“Dưới lớp thời gian” là tên gọi triển lãm cá nhân gần đây nhất của họa sĩ sơn mài Nguyễn Xuân Lục. Ở đó, nghệ thuật sơn mài không còn là bề mặt để ngắm nhìn, mà trở thành thực thể sống – mang theo nhịp thở của vật chất, hằn trên đó dấu thời gian và sự chuyển động ánh sáng. Từng “lớp thời gian” đưa sơn mài thoát khỏi khuôn khổ truyền thống hội họa, bước sang lãnh địa của hình khối, không gian và trải nghiệm cảm xúc.
Họa sĩ Nguyễn Xuân Lục
LẤY THỜI GIAN LÀM CHẤT LIỆU
Tên gọi “Dưới lớp thời gian” gợi mở cảm giác vừa trừu tượng vừa cụ thể. Không phải ký ức cá nhân của người nghệ sĩ hay những rung cảm của anh trước biến chuyển xã hội, “thời gian” ở đây chính là thời gian của sơn mài, của những lớp phủ, mài, lắng đọng như địa tầng tự nhiên. Họa sĩ Nguyễn Xuân Lục cho biết các tác phẩm giống như mảnh địa chất bóc tách khỏi dòng chảy vô hình của vạn vật đất trời. Các lớp sơn khô, rồi được mài nhẵn, lặp đi lặp lại, để cuối cùng lộ ra bề mặt sáng quang mà sâu thẳm, nơi ánh sáng có thể trượt qua, phản chiếu và biến ảo diệu kỳ.
“Dưới lớp thời gian” mang lại một khái niệm, một cái nhìn khác về nghệ thuật sơn mài, một trải nghiệm mới về cấu trúc hình khối cho từng tác phẩm.
Loạt tác phẩm “Dưới lớp thời gian” được thể hiện và tích lũy qua nhiều năm gắn bó với sơn mài. Khi tập hợp, mỗi tác phẩm như từng trang sách để người xem “đọc” tỏ trên đó câu chuyện của sơn mài, của thời gian, của ý tưởng, với ngồn ngộn thông tin về các kỹ thuật thể hiện trong nghệ thuật sơn mài Việt. Sự liền mạch trong tập hợp ấy tạo nên cảm giác về một thế giới thị giác thống nhất, nơi thời gian kể câu chuyện bằng vật chất, có thể cầm, nắm, chạm và đối thoại với người xem.
Khác với những thực hành sơn mài trước đây của chính mình, Nguyễn Xuân Lục không còn giới hạn tác phẩm trên mặt phẳng. Các hình tượng được “vật thể hóa”, tách khỏi khung tranh, thành khối độc lập. Sự dịch chuyển này là một thay đổi trong tư duy sáng tác. Tranh sơn mài, nay bước vào không gian đa chiều, nơi tác phẩm tương tác với ánh sáng, kiến trúc và người xem.
Từng phân lớp của sắc độ được biểu hiện qua kỹ thuật sơn – mài, tạo nên chiều sâu, sự bí ẩn và cảm giác bất tận trong không gian của riêng Nguyễn Xuân Lục.
Cốt lõi của thay đổi nằm ở “vóc”, phần nền của sơn mài. Thay vì gỗ truyền thống, nghệ sĩ sử dụng bột giấy hoặc bồi vải để tạo ra những hình khối đa dạng. Đó là một quyết định vừa kỹ thuật vừa thẩm mỹ: Tìm kiếm vật liệu bền hơn, đồng thời mở ra khả năng tạo hình mới. Nguyễn Xuân Lục bày tỏ: “Vì sao sơn mài phải phẳng? Vì sao chỉ tồn tại trên mặt tranh? Tôi muốn chuyển kỹ thuật sơn mài sang hình khối, điêu khắc”.
Điều thú vị là trong hành trình ấy, người nghệ sĩ không đặt mình vào cuộc đối thoại đối lập giữa “truyền thống” và “đổi mới”. Với Nguyễn Xuân Lục, sơn ta hấp dẫn vì bản chất tự nhiên và khả năng biểu đạt không giới hạn. Anh chia sẻ: “Tôi không bị bó buộc vào những quan niệm về sơn mài. Quan trọng là dùng chất liệu này một cách nghiêm túc và phát triển nó đến mức mình muốn”.
