Nơi tinh cầu Trái đất có giống loài thông minh tuyệt đỉnh ngự trị, họ được thai nghén 9 tháng 10 ngày, rồi sinh sôi nảy nở. Trên núi cao rừng thẳm, giữa bạt ngàn đồng bằng, dưới triền nước mênh mang, đâu đâu cũng có bóng hình con người. Giống loài ấy phân thành hai giới rạch ròi nam và nữ (ta không xét những chia tách phức tạp về sau của giới). Trong chiều chuyển động của thời gian, của những chuỗi dài lịch sử liên tục, nam giới là một tượng đài lớn, bóng đổ của họ ập lên và bao trùm khắp những dáng hình phụ nữ. Họ tung hoành dọc ngang, thống lĩnh hầu hết các vùng địa lý hay bé hơn là toàn quyền trong gia đình… Phụ nữ là bóng sáng nhạt, lặng thầm kề bên, hiếm hoi mới được một lần lóe sáng rực rỡ.
Dạ Lửa – Womb of Fire với 100 tác phẩm của các nghệ sĩ nữ và phi nhị nguyên giới người Việt trong nước và hải ngoại, do giám tuyển Đỗ Tường Linh khởi xướng, cùng sự đồng hành của Nguyễn Vũ Thiên An và Carmen Cortizas nảy sinh để trân trọng những lặng thầm, kiên cường ấy, những bóng hình kề cận nhưng không thấy rõ hình dạng hay cá tính. Gom góp lại những bản dạng và suy nghĩ tinh vi, tập trung vào việc nghiên cứu, lưu giữ và giới thiệu các thực hành nghệ thuật đa dạng, với sự hợp tác tổ chức của ba không gian nghệ thuật tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh để tạo thành một dòng lưu trữ riêng tư. Ở đó có bóng dáng thế giới ngổn ngang lai tạp giữa hình thể thực tại và ẩn tàng nội tại, nơi cái âm thầm chẳng cần thiết phải âm thầm, cái bị đè nén được cởi thoát khỏi vòng đè nén.
Danh sách tác phẩm (từ trái sang phải): Les Oubliées của Hứa Như Xuân, Dịch chuyển của Mzung, Non-certified copies 01-02-03-04-05 của Hà Đào, Chân dung tự họa của Sơn Lâm.
Thai nghén và sinh sôi sự sống
Không tìm cách phủ nhận thế giới quen thuộc, Dạ Lửa – Womb of Fire đặt thế giới ấy dưới con mắt quan sát của phụ nữ, không phải là cuộc đại tự sự hoành tráng mà là những thổn thức vụn vặt nhưng sâu lắng. “Đã có những triển lãm về nghệ sĩ nữ Việt Nam trước đây… nhưng chúng thường được nhìn qua lăng kính nam giới hoặc góc nhìn ngoại quốc. Điều quan trọng ở đây là Dạ Lửa được giám tuyển bởi chính những người phụ nữ Việt Nam”, giám tuyển Đỗ Tường Linh chia sẻ. Ở triển lãm này, vẫn là một thế giới đủ đầy và vận hành trơn tru, đàn ông và phụ nữ vẫn có những câu chuyện và chức trách của riêng họ, nhưng bởi đặt dưới con mắt quan sát của phụ nữ nên mọi chuyển động, suy nghĩ của chính họ cũng rõ rét hơn nhiều. Vẫn là những khuôn dạng người phụ nữ quen thuộc, những nhịp tiếp nối thành hình, những lề thói của ngày thường được kết tinh tinh tế và sâu sắc, tựa 9 tháng 10 ngày trong dạ con hay quá trình sinh sôi như lửa nồng. Tất cả đều rất mực cần thiết sự hiện diện của phụ nữ, bảo bọc trong dạ, đau đớn khai mở, dùng hết sự dịu dàng để chăm bẵm sự sống lớn lên.
Danh sách tác phẩm (từ trái sang phải): Vụn Tắm của Khánh Vân, Cưa bom III của Maithu Bui, Nhà của Vũ Kim Thư.
“Trên khắp đường cong của Trái đất, có những người phụ nữ thức dậy trước bình minh, trong bóng tối dày đặc trước tia sáng đầu tiên, trong chạng vạng trước khi mặt trời lên; có những người phụ nữ dậy sớm hơn đàn ông và trẻ nhỏ để đập tan lớp băng, nhóm bếp lửa, nấu cháo, pha cà phê, thổi cơm, là quần áo, đun nước pha trà, tắm rửa cho con đi học, nhặt rau và bắt đầu đi chợ, hay vội vã bắt chuyến xe buýt để đi làm công việc được trả công. Tôi không biết phần lớn phụ nữ ngủ lúc nào. Ở các thành phố lớn, lúc rạng sáng đã có những người phụ nữ đang trên đường về nhà sau một đêm lau dọn văn phòng, đánh bóng sàn bệnh viện, hoặc thức trọn canh với người già, người bệnh, sợ hãi vào chính thời khắc mà cái chết được cho là đang làm việc của nó. Trong ánh sáng mờ nhạt ấy, tôi thấy cô ấy, hết lần này đến lần khác, chiếc đồng hồ bên trong thúc giục cô ra khỏi giường với những chi thể nặng nề và có lẽ đang đau đớn, hơi thở chị thổi sự sống vào bếp lửa, vào ngôi nhà, vào gia đình, mang lên thân thể mình mảng lạnh cuối cùng của đêm tối, đón lấy cú nhảy bất ngờ của mặt trời đang lên” – trích Những ghi chú hướng tới một chính trị của nơi chốn (1984) của tác giả Adrienne Rich.
