồ vật tìm thấy như phương tiện vô thức giải bày chính mình. Không rõ thực tại vô lý hay chính tâm thức đầy mâu thuẫn của Huyền Dương tạo nên “vòng lặp phi lý của những điều thường nhật”, chỉ là sự trong trẻo luôn ở ngay trên bề mặt tác phẩm và có khi trong cả những chiều sâu phức tạp của nghệ sĩ. Cách phản hồi nghiêm túc và chân thật thế giới ẩn dưới lớp hồn nhiên của ký ức tuổi thơ luôn là bằng chứng cho cô bé háo hức trong hình hài lớn dung nạp cả trẻ thơ và trưởng thành.
Tác phẩm sắp đặt tại triển lãm Vòng lặp phi lý của những điều thường nhật (2026) của nghệ sĩ Huyền Dương. Ảnh: Tư liệu
Khúc vĩ thanh cho tuổi thơ không phải là nốt nhạc cuối cùng đẹp đẽ mà là nốt lặng để bắt đầu đoạn thanh âm tiếp tục. Trong cuộc dịch chuyển từ Readymade đến miền Found Object, nghệ thuật đương đại đã chứng minh một chân lý dịu dàng: kỳ quan nghệ thuật rực rỡ nhất, hóa ra từng nằm gọn trong lòng một bàn tay nhỏ. Dù là để mở rộng hoài niệm cứu chuộc hay chuyển hóa ý niệm để chất vấn và phản tư nội tâm, nghệ thuật luôn là nơi để cổ vũ những tâm hồn mong manh nhất dũng cảm để bày t chính mình trong thế giới khổng lồ của thực tại.
Mong những bé thơ trong hình hài lớn vẫn tin và thấy phép màu luôn nhấp nhánh như đèn màu rực rỡ giữa ngàn ngày xuôi ngược.
Thực hiện: Saya Nguyễn
Xem thêm
Dạ lửa – Womb of Fire: Thai nghén và sinh sôi
Tìm gì “Dưới lớp thời gian” của Nguyễn Xuân Lục?
Triển lãm The Archives: Ba thập kỷ trong vũ trụ điện ảnh Wes Anderson