Sự chậm rãi của sơn mài trở thành một dạng xa xỉ tinh thần. Trong thế giới của tốc độ và tiêu thụ nhanh, việc dành thời gian cho từng lớp sơn, từng lần mài, giống như một hành động thiền định. Nguyễn Xuân Lục nhấn mạnh: “Nếu muốn nhanh, tôi dùng chất liệu khác. Còn đã làm sơn mài thì tôi muốn làm tới nơi tới chốn”. Điều đó thể hiện rằng, thời gian không phải là trở ngại, mà là điều kiện để tác phẩm hình thành chiều sâu.
Kỹ thuật thể hiện “Dưới lớp thời gian” mang lại cảm xúc, biến cái nhỏ bé thành mênh mang, gần mà xa, quen mà lạ.
Những kỹ thuật mài, phủ, tạo lớp trong tác phẩm không chỉ đem lại hiệu ứng bề mặt. Chúng trở thành một ẩn dụ về sự bào mòn, về môi trường và ký ức của tự nhiên. Các khối đá trừu tượng không còn là “đá”, mà là cảm giác về đá, về những gì đã trải qua nhiều tác động để trở thành hình hài hiện tại.
“Tôi không làm triển lãm từ một ý tưởng có sẵn. Tôi chỉ phát triển những gì đã có, rồi đến lúc nhận ra chúng thuộc về cùng một dòng chảy”.
Khi sáng tác, điều Nguyễn Xuân Lục quan tâm là mối liên kết giữa các tác phẩm, để khi đặt cạnh nhau, chúng tạo thành một chỉnh thể liền mạch. Và ở từng không gian sắp đặt, trưng bày, mỗi tác phẩm có thể dễ dàng tìm vị trí của mình, tương tác với ánh sáng và kiến trúc.
Nghệ thuật sơn mài của Nguyễn Xuân Lục không đứng ngoài không gian sống, mà trở thành một phần trong đó. Những bề mặt sơn mài bóng sâu, uốn lượn, phản chiếu ánh sáng và các vật thể xung quanh, khiến mỗi góc nhìn lại là một khám phá, trải nghiệm đầy khác biệt. Không gian càng rộng, sự phản chiếu và tương tác càng thêm thú vị. Tác phẩm giờ đây không còn bị giới hạn trong một điểm nhìn. Đối diện chuỗi “Dưới lớp thời gian”, cảm nhận bằng trực giác sẽ thấy quen mà lạ. Quen ở chất sơn, lạ ở cách thể hiện, cái lạ ấy khiến người ta phải tự vấn, phải tò mò, và cứ thế đắm vào “tiểu vũ trụ” của riêng người nghệ sĩ, nơi đó, từng phân lớp chất liệu chậm rãi kể vẻ đẹp thời gian.
Ảnh: Tư liệu
Nói về gắn bó với sơn mài, họa sĩ Nguyễn Xuân Lục xem đó như một đam mê chưa bao giờ vơi cạn. “Dưới lớp thời gian” là sự dịch chuyển âm thầm nhưng bền bỉ, từ mặt phẳng sang hình khối, từ tranh sang không gian, từ kỹ thuật sang cảm xúc. Trong thế giới của ánh sáng, không gian kiến trúc và những chuyển động thị giác, các tác phẩm của Nguyễn Xuân Lục trở thành những điểm dừng tĩnh tại, nơi có thể chạm vào thời gian bằng bề mặt, bằng chiều sâu và bằng sự lặng yên. Và có lẽ, chính ở đó, sơn mài tìm được một đời sống mới, không chỉ là chất liệu của truyền thống, mà là ngôn ngữ giàu cảm xúc, đủ tinh tế để hòa nhịp trong mọi không gian sống, và đủ trầm mặc để giữ lại những lớp thời gian cho tương lai.
Thực hiện: Nguyễn Đình
Xem thêm
Nguyễn Xuân Lục | Tác phẩm – sản phẩm đều như nhất
Tính nữ trong mỹ thuật Việt (Kỳ cuối) – Dưới ánh sơn mài diễm lệ
Diamond Fine Furniture: Sơn mài Việt trong ngôn ngữ thẩm mỹ toàn cầu