Từ thai nghén đến sinh sôi một hành trình từ nhỏ bé hóa vĩ đại ngàn đời chưa đổi, người phụ nữ dùng hết của nả bản thân để nâng niu mầm sống của con người. Là mảnh mai như sợi tóc đơn bạc của Dạ Lửa – Womb of Fire lần theo hành trình thai nghén và sinh sôi của người phụ nữ trong đời sống và nghệ thuật. Những sáng tạo âm thầm, bền bỉ được gom lại thành một dòng ký ức khác – nơi cái riêng tư không còn đứng bên lề. Bài SAYA NGUYỄN Ảnh GALLERY MEDIUM Tác phẩm Lời đề nghị (thuộc dự án Hang Up) của Prune Phi. Linh San trên nền lụa mềm trắng, là dấu trầm tích thời gian sót lại trong hộp điểm trang phủ nhung đỏ mượt của Victoria Phạm, là dấu hình lời ru trong thớ dệt mỏng tang của Trần Thảo Miên… Nho nhỏ mà thai nghén, mà sinh sôi thành chuỗi sự sống như lửa lan bao nhiêu thế hệ.
Thai nghén và sinh sôi dòng chảy nghệ thuật
Thai nghén và sinh sôi ở thực tiễn đời sống là sự tận chức của người phụ nữ, bởi cơ chế sinh học trời ban, họ cần mẫn và giàu xúc cảm để nuôi dưỡng những mầm lửa thành những ngọn lửa rực rỡ, tiếp nối sự sống cho giống loài. Chuỗi sắp xếp của Dạ Lửa – Womb of Fire cũng rõ rệt quá trình sinh học tự nhiên này, nhưng hơn cả một nếp nghĩ, một mô phỏng quá trình, triển lãm cũng cho thấy một khao khát thai nghén và sinh sôi khác. Một dòng lịch sử cho những người thầm lặng, “một “hồ sơ phản biện” đặt trọng tâm vào tiếng nói và trải nghiệm của phụ nữ”, ngóng đợi một câu trả lời cho điều còn đau đáu “những lịch sử nào còn âm ỉ nơi lề trang, những ngọn lửa nào vẫn cháy âm thầm dù không được công nhận, những bài học nào nằm trong cái nhỏ, cái thân mật, cái bị bỏ qua?”.
Dạ Lửa – Womb of Fire đi từ những bóng dáng của đời sống bề ngoài, nơi sắc màu của nghệ thuật phác lại thế giới, những gương mặt phụ nữ hiện lên rõ rệt và tường minh, lẫn trong cái tưởng quen thuộc lại từ từ thai nghén một ý thức khác lạ. Hình dáng của đàn ông được tiết kiệm ở mức tối đa, chỉ còn một ánh trừng dữ tợn bọc quanh là toàn cơ thể mệt mỏi trong tranh của Nguyễn Thị Châu Giang, thậm chí chẳng còn một giác quan, chỉ là giấc ngủ phảng phất vô hình sau cánh cửa gỗ bạc màu của Xuân Hạ. Những người đàn ông đã luôn và đang rõ rệt ở thế giới thực thì trong Dạ Lửa – Womb of Fire lại ở vị thế mờ nhạt đến lạ. Một thai nghén từ từ, mạnh dạn đặt đàn ông ở ngoài lề của dòng lịch sử nghệ thuật để đưa đến ánh sáng rực rỡ cho những sáng tạo bền bỉ của phụ nữ.
Tác phẩm Lời đề nghị (thuộc dự án Hang Up) của Prune Phi.
Từ thai nghén, Dạ Lửa – Womb of Fire đi sâu hơn để chứng kiến sự bung nở của suy nghĩ. Vẫn bắt nhịp từ những điều nhỏ nhắn, những nghệ sĩ nữ đã nồng nhiệt toàn diện phơi bày những xúc cảm ở địa tầng sâu kín nhất lên trên bề mặt thực tại. Những lá thư cất trong hộc bàn, những nỗi nhớ miên man kéo dài, dòng suy tư đi từ những gần gũi đời thường bỗng lan tràn như lửa cháy lúc ấm dịu ngọt ngào, lúc sắt cạnh bỏng rát. Tính nữ được đẩy lên cao và đa dạng, bao nhiêu tính từ để ném vào cõi nghệ thuật riêng tư này đều có thể được dung nạp hoàn toàn, dịu dàng, sắc bén, tĩnh tại, táo bạo… Lỡ xâm nhập vào dòng bán mộng mị của Dạ Lửa – Womb of Fire, ta ngơ ngẩn và hoang dại, cố bám víu vào những hình thể thực tại rồi trôi tuột theo những mạch xúc cảm riêng rẽ.
Người ta nhớ những gì ta muốn nhớ, lịch sử là những điều đã qua được ghi lại, lựa chọn gì để chép lại là chuyện của người nhớ. Có lẽ trong chiều dài của lịch sử con người, những ghi chép ký ức ưu ái lệch hẳn về một bên giới, bóng dáng phụ nữ vẫn mỏng manh và quá kín kẽ. Dạ Lửa – Womb of Fire với cây bút khác, người ghi nhớ khác khát cầu đem lại một ký ức đẹp đẽ và tận hiến, là một ký ức sống động mà vô hình, của sức sáng tạo vẫn ẩn sau lớp màn mờ của thực tại. Ở đó, Dạ Lửa – Womb of Fire chọn nhớ và muốn nhớ về họ, những người rất mực kiên cường.
Thực hiện: Saya Nguyễn | Ảnh: Gallery Medium
Xem thêm
Lê Thị Lựu – Dệt mộng thiên đường
Vó ngựa trong nhịp thở trời đất ở phía biển Đông
Tính nữ trong mỹ thuật Việt (Kỳ cuối) – Dưới ánh sơn mài diễm lệ
