Men lam (hay men trắng xanh) là một trong những dòng men gốm có tuổi đời lớn và sức lan tỏa rộng nhất trong lịch sử gốm sứ thế giới. Kỹ thuật vẽ hoa văn cobalt dưới men trắng hình thành tại các lò gốm Cảnh Đức Trấn, Trung Quốc, vào thời Nguyên, sau đó theo các tuyến giao thương lan sang Ba Tư, Nhật Bản, Hà Lan, nơi nó được bản địa hóa thành gốm Delft, và len vào đời sống Việt Nam qua các dòng gốm Chu Đậu, Bát Tràng với men trắng chàm và men tam thái. Trong suốt hành trình đó, chức năng trang trí cho đồ dùng hằng ngày của men lam gần như không thay đổi.
Không dừng lại ở công năng trang trí không gian sống qua những vật dụng bàn ăn, bình hoa hay gạch lát, vẻ cổ điển giàu sức gợi của men lam đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều nhà thiết kế và nghệ sĩ đương đại, diễn giải lại vẻ đẹp của gốm sứ bằng một ngôn ngữ mới, qua thời trang, điêu khắc và thiết kế sản phẩm.
Điều khiến men lam trở thành nguồn cảm hứng cho các lĩnh vực sáng tạo khác không nằm ở vẻ đẹp trang trí, mà ở lớp ký ức văn hóa nó mang theo. Trong thiết kế sản phẩm, nhà thiết kế Hà Lan Marcel Wanders đã hợp tác với Royal Delft, công ty gốm duy nhất còn sản xuất Delft Blue theo phương pháp truyền thống từ năm 1653, để tạo ra bộ sưu tập bình gốm cho Moooi vào năm 2008. Điều đáng chú ý không phải là việc lặp lại hoa văn Delft cổ điển, mà là cách các hình dạng bình được bóp méo, khoét lỗ, thêm vòi hay chi tiết mang tính đương đại, trong khi lớp men và cách vẽ tay vẫn giữ đúng kỹ thuật thủ công nguyên bản. 10 năm sau đó, để kỉ niệm sinh nhật lần thứ 90 của nhân vật Chuột Mickey và Minnie, nhà thiết kế cộng tác với thương hiệu Leblon Delienne để cho ra mắt hai bức tượng trắng với kích thước lớn, với những vệt màu lam vẽ bằng chính đôi bàn tay của ông. Sự ngẫu hứng của những vệt màu lam trên nền trắng mang đến tinh thần đương đại cho gốm men xanh Delft vốn được biết đến qua những họa tiết vẽ tay chi tiết.
Bình hoa Blown Away. Ảnh: Tư liệu
Ảnh: Leblon Delienne
Năm 2014, kiến trúc sư kiêm nhà thiết kế nội thất Hong Kong Steve Leung, người nổi tiếng với khả năng dung hòa mỹ học Đông – Tây, đã hợp tác cùng Baccarat để cho ra mắt mẫu đèn chùm Printemps Bleu Zenith, hòa quyện nét đẹp của pha lê Pháp và gốm sứ Thanh Hoa trong cùng một tác phẩm. Ông lấy cảm hứng từ triết lý âm dương, mặt ngoài chao đèn giữ màu trắng tinh giản, để họa tiết bên trong chỉ hé lộ khi ánh sáng xuyên qua. Các họa tiết chim én, bướm và hoa lá được lấy từ kho lưu trữ hoa văn Trung Hoa thế kỷ 19 của Baccarat, vừa mang giá trị biểu tượng vừa đánh dấu 60 năm quan hệ hữu nghị Pháp – Trung.
Ảnh: Baccarat
Trong điêu khắc và nghệ thuật tạo hình, men lam được các nghệ sĩ tiếp cận theo nhiều hướng khác nhau, từ giữ nguyên hoa văn cổ để đặt vào một hình khối mới, chủ động để gốm bị “tổn thương”, đến biến chính công năng cũ của gốm thành chất liệu kể chuyện.
