Trong đời sống tinh thần của người Việt xưa, bên cạnh công việc đồng áng hay những dịp lễ hội, hệ thống trò chơi dân gian đóng vai trò như một sợi dây kết nối cộng đồng bền chặt. Từ những cuộc chơi trí tuệ đến các hoạt động thể chất, mỗi trò chơi đều mang trong mình những tầng ý nghĩa văn hóa sâu sắc, cần được gìn giữ như một di sản quý giá của dân tộc.
1. Đánh đu
Trong không gian làng quê Bắc Bộ những ngày đầu xuân, cây đu tre thường được dựng lên như một công trình tạm thời nhưng có sức hiện diện rõ nét trong bối cảnh lễ hội. Được kết từ những thân tre già chắc, cây đu vươn cao khỏi mặt đất, trở thành một điểm nhìn dễ nhận thấy giữa khoảng không rộng. Người tham gia trong trang phục lễ hội, phối hợp nhịp nhàng để tạo nên những chuyển động lên cao theo vòng quay của đu. Khác với nhiều trò chơi diễn ra trên mặt đất, đánh đu là một trong số ít hoạt động đưa con người tạm thời rời khỏi mặt đất, di chuyển trong không gian.
Từ góc nhìn văn hóa, trò chơi này thường được đặt trong tương quan với tín ngưỡng cầu mùa và sự giao hòa các yếu tố tự nhiên. Hình ảnh đôi trai gái cùng đánh đu, với những nhịp lên xuống nhịp nhàng, là một hình thức ẩn dụ cho sự vận hành của đất trời và ước vọng sinh sôi. Trong các hội làng lớn, đánh đu không chỉ là một trò chơi thể lực hay màn trình diễn kỹ năng, mà còn mang ý nghĩa như một nghi thức gắn với mong ước về một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi.
Trò chơi đánh đu (đu tiên) ở đền Quán Thánh tại lễ hội đền năm 1893. Ảnh: Tư liệu
2. Đấu vật
Đấu vật là một hoạt động trung tâm tại nhiều hội làng tháng Giêng ở miền Bắc. Từ hội vật Liễu Đôi (Hà Nam), Mai Động (Hà Nội) đến sới vật làng Sình (Huế), môn này thường thu hút sự quan tâm rộng rãi của cộng đồng. Sới vật được tổ chức trước sân đình – không gian tiếp giáp giữa tâm linh và sinh hoạt làng xã.
Một trận đấu thường có tính nghi lễ rõ nét với tiếng trống thúc và nghi thức Xe đài trước khi vào cuộc. Đô vật trong trang phục khố đỏ, thân trần, thực hiện các động tác uyển chuyển nhưng dứt khoát. Sới vật hình tròn đặt trong sân đình hình vuông được nhiều người liên hệ với quan niệm “trời tròn, đất vuông”. Đấu vật đầu xuân không chỉ để phân thắng bại, mà còn là dịp biểu dương sức khỏe, gửi gắm mong ước về một năm mới mưa thuận, con người dồi dào sinh lực.
Ảnh: Báo Chính phủ
3. Đánh quay
Đánh quay (hay đánh tu lơ) là trò chơi dân gian gắn với những hiểu biết nhất định về chất liệu gỗ và chuyển động cơ học. Con quay thường được đẽo từ các loại gỗ cứng như dẻ, nghiến, kết hợp với dây quấn làm từ sợi dứa hoặc sợi đay.
Vào những ngày đầu xuân, tiếng quay vù vù trên nền đất phẳng là một âm thanh quen thuộc, góp phần tạo nên bầu không khí lễ hội. Trò chơi đề cao sự khéo léo trong thao tác và sức mạnh khi phóng quay. Một con quay xoay lâu, đứng vững thường được xem là hình ảnh ẩn dụ cho sự bền bỉ, ổn định, những giá trị được đặt nhiều kỳ vọng khi bắt đầu một năm mới. Nhìn từ góc độ tạo hình, chuyển động tròn và những đường xoáy đồng tâm của con quay tạo nên một vẻ đẹp mang tính cơ khí, thô mộc nhưng có sức cuốn hút riêng.
