Người ta hay nói ẩm thực miền Tây trù phú vì sông nhiều cá, đất nhiều lúa. Bên cạnh đó, những bông hóa vốn không chỉ để ngắm, để cài, hay để đưa vào lời ca tiếng hát, lại có thể trở thành linh hồn của một bữa ăn. Bông so đũa treo mình trước gió, bông điên điển soi bóng bên sông, bông thiên lý vấn vương một góc vườn, bông bí len lén điểm vàng giàn lá, mỗi loài một dáng, một mùa, một cách ghé vào mâm cơm của người miền Tây.
Món lẩu cá linh ăn với bông điên điển, bông so đũa. Ảnh: Tư liệu
Bông thiên lý
“Tóc em dài em cài bông hoa lý
Miệng em cười anh để ý anh thương”
Giàn thiên lý trong sân là nơi hương thơm và món ngon gặp nhau theo cách dân dã nhất. Không như dây mướp, dây bí tàn lụi sau mỗi đợt ra bông, thiên lý bền bỉ theo tháng năm, qua những đợt nắng, lá xanh thẫm lại và vươn dài, rồi sau những trận mưa rào, chùm nụ nhỏ nhọn bắt đầu ló ra lẫn trong tán lá. Nụ xanh lớn dần, nở thành bông năm cánh màu vàng nhạt rồi đậm theo thời gian. Người ta gọi loài bông này là thiên lý (có nghĩa là nghìn dặm) bởi hương thơm của nó nhẹ nhàng nhưng lan xa, thoang thoảng đủ để người đứng cách xa cũng còn nhận ra.
Ảnh: Tư liệu
Thiên lý cũng là loại nguyên liệu dễ tính trong bếp. Gọn gàng thì xào tỏi, hay luộc chấm cùng nước cá kho. Những ngày nắng gắt, người miền Tây hay làm món gỏi. Thiên lý vốn đã có vị ngọt bùi, trộn cùng tôm, tép đồng hay nghêu ốc luộc, rưới nước mắm tỏi ớt chua ngọt, là đủ thành một món ngon giải nhiệt lý tưởng.
Món bông thiên lý xào thịt bò. Ảnh: Tư liệu
Rồi đến mấy ngày trời sa mưa, mấy con cua đồng chắc mập bò ra khỏi hang, lang thang theo ruộng nước kiếm ăn. Nhà nào trồng được thiên lý mà soi được cua, thì nồi canh gần như đã tự thành. Món canh mát từ miệng xuống lòng. Cua đồng màu tím sẫm chắc nụi, gạch vàng nổi váng trên mặt nước xanh trong của chùm lá và bông. Ăn một miếng, thấy vị lá bùi, hoa ngọt thơm, nước canh thanh và còn vương mùi ruộng đồng. Món canh mát từ miệng xuống lòng.
Bông điên điển
“Theo chồng về chốn bưng biền
Thấy bông điên điển nghiêng mình nhớ quê”
Cây điên điển đồng trông mảnh khảnh mà sức sống dẻo dai. Mưa rào hay nắng hạn, cây tự lực sinh trưởng, không cần bàn tay người chăm bẵm. Ấy vậy mà bông điên điển chỉ nở đúng một mùa nước nổi, khi cánh đồng và con đường đều chìm trong mênh mông sóng nước. Từng chùm hoa vàng rực soi bóng bên dòng chảy, như thể thiên nhiên gửi tặng một chút ngon lành vào ẩm thực miền sông nước trước khi nước rút đi.
Ảnh: Tư liệu
Bông điên điển có vị nhẫn đắng nhẹ, giòn, nhai kỹ mới thấy hậu vị ngọt thanh và bùi. Đó là những hương vị cần chút kiên nhẫn mới thưởng được trọn vẹn. Từ loài bông ấy, người miền Tây làm nên nhiều món. Đơn giản thì xào với tỏi hay tép đồng, hoặc dùng làm rau nhúng lẩu. Cầu kỳ hơn một chút là làm dưa chua điên điển với bông hoa cùng cà rốt, giá đậu ngâm nước muối loãng, chỉ vài ngày đã dậy lên vị men chua dịu, ăn kèm món cá kho quen thuộc của nhiều mâm cơm miền Tây. Sắc vàng của bông còn điểm vào tô bún nước lèo, bún cá lóc, làm hương vị thêm tròn đầy.