Nghệ nhân Vũ Đức Thắng từ làng gốm Bát Tràng tiếp cận men lam qua một hình khối bất ngờ: chiếc giày bốt. Trong bộ 12 tác phẩm giày gốm độc bản, ông chọn dáng bốt thời trang phương Tây làm nền, rồi phủ lên đó toàn bộ vốn liếng kỹ thuật truyền thống, gồm khắc chìm, đắp nổi, chồng men, cùng họa tiết cổ vẽ bằng mực chàm. Bốn trong số đó kể một mạch chuyện liên hoàn bằng ngôn ngữ hoa văn cổ: họa tiết bách hoa gợi câu “nhân sinh bách nghệ”; cá chép từ điển tích “Lý ngư vượt long môn” vẩy dọc thân giày; sóng thủy tam tượng trưng cho sự nối tiếp bền vững qua các thế hệ; và “Long cuốn thủy” — rồng hút nước theo hình tượng thời Trần, khép lại chu kỳ hóa rồng bắt đầu từ chiếc giày cá chép. Tất cả đều nằm trên nền men ngà đặc trưng của Bát Tràng, cho thấy một hình thức không thuộc về truyền thống gốm vẫn có thể trở thành nơi chứa đựng trọn vẹn ngôn ngữ và tinh thần của nó.
Từ trái sang: Giày gốm men ngà vẽ họa tiết bách hoa, họa tiết cá chép, họa tiết sóng thủy tam, và họa tiết Long cuốn thủy. Ảnh: Bat Trang Museum Atelier
Trong loạt tác phẩm mang tên Nén, họa sĩ sơn mài Nguyễn Xuân Lục lần đầu thử nghiệm với gốm, lấy chính những phôi gốm sản xuất hàng loạt của làng nghề Bát Tràng khi còn mềm, sau đó ép và liên kết chúng thành một khối vuông vức, cân đối. Quá trình này khiến từng chi tiết mất đi hình thái và công năng ban đầu, để lại những đường nét méo mó, dị dạng. Tổng thể tác phẩm nếu tách rời từng chi tiết ra sẽ trở nên vô dụng, nhưng khi kết hợp lại, cùng nhau tạo nên một chỉnh thể hoàn chỉnh. Các họa tiết men lam vẽ tay gợi nhắc ngôn ngữ trang trí truyền thống của ấm chén trà cụ Việt, đóng vai trò kết nối các mảnh ghép rời rạc thành một nhịp điệu thị giác thống nhất. Bằng cách mượn những bản sao công nghiệp quen thuộc để tạo nên một hình khối độc bản, Nguyễn Xuân Lục mở ra một cách nhìn khác về ký ức, vật chất và di sản của nghề gốm Bát Tràng, nơi sự bất toàn khi được tôi luyện đúng cách, sẽ làm nên một tổng thể nguyên vẹn.
Họa sĩ sơn mài Nguyễn Xuân Lục cùng tác phẩm Nén 02 (trái) và Nén 01 (phải). Ảnh: Nguyễn Đình
Nghệ sĩ Nguyễn Duy Mạnh lại tiếp cận men lam từ một hướng đối lập. Thay vì tôn vinh sự toàn vẹn của hoa văn cổ, anh chủ động để nó tổn thương. Trong loạt tác phẩm Đất Mẹ – Những vết thương hở (2023–2025), anh chọn những họa tiết sơn thủy vẽ dưới men lam, vốn gắn với vẻ đẹp yên bình, trật tự trong quan niệm thẩm mỹ truyền thống, rồi rạch, cào lên bề mặt gốm những vết cắt trực diện. Với anh, những đường hằn ấy là một phép nhân hóa. Ở đó, gốm được nhìn như một cơ thể sống, và hoa văn sơn thủy xưa, vốn chứa cả ước mơ về một không gian hữu tình của người xưa, trở thành nơi ký ức và hiện thực cùng hiện diện. Cách làm này không phủ nhận vẻ đẹp cổ điển của men lam, mà mở rộng nó về phía một cảm nhận khác: cái đẹp không tách rời khỏi tổn thương và đổ vỡ.
Hai trong loạt tác phẩm Đất Mẹ – Những vết thương hở. Ảnh: Nguyễn Duy Mạnh
Bộ tác phẩm Hồn Xiêu – Phách Lạc. Ảnh: The Outpost
Năm 2023, nhân dịp kỷ niệm 50 năm quan hệ ngoại giao Việt Nam – Hà Lan, Đại sứ quán Hà Lan tại Việt Nam đã mời nghệ sĩ Xuân Lam thực hiện một tác phẩm điêu khắc phản ánh mối quan hệ hợp tác lâu dài giữa hai quốc gia trên các lĩnh vực thương mại, nông nghiệp bền vững và quản lý tài nguyên nước. Tác phẩm lấy cảm hứng từ mâm ngũ quả ngày Tết, biểu tượng của lòng biết ơn và sự sung túc, với năm loại quả gồm chuối, xoài, đu đủ, thanh long và táo. Điểm nhấn của tác phẩm nằm ở việc kết hợp gốm cổ truyền Việt Nam và gốm Delft của Hà Lan, được nghệ sĩ giải cấu trúc và hòa quyện thành họa tiết trang trí trên từng loại quả.
