Trên vòng cung trải dài Đông – Tây Bắc Việt Nam, H’mông là dân tộc có nơi cư trú cao nhất so với mực nước biển. Sống ở nơi mây – đất và người đêm ngày hòa quyện, giữa bốn bề núi non, tộc người H’mông với H’mông xanh – trắng – đen – đỏ – hoa có cách thể hiện trang phục khác biệt, dựa trên nền màu chủ đạo cùng những hoa văn trang trí gắn với nhánh tộc người ấy.
Tần tảo với đời sống thường nhật, người phụ nữ H’mông vẫn luôn dành thời gian tạo nên trang phục của riêng mình.
Chiếc địu được dày công thực hiện, hoa văn tinh xảo, là vẻ đẹp tự hào của người mẹ H’mông đảm đang.
Sắc màu vui nhộn cùng nụ cười hạnh phúc của người H’mông nơi chợ phiên.
Chu du lên miền cao, dễ thấy hình ảnh những cô gái, những mẹ, những bà người H’mông khi ngồi vệ đường, khi trên thửa ruộng thang, khi bên khung cửa… cần mẫn, miệt mài thêu hoa văn lên trang phục cho chính họ. Chi tiết trang trí ấy được lấy từ thiên nhiên. Đó là hoa, lá, cánh chim, cánh bướm, là thửa ruộng thang… không tả thực mà giản lược tài tình, giữ lại chi tiết vừa đủ, và nối kết liên hoàn như một gửi gắm về khát vọng sinh sôi, tuần hoàn theo nhịp điệu của mùa lúa, mùa thảo quả, của đời sống con người nơi non cao.
Các tầng hoa văn đan xen dày đặc, mỗi chi tiết, gửi gắm một ý nghĩa – biểu tượng từ thiên nhiên.
Hoa văn trên trang phục phụ nữ H’mông không biểu hiện theo bối cảnh, mà là một phần của đời sống tinh thần, là chi tiết nối kết con người – thiên nhiên.
Tùy theo sắc màu của trang phục để nhận biết các nhánh khác nhau trong cộng đồng dân tộc H’mông.
Trong nghệ thuật tác tạo hoa văn trên trang phục, người H’mông cũng có biệt tài ứng dụng các hoa văn hình học. Hệ hoa văn này chiếm giữ phần lớn khối lượng trên trang phục H’mông, từ đơn giản như vuông, tròn, tam giác, xoắn ốc, cho đến những dải lặp tạo thành cấu trúc có ý đồ, tổ chức mạch lạc, trật tự, không có khởi đầu, không có kết thúc. Ở một tầng nghĩa sâu xa hơn, dải hoa văn hình học này còn được ví là những “bản đồ” soi chiếu lại các cuộc du canh, du cư của tổ tiên người H’mông trong hành trình đi tìm nơi đất mới.
Bộ trang phục phổ thông của người H’mông hoa ở chợ phiên Cán Cấu.
Các chi tiết và màu sắc phối hợp thật hài hòa trên chiếc địu của người H’mông.
Tuỳ từng nhóm H’mông, trang phục sẽ mang những chi tiết nhận dạng rõ rệt, nên ở cùng một chợ phiên, chỉ thoáng qua sắc màu váy áo, cũng đủ nhận biết nguồn gốc của từng tộc H’mông cụ thể. Trang phục người H’mông hoa được xem là rực rỡ, gây hiệu ứng thị giác mạnh mẽ nhất với các tầng hoa văn dày đặc, phối nhiều màu. Người H’mông đen dùng hoa văn giản đơn trên nền vải chàm đậm, đen ngả tím. H’mông trắng lại là sự cân bằng sáng – tối, giữa khoảng trắng và chi tiết trang trí. H’mông xanh với tông màu xanh lam, xanh lá dịu mắt, hoa văn tinh gọn, bố cục hài hòa. H’mông đỏ lại là sự tương phản mạnh của đỏ – chàm, biểu hiện rõ ý nghĩa của sự bảo hộ.
Phụ nữ H’mông cặm cụi tự tạo trang phục cho riêng mình là hình ảnh quen thuộc nơi miền cao.
Thửa ruộng thang, một chi tiết quen được thể hiện vào trang phục truyền thống của người H’mông.
Người phụ nữ H’mông từ khi lớn lên, một trong những việc hệ trọng chính là tự tay thực hiện trang phục cho riêng mình. Đó là một quá trình dài bắt đầu từ trồng lanh, tước sợi, dệt vải, vẽ sáp, nhuộm chàm, thêu hoa văn… cùng sự bền bỉ, kiên nhẫn, chính xác, sáng tạo, để tạo nên một trang phục vẫn là bản sắc tộc người H’mông, nhưng có trong đó cá tính, tinh thần, cùng giọt mồ hôi lao nhọc của người tác tạo. Trang phục người phụ nữ H’mông chính là sự kết tinh của bản sắc, tinh thần, vẻ đẹp lao động, ký ức, là di sản truyền đời qua từng thế hệ.
Chiếc túi đeo của đàn ông H’mông với mảng thêu đẹp mắt, chính là công sức từ người vợ mà thành.
Phụ nữ H’mông ở Hồ Thầu, Hoàng Su Phì trở về sau một ngày vất vả trên nương.
Có những váy áo được hoàn thiện bằng cả một đời người, mẹ làm để dành tặng cho con, con lại dành cho cháu. Có những váy áo chỉ dùng đúng một lần trong đời ở dịp hệ trọng là ngày cưới, rồi được lưu giữ như báu vật gia truyền. Các chi tiết hoa văn trong trang phục người H’mông, ở một khía cạnh khác, không còn là khái niệm trang trí đơn thuần, mà là ký ức, bản sắc, gói ghém trong đó tinh thần và sức sống bền bỉ của cộng đồng H’mông nơi miền non cao hương lúa.
Thiên nhiên – Con người – Bản sắc
Chi tiết trang trí dễ nhận trên trang phục người miền cao là sự tổng hòa màu sắc và thiên nhiên, được thuật lại qua bàn tay sáng tạo của con người, không chỉ đậm chất thủ công, nghệ thuật, mà còn là thông điệp, ý nghĩa, được lưu truyền mãi theo dòng chảy thời gian.
Thực hiện chuyên đề: Nguyễn Đình
Xem thêm:
Khảm trai Chuôn Ngọ: Nghệ thuật của biển khơi
