Với khả năng biểu đạt gần như vô tận, sơn dầu đã trở thành chất liệu chủ đạo của hội họa châu Âu từ thời Phục Hưng, rồi lan rộng ra thế giới từ đầu thế kỷ XX. Chất liệu này bắt đầu du nhập vào Việt Nam khi người Pháp thành lập trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương vào năm 1924, ngôi trường đã hun đúc nên những thế hệ danh họa kiệt xuất như Tô Ngọc Vân, Lê Phổ, Trần Văn Cẩn, Lưu Văn Sìn, Nguyễn Sáng, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Tư Nghiêm… Những tên tuổi này đã góp phần quan trọng kiến tạo nền hội họa hiện đại Việt Nam, để lại nhiều tác phẩm có giá trị lâu bền.
Thiếu nữ bên hoa huệ của Tô Ngọc Vân
Phụ nữ luôn là nguồn cảm hứng có sức hút với giới nghệ sĩ, từ vẻ đẹp của hình thể, dung mạo cho đến cái đẹp trong quan niệm. Thiếu nữ bên hoa huệ là tác phẩm sơn dầu do họa sĩ Tô Ngọc Vân sáng tác năm 1943, vào những buổi chiều tà tại Đường Lâm, Sơn Tây, khi ông cùng thầy trò trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương đi sơ tán. Thiếu nữ trong tranh là bà Sáu, người mẫu thân thiết gắn bó nhiều năm với danh họa, mà ông đã mời làm mẫu từ năm 1939 khi nhận thấy vẻ đẹp của bà. Được coi là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất trong sự nghiệp của Tô Ngọc Vân cũng như của mỹ thuật Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, bức tranh dung hòa bút pháp tả thực lãng mạn phương Tây với tâm hồn phương Đông, thể hiện qua hình ảnh người thiếu nữ áo dài trong gam màu trắng và xanh lam dịu lạnh.
Bố cục triển khai theo đường xoắn ốc vàng, với trọng tâm đặt ở khuôn mặt rồi chuyển xuống bàn tay đang nâng niu cánh hoa, tạo cảm giác hài hòa và nhịp điệu riêng. Hoa huệ tây vốn là biểu tượng của sự trinh trắng và đức hạnh, đồng thời gợi lên thú chơi hoa đặc trưng của người Hà Nội vào cuối tháng Ba, đầu tháng Tư. Tác phẩm chân dung này đã trở thành biểu tượng cho vẻ đẹp thanh lịch, nền nã của người thiếu nữ Hà thành thời tiền chiến, và cũng là một trong những tác phẩm bị sao chép, làm giả nhiều nhất trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam.
Ảnh: Tư liệu
Em Thúy của Trần Văn Cẩn
Em Thúy là bức tranh sơn dầu do họa sĩ Trần Văn Cẩn sáng tác năm 1943, khắc họa chân dung người cháu gái 8 tuổi của ông. Được coi là một trong những tác phẩm xuất sắc nhất trong sự nghiệp của danh họa cũng như của dòng tranh chân dung Việt Nam thế kỷ XX, bức tranh thể hiện cô bé trong bộ trang phục giản dị, ngồi trên chiếc ghế mây, với lối tả thực chân thực, không khoa trương.
Một ngày năm 1943, khi thấy cháu gái mặc áo lụa Hà Đông màu phớt hồng, họa sĩ đề nghị cô bé ngồi làm mẫu để vẽ. Danh họa mất vài tháng để hoàn thành tác phẩm, lần đầu giới thiệu tại triển lãm FARTA (Hội Nghệ thuật An Nam) ở Hà Nội năm 1943. Tại triển lãm mỹ thuật ở Hội Khai Trí Tiến Đức cùng năm, bức tranh giúp Trần Văn Cẩn đoạt giải Nhất, bên cạnh tác phẩm điêu khắc Gội đầu. Em Thúy được công nhận là Bảo vật Quốc gia năm 2013, hiện được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
Ảnh: Tư liệu
Chiến lũy của Lê Anh Vân
Sáng tác năm 1984 và giành giải Nhất tại Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc 1985, tác phẩm sơn dầu Chiến lũy của họa sĩ Lê Anh Vân tái hiện khung cảnh Hà Nội những ngày đầu kháng chiến năm 1946 bằng một bố cục táo bạo. Giữa dãy bàn gãy đổ cùng bánh xe bò, tấm bình phong ngổn ngang, hình ảnh những người chiến sĩ đầu đội mũ ca nô, mặc áo trấn thủ hiện lên trong tư thế sẵn sàng chiến đấu. Trong khung cảnh chiến tranh đổ nát ấy, chi tiết lọ hoa tươi bằng vỏ đạn, hay con gà trống mang ý nghĩa “đại cát” hiên ngang đậu trên cao đều mang tính biểu tượng, phản ánh tinh thần lạc quan, chất lãng mạn, trữ tình cùng nét phóng khoáng và sự yêu đời của người lính Hà Nội giữa chiến tranh ác liệt. Tác phẩm hiện được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, được đánh giá là góp phần quan trọng hình thành nên những nhân tố đầu tiên cho nền mỹ thuật Việt Nam thời kỳ Đổi mới.
