Trên bộ trang phục thường ngày của người đàn ông Dao đỏ, màu chiếm dung lượng lớn nhất là đen, riêng với mảng lưng áo, sẽ thấy đính trên đó một tấm thêu tay với khổ vuông, mỗi cạnh khoảng 10cm. Mảng vuông kỳ lạ này được gọi là “lủi tán”. Ý nghĩa lủi tán trở ngược về thời kỳ huyền thoại chiến tranh tam giới trong đạo giáo (người Dao có tín ngưỡng là đạo giáo). Nói về lủi tán, ông Chảo Sình Nhàn ở thôn Pờ Sì Ngài, Lào Cai kể lại rằng ngày xa xưa con người, ma quỷ, muôn loài cầm thú sống hòa bình cùng nhau. Con người được Tam Thanh truyền dạy phép thuật. Nhưng khi Tam Thanh về trời, người mải chơi, quên phép thuật khiến thế lực quỷ thần mạnh trở lại, hại người và muông thú, gây đủ thứ bệnh dịch chết chóc. Người Dao thỉnh cầu Ngọc Hoàng mời Tam Thanh trở lại. Trong lúc chờ Tam Thanh tái sinh, Ngọc Hoàng ban cho người Dao cách sử dụng cây thuốc chữa bệnh cho người bằng việc “đóng” một dấu lên lưng, gọi là lủi tán. Đó cũng là lý do trong cộng đồng dân tộc miền cao, người Dao luôn giỏi về các bài thuốc, còn trên trang phục đàn ông người Dao luôn có lủi tán là vậy.
Hoa văn lủi tán được phát triển theo lớp, dải, nhịp lặp với điểm nhấn trung tâm rõ nét.
Dải áo trong trang phục thường ngày của phụ nữ Dao đỏ với những chi tiết thêu và phối màu tinh tế, khéo léo.
Trong đời sống tâm linh, vòng đời của người Dao gắn với các nghi lễ đánh dấu từng giai đoạn đời người, gọi là các lễ cấp sắc. Khởi đầu là ba đèn, rồi bảy đèn, chín đèn, mười hai đèn. Ở lễ cấp sắc, ngoài các nghi thức long trọng, các vũ điệu, bài văn cúng kéo dài ngày đêm, trang phục thầy cúng, con thánh (người tham gia lễ cúng) được chăm chút, với những gì đẹp nhất, rực rỡ nhất, long trọng nhất, tôn kính nhất, thể hiện vào nghi lễ.
Dải quấn chân của đàn ông người Dao đỏ, gợi về sự tích cầu xin cho con cái người Dao sinh ra được to lớn, khỏe mạnh.
Lủi tán như một bản đồ văn hóa, thể hiện đa tầng nghĩa, từ biểu tượng, tín ngưỡng, thẩm mỹ… của người Dao.
Nhưng có chi tiết thú vị là các vị nam luôn mặc đồ nữ. Điều này liên quan đến tích truyện ngày xưa thầy cúng Dao do nữ đảm nhiệm, một vị trong lúc hành lễ thì chuyển dạ, sinh con, nên phải nhờ chồng mặc quần áo cúng của mình thực hiện nốt phần lễ còn lại. Từ đó, người nam nhận nhiệm vụ thay nữ cúng tế các nghi lễ trọng đại trong đời sống họ tộc, nên phải mặc đồ nữ.
Ở khía cạnh “biểu tượng” lủi tán của người Dao đỏ bố cục khá giống đồ hình Mandala. đàn ông người Dao đeo lủi tán, nhưng người thêu nên đường nét huyền hoặc ấy là phụ nữ.
Hai con thánh với trang phục nữ và dải quấn chân trong lễ cấp sắc 12 đèn ở Lào Cai.
Điệu múa rùa của người Dao đỏ quanh lễ đàn tượng trưng cho núi Mỹ Sơn, nơi Tam Thanh tu thành đạo.
Người Dao đỏ còn lưu giữ nhiều nghi lễ đặc biệt, trong đó lễ tẩu sai (cấp sắc 12 đèn) là cực kỳ trọng đại, thiêng liêng trong đời sống tâm linh của cộng đồng người Dao. Phụ nữ người Dao đỏ khi đã dự lễ cấp sắc 12 đèn, mới được dùng khăn Pả đội đầu.
Còn nhiều chi tiết trang trí trên diềm áo, dải “chiềm pồng”, dải quấn chân của đàn ông, khăn Pả đội đầu của phụ nữ khi đã theo chồng dự cấp sắc 12 đèn… đều chứa đựng những nét thêu tay độc đáo, được người phụ nữ miệt mài thực hiện, như cách lưu truyền những vốn quý qua chi tiết bé nhỏ trên trang phục của người Dao đỏ hôm nay và mai sau.
Trong lễ cấp sắc 12 đèn của người Dao đỏ, đàn ông đội một cái mũ có tua rua, phụ nữ đội một chiếc khăn vuông được đan thêu khéo léo, đều được gọi là Pả.
Thầy cúng Lý Phủ Vảng trong lễ cấp sắc 12 đèn ở Phìn Ngan, Lào Cai.
Thiên nhiên – Con người – Bản sắc
Chi tiết trang trí dễ nhận trên trang phục người miền cao là sự tổng hòa màu sắc và thiên nhiên, được thuật lại qua bàn tay sáng tạo của con người, không chỉ đậm chất thủ công, nghệ thuật, mà còn là thông điệp, ý nghĩa, được lưu truyền mãi theo dòng chảy thời gian.
Thực hiện chuyên đề: Nguyễn Đình
Xem thêm:
Khảm trai Chuôn Ngọ: Nghệ thuật của biển khơi