Kỹ thuật chủ yếu của trò đánh quay gọi là bổ, cách thực hiện khá đơn giản, chỉ cần quấn chặt dây quay vào con quay bắt đầu từ điểm mấu quấn dây tiếp xúc với thân quay theo vòng rộng dần. Người chơi giữ chặt đầu dây còn lại để bổ con quay, nghĩa là lăng cho con quay văng ra và thường kết hợp với lực giật đầu dây đang giữ để con quay quay được nhiều vòng hơn. Ảnh: VNP
4. Ném còn
Ném còn là một hình thức sinh hoạt truyền thống phổ biến ở vùng núi phía Bắc, gắn liền với đời sống của các dân tộc Thái, Tày, Nùng, Mông và một số cộng đồng khác. Theo các ghi chép dân gian, trò chơi này đã xuất hiện từ xa xưa, thường được tổ chức trong dịp lễ hội với mong ước về mưa thuận, mùa màng tốt tươi. Quả còn có dạng hình tròn, được nhiều người lý giải là biểu tượng cho mặt trời, mặt trăng và các yếu tố tự nhiên liên quan đến sản xuất nông nghiệp.
Cột còn được dựng từ thân tre cao, trên đỉnh có gắn một vòng tròn bọc giấy hồng. Khi quả còn được ném xuyên qua vòng, khoảnh khắc ấy được xem như dấu hiệu của sự giao hòa, báo hiệu một năm mới hanh thông. Như vậy, ném còn không chỉ là một trò chơi mà còn mang ý nghĩa như một nghi thức cầu mong sự kết nối giữa con người và tự nhiên. Trong không gian mùa xuân, những quả còn nhiều màu sắc bay lên trên nền trời tạo nên một hình ảnh thị giác sống động, nơi giá trị may mắn được thể hiện qua những đường chuyển động cong, mềm mại.
Không chỉ mang ý nghĩa cầu mưa và mùa màng tốt tươi, ném còn còn thể hiện khát vọng về tình yêu đôi lứa. Ảnh: Tư liệu
5. Nhảy sạp
Nhảy sạp là một hình thức diễn xướng dân gian phổ biến của đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao Tây Bắc, thường được tổ chức trong các dịp lễ hội, gặp mặt và sinh hoạt cộng đồng.
Về chức năng, đây là hoạt động vừa mang tính giải trí, vừa có yếu tố gắn kết cộng đồng, đồng thời phản ánh những nét đặc trưng trong đời sống của cư dân nông nghiệp. Việc duy trì và trình diễn nhảy sạp trong các sự kiện tập thể góp phần giới thiệu những giá trị văn hóa của đồng bào các dân tộc một cách sinh động. Thông qua hoạt động này, tinh thần đoàn kết và mối quan hệ gắn bó trong cộng đồng làng bản cũng được thể hiện và củng cố.
Ảnh: Làng Văn hóa Việt Nam
6. Ô ăn quan
Khác với nhiều trò chơi chỉ xuất hiện trong lễ hội, ô ăn quan thường diễn ra trong đời sống thường nhật, phổ biến ở trẻ nhỏ và cả người lớn vào những ngày Tết. Trò chơi có cách thức đơn giản, có thể thực hiện ở nhiều không gian khác nhau với bàn cờ được vẽ trên đất và quân cờ là những viên sỏi nhỏ.
Về mặt hình thức, bàn cờ ô ăn quan gồm hai ô hình bán nguyệt (ô Quan) và các ô vuông (ô Dân) – một cấu trúc thường được liên hệ với hình ảnh ruộng vườn và kho thóc trong văn hóa nông nghiệp. Trò chơi đòi hỏi người chơi tính toán, hoạch định chiến thuật, qua đó phản ánh tư duy quản lý nguồn lực. Đối với trẻ em, ô ăn quan còn được xem như một hình thức rèn luyện khả năng tính toán, sự kiên nhẫn và cách phân bổ hợp lý.