Ảnh: Tư liệu
Nghệ sĩ gốc Bắc Kinh sống tại Sydney Ah Xian đã dùng chính kỹ thuật men lam dưới men của Cảnh Đức Trấn để vẽ lên các bức tượng bán thân đúc từ cơ thể người thật trong loạt tác phẩm China China (1998–2004). Những khuôn mặt nhắm mắt, phủ đầy hoa văn phong cảnh hay chim muông truyền thống, đặt hình thức tượng bán thân, vốn có gốc từ điêu khắc phương Tây, cạnh họa tiết gốm cổ điển phương Đông, tạo ra một đối tượng vừa mang tính cá nhân vừa mang tính biểu tượng văn hóa. Series này hiện được lưu giữ tại nhiều bảo tàng lớn của Úc và đã đưa Ah Xian trở thành một trong những gương mặt điêu khắc gia đương đại được nhắc đến nhiều nhất trong cộng đồng nghệ sĩ gốc Hoa hải ngoại.
Tác phẩm Bust No.1 (1998). Ảnh: Tư liệu
Nghệ sĩ Li Xiaofeng tiếp cận gốm men lam qua những mảnh ghép. Từ đầu những năm 2000, ông thu thập các mảnh gốm vỡ có niên đại từ thời Tống, Nguyên, Minh, Thanh, phần lớn được khai quật trong các đợt cải tạo đô thị ở Bắc Kinh, rồi mài nhẵn, khoan lỗ và kết nối chúng bằng dây bạc thành áo, váy dài, hay quân phục. Ông gọi các tác phẩm của mình là “tái sắp đặt phong cảnh”. Những mảnh vỡ vốn thuộc về một chiếc bát hay chiếc bình đã không còn nguyên vẹn, nay được ghép nối thành một hình hài khác, khoác lên cơ thể người. Hoa văn cổ trên từng mảnh gốm vẫn được giữ nguyên, nhưng công năng ban đầu của nó thì không. Từ một vật dụng thân thuộc trong đời sống, gốm men lam trở thành chất liệu của thời trang và điêu khắc, mang theo dấu vết thời gian của chính những triều đại đã tạo ra nó.
Ảnh: Tư liệu
Trong thiết kế thời trang cao cấp, men lam được diễn giải qua kỹ thuật in ấn lẫn dùng chính chất liệu hoặc cấu trúc bề mặt của gốm. Mùa thu/đông 2005, nhà thiết kế Roberto Cavalli giới thiệu chiếc đầm dạ hội đuôi cá lấy cảm hứng từ bình sứ thời Minh, Trung Quốc. Thu/đông 2011, giám đốc sáng tạo Sarah Burton của Alexander McQueen đã mời chính nghệ sĩ Li Xiaofeng để thực hiện phần áo bó ngực từ mảnh gốm cổ cho một số thiết kế trong bộ sưu tập Ready-to-Wear, kết hợp cùng giày platform cũng được xử lý theo cùng kỹ thuật. John Galliano lại khai thác họa tiết gốm bằng kĩ thuật thêu tinh xảo, sử dụng họa tiết trên gốm men lam Delft. Các thiết kế này đều được xuất hiện trong triển lãm thời trang China: Through the Looking Glass của bảo tàng MET năm 2015.
Roberto Cavalli thu/đông 2005
Alexander McQueen thu/đông 2011
Christian Dior haute couture xuân/hè 2005 và xuân/hè 2009
Series bài viết RE-visualize khám phá sự giao thoa đầy cảm hứng giữa các lĩnh vực sáng tạo về kiến trúc, đồ nội thất, thời trang và nghệ thuật. Tại đây, chúng ta sẽ cùng nhìn lại cách những ý tưởng, hình thái và phong cách được tái hình dung và lan tỏa đa ngành, tạo nên những bản thiết kế độc đáo và ấn tượng. RE-visualize mở ra góc nhìn mới về sự kết nối không giới hạn trong thế giới sáng tạo và nghệ thuật.
Thực hiện: Hoàng Lê
Xem thêm
Dáng hình Chúa nơi phía Đông địa cầu
Ảnh hưởng từ nghệ thuật bất khả của M. C. Escher trong thiết kế đương đại