Ảnh: Tư liệu
Nhìn từ đỉnh đồi của Lê Phổ
Năm 1937, Lê Phổ sang Paris để phụ trách gian hàng Đông Dương tại Hội chợ Quốc tế, rồi quyết định ở lại định cư tại đây. Chính trong năm đó, ông vẽ bức Nhìn từ đỉnh đồi (View from the Hilltop). Tác phẩm được coi là một trong những dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp, khắc họa cảnh sắc thiên nhiên Việt Nam qua góc nhìn từ trên cao, không giống với phần lớn gia tài sáng tác của ông, vốn xoay quanh hình tượng người phụ nữ Việt Nam, cảnh sinh hoạt gia đình và tĩnh vật hoa. Nhìn từ đỉnh đồi mở ra một khung cảnh vắng bóng người, với gam màu xanh dịu nhẹ và góc nhìn khoáng đạt gợi nên vẻ hùng vĩ và bí ẩn của đất nước mà ông vừa rời bỏ.
Ảnh: Tư liệu
Buổi cày sớm của Lưu Công Nhân
Lưu Công Nhân là đại diện tiêu biểu của trường phái hiện thực mà không tả thực, một phong cách riêng biệt, không đồng nhất với các trường phái Hiện Đại đương thời. Giai đoạn hiện thực của ông được đánh dấu bằng ba tác phẩm tiêu biểu mà chính ông luôn kể tên trong các tiểu sử tự thuật, gồm: Buổi cày sớm, Bình dân học vụ và Những cô gái công trường. Trong đó, Buổi cày sớm được vẽ năm 1960 và hiện thuộc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Với không gian khoáng đạt, gam màu vàng nâu trung độ và những đốm sáng gợi hơi thở ẩm ướt từ mặt ruộng cày vỡ, tác phẩm khắc họa đoàn người lao động trong buổi sớm mai bên con trâu cày, phản ánh chân thực không khí canh tác tập thể của miền Bắc Việt Nam những năm đầu thập niên 1960.
Ảnh: Tư liệu
Chân dung cô Phương của Mai Trung Thứ
Chân dung cô Phương được Mai Trung Thứ vẽ bằng sơn dầu vào năm 1930, ngay sau khi ông tốt nghiệp khóa đầu tiên của trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Tác phẩm trưng bày lần đầu tại trường, sau đó được tuyển chọn tham dự Triển lãm Quốc tế Thuộc địa tại Paris từ tháng 5 đến tháng 11/1931, một sự kiện kéo dài sáu tháng, thu hút hơn 33 triệu lượt tham quan và mở ra cánh cửa quan trọng cho các họa sĩ Việt Nam bước vào trường nghệ thuật châu Âu. Bức tranh thể hiện sự ngưỡng mộ sâu sắc của Mai Trung Thứ dành cho người mẫu, một quý cô được đồn đại là người tình của ông. Đây là sáng tác thời kỳ đầu khi Mai Trung Thứ mới cầm cọ, với đường nét còn nguyên sơ so với những tác phẩm sau này. Song, chính vẻ dịu dàng, gần gũi ấy lại là điều khiến bức tranh có sức hút riêng.
Ảnh: Tư liệu
Bức tranh còn từng xuất hiện trong một phân cảnh của bộ phim Mùi đu đủ xanh của đạo diễn Trần Anh Hùng. Ảnh: Tư liệu
Loạt tranh về Hà Nội của Bùi Xuân Phái
Nhắc đến những họa sĩ chuyên khắc họa hình ảnh Hà Nội xưa, không thể không nhắc đến Bùi Xuân Phái. Ông sinh năm 1920 tại làng Kim Hoàng, xã Vân Canh, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây, nhưng lớn lên trong lòng Hà Nội, gắn bó với phố Hàng Thiếc rồi chuyển về số 87 Hàng Đẫy, nay là phố Thuốc Bắc, khiến ông thuộc từng ngóc ngách 36 phố phường. Có lẽ chính mối duyên nợ ấy đã khiến Bùi Xuân Phái chọn vẽ phố cổ với một trái tim nồng nhiệt và tha thiết. Dù sáng tác trên đa dạng chất liệu, từ màu nước, phấn màu đến chì than, bút chì, ông chuyên về sơn dầu và đặc biệt đam mê mảng đề tài phố cổ Hà Nội. Ngay từ lúc sinh thời, người Hà Nội đã thân thương gọi dòng tranh của ông là Phố Phái, một thương hiệu được hình thành tự nhiên qua tình yêu chứ không qua toan tính. Trong số các tác phẩm tiêu biểu có thể kể đến: Phố cổ Hà Nội (Sơn dầu, 1972), Hà Nội kháng chiến (Sơn dầu, 1966), Xe bò trong phố cổ (Sơn dầu, 1972), Phố vắng (Sơn dầu, 1981)…
Tác phẩm Phố Hàng Mắm. Ảnh: Tư liệu
Tác phẩm Phố cổ Hà Nội. Ảnh: Tư liệu
Trong sự kết hợp hư ảo giữa con người và quanh cảnh phố phường, tác phẩm Phố Mã Mây tái hiện khu phố cổ san sát các ngôi nhà mái ngói trong tiết trời u ám. Ảnh: Tư liệu
Thực hiện: Vân Thảo
Xem thêm:
Đón Tết nay ngắm tranh Tết xưa
Tranh sơn mài Trần Phúc Duyên: Nhất phiến tài tình, hai con hạc trắng…