Ảnh: Tư liệu
7. Xăm hường
Khác với các trò chơi ngoài trời mang tính vận động, xăm hường thường diễn ra trong không gian tĩnh tại của những ngôi nhà rường Huế dịp Tết. Đây là trò chơi gieo xúc xắc để nhận các thẻ học vị, phản ánh truyền thống hiếu học và sự coi trọng tri thức của vùng đất cố đô.
Bộ xăm hường gồm sáu viên xúc xắc và các thẻ học vị từ Tú tài, Cử nhân, Tiến sĩ đến Trạng nguyên – một cấu trúc mô phỏng hệ thống khoa bảng xưa. Thông qua trò chơi, người tham gia gửi gắm mong ước về sự đỗ đạt, thăng tiến cho con cháu trong năm mới. Các quân bài được làm từ xương hoặc ngà với độ tinh xảo nhất định, cùng luật chơi chặt chẽ, khiến xăm hường trở thành một hình thức giải trí mang tính học thuật và thẩm mỹ.
Tên gọi “xăm” bắt nguồn từ chữ “thiêm” (签) trong Hán tự, nghĩa là thẻ. “Hường” là cách đọc trại của chữ “hồng” (màu đỏ, 紅), do kiêng húy chữ “Hồng” trong tên vua Tự Đức. Chi tiết này vừa cho thấy dấu ấn cung đình, vừa phản ánh nét văn hóa Huế: cẩn trọng, nền nã và coi trọng lễ nghi. Ảnh: VNP
8. Bài chòi
Bài chòi là một hình thức sinh hoạt văn hóa đặc trưng ở miền Trung, đặc biệt tại Quảng Nam và Hội An, hiện đã được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Không gian tổ chức thường gồm các chòi tre dựng theo hình chữ U, quây quanh một khoảng sân trung tâm. Số lượng chòi phổ biến từ 9 đến 11 chiếc, với nhân vật trung tâm là anh Hiệu – người điều khiển cuộc chơi qua những câu hô, câu hò có vần điệu.
Các tấm thẻ bài được làm bằng gỗ, dán giấy in hình những nhân vật quen thuộc như ông Ầm, con Thái, thái tử theo lối khắc gỗ dân gian. Sức hút của bài chòi nằm ở sự kết hợp giữa tạo hình trên thẻ bài, giọng hò linh hoạt và khả năng ứng biến của anh Hiệu. Những câu hò được đặt dựa trên tên quân bài không chỉ mang lại tiếng cười mà còn lồng vào đó các lời chúc tốt lành, bài học đạo lý cho năm mới. Như vậy, bài chòi cho thấy khả năng chuyển tải văn hóa thông qua những vật liệu đơn sơ trong một không gian cộng đồng mở.
Xem thêm: Tết về mở hội bài chòi
Bên cạnh những giá trị về văn hóa, nghệ thuật, hát Bài Chòi còn mang đậm tính nhân văn, tính giáo dục về tình yêu quê hương, đất nước, yêu con người… thông qua những câu hô hát (còn gọi là câu Thai). Ảnh: Tư liệu
Nhìn một cách tổng thể, các trò chơi dân gian Việt Nam đều có điểm chung là xuất phát từ những yếu tố gần gũi với đời sống lao động và sinh hoạt thường nhật. Qua thời gian, chúng được lưu truyền và duy trì, dần trở thành một phần của đời sống văn hóa. Các trò chơi này phản ánh sự khéo léo trong thao tác, khả năng tính toán và tinh thần gắn kết với môi trường tự nhiên, cộng đồng làng xã. Trong bối cảnh hiện nay, những giá trị đó vẫn tiếp tục hiện diện như một điểm tựa tinh thần, góp phần kết nối thế hệ hôm nay với các tầng văn hóa truyền thống.
Thực hiện: Bình Nhi
Xem thêm:
Bản sắc truyền thống qua những trò chơi dân gian ngày Tết