Bông điên điển là rau ghém kinh điển của mắm kho. Ảnh: Instagram daudokiengiang
Những buổi chiều mưa lất phất, nhiều nhà đổ bánh xèo bông điên điển. Tiếng bột “xèo xèo” trên chảo mỡ, mùi thơm bốc lên, cuốn vào đám rau vườn xanh mướt chấm nước mắm chua ngọt. Còn nồi canh chua bông điên điển cá linh non thì gần như là linh hồn của mùa nước nổi, với vị nhẫn ngọt của bông hòa vào vị béo ngọt của cá linh còn non, chấm thêm chén muối ớt giã cay nồng, tạo thành một bữa ăn giản dị mà đủ đầy theo cách chỉ mùa nước nổi mới có.
Bông bí
“Mẹ mong gả thiếp về vườn.
Ăn bông bí luộc dưa hường nấu canh”
Trên khắp bãi bồi, bờ ruộng, bờ giậu trước nhà, dây bí đỏ xanh mướt bò phủ kín trên mặt đất, vươn dài trên những giàn gỗ, men theo hàng rào mà lớn dần mỗi ngày. Gặp thời tiết ấm áp, dây bí càng tươi tốt, tắm táp thêm chút mưa, ngọn càng thêm chắc khỏe. Chẳng mấy chốc, những bông bí đã len lỏi vào đám lá xanh.
Ảnh: Sưu tầm
Bông bí dùng trong chế biến món ăn là bông bí đực, riêng bông bí cái sẽ giữ lại trên giàn để ra trái. Hương vị của bông khi ăn sống sẽ nhạt, hơi chua và chát, nhưng khi chín thì bông bí lại ngọt thanh. Khi hái bông, người ta hái luôn phần đọt non, tước bỏ xơ bên ngoài, rửa sạch là đã sẵn sàng vào bếp.
Món bông bí xào tỏi. Ảnh: Tư liệu
Những hôm không muốn nấu nhiều, chỉ cần luộc bông bí cùng đậu bắp, khổ qua, bắc thêm chảo kho quẹt nước mắm với tóp mỡ và ớt thật cay. Rau chấm mắm, quẹt qua quẹt lại, giản dị vậy mà ngon.
Bông so đũa
“Canh so đũa, cá rô đồng.
Quê nhà da diết nỡ lòng quên sao!”
Cuối năm, khi gió chướng ùa về, cây so đũa trổ bông trắng ngần một góc vườn. Mỗi bông như vầng trăng khuyết treo mình trên cành, không chỉ trắng nõn mà còn có sắc đỏ bắt mắt xen vào. Vị của bông so đũa là sự pha trộn nhiều lớp, ngọt bùi ở cánh, nhẫn đắng dần về phía cuống, và đắng nhất ở phần nhụy.
Bông so đũa đung đưa trước gió. Ảnh: Sưu tầm
Người quen ăn đắng thì để nguyên cả bông. Người chưa quen thì lặt bỏ nhụy, giữ lại vị đắng ở mức vừa phải. Bông so đũa không kén món, làm gỏi, ăn sống với rau ghém, xào tỏi hay nấu canh đều được. Nhưng ngon nhất, có lẽ vẫn là canh chua so đũa nấu cùng cá đồng hay tép đồng. Tô canh mà vị nào cũng rõ ràng, chua cay mặn ngọt đủ cả, còn thêm cái nhẫn đắng và bùi ngọt của bông vừa chín tới. Không lạ gì khi ai một lần ghé miền Tây cũng nhớ mãi tô canh chua ấy.
Món lẩu cá lăng bông so đũa. Ảnh: Tư liệu
“Gia tài” của người miền Tây rộng dài và hào phóng từ con cá dưới sông, hũ mắm trong lu, rặng dừa ngọt lịm cho đến những đám bông tỏa sắc bốn mùa. Tất cả cùng góp vào một bức tranh ẩm thực đơn sơ mà đằm thắm, Để rồi những ai từng một lần thưởng thức đều nhớ hoài và rủ nhau “dzìa miền Tây, ăn món đơm bông.”
Thực hiện: Thu Hà
Xem thêm:
Nhà hàng GUI TEMPLE: Trải nghiệm di sản Bắc Kinh qua ẩm thực
