Trong văn hóa phương Đông, loài ngựa là biểu tượng mang chiều sâu tinh thần, hiện thân của sức mạnh, sự kiên cường và lòng trung thành. Chính vì vậy, hình tượng ngựa đã được các vương triều xưa lựa chọn như một linh vật không thể vắng mặt trong không gian lăng tẩm, nơi giao thoa giữa cõi trần và cõi vĩnh hằng.
Tượng ngựa tại lăng Thiệu Trị. Ảnh: Lê Bích
Tại Huế, các lăng tẩm hoàng gia thường được phân chia thành hai khu vực chính. Tẩm điện là nơi thực hành các nghi thức thờ phượng, cúng bái, với Long vị của Hoàng đế và Hoàng hậu được phụng thờ trong không gian trang nghiêm, cùng các công trình phụ trợ dành cho quan lại và binh lính canh giữ. Lăng là nơi an táng di hài của Hoàng đế, được quy hoạch theo một trục chính uy nghi và mạch lạc.
Tượng đá voi, ngựa, lính hầu tại Ứng Lăng – Lăng hoàng đế Khải Định.
Dọc theo trục thần đạo dẫn vào bên trong, từ hai trụ biểu sừng sững dẫn đến sân chầu rồi đến bửu thành, nơi Hoàng đế an nghỉ ngàn thu, là hàng tượng đá được điêu khắc với trình độ mỹ thuật tinh xảo, với các hình tượng voi, ngựa, quan văn, quan võ đứng trang nghiêm đối xứng hai bên, như đội ngũ tùy tùng trung thành theo hầu chủ nhân trong cả kiếp sau. Giữa đó, tượng ngựa đá hiện diện lặng lẽ nhưng đầy uy lực, gợi lên hình ảnh chiến mã một thời tung hoành, nay hóa đá trường tồn cùng sơn lăng.
Hệ thống tượng đá hầu trước lăng, voi đá, tự đá, tượng các quan văn võ tại Khiêm Lăng – lăng hoàng đế Tự Đức.
Những bức tượng đá hiện diện trong không gian lăng tẩm không đơn thuần là vật trang trí, mà mang ý nghĩa của những người canh gác trung thành, biểu trưng cho sự tôn nghiêm và vĩnh cửu nơi an nghỉ của Hoàng đế. Được tạo tác với kích thước lớn, mỗi bức tượng là một công trình điêu khắc công phu: hình thái con vật được mô tả tỉ mỉ, các chi tiết yên cương, dây thao chạm khắc tinh tế, tất cả hòa quyện để lột tả dáng vẻ vừa uy nghiêm vừa khoan thai, như thể đang trong tư thế chờ đợi, trực canh muôn đời.
So với hệ thống tượng đá đồ sộ và đa dạng tại các lăng tẩm nhà Minh, nhà Thanh ở Trung Quốc, hay số lượng tượng ngựa đá phong phú tại sơn lăng của các vương triều Triều Tiên, tượng thú trong lăng tẩm nhà Nguyễn mang một phong cách tinh giản có chủ ý. Tại mỗi lăng, thường chỉ hiện diện một cặp voi đá và một cặp ngựa đá, đứng đối xứng trang nghiêm hai bên sân chầu. Sự lựa chọn này không phải ngẫu nhiên. Voi và ngựa là hai loài gắn bó sâu sắc với đời sống và lịch sử người Việt, không chỉ là biểu tượng văn hóa mà còn là lực lượng thực sự trên chiến trường. Những thớt voi chiến dũng mãnh và những đội kỵ mã thiện chiến từng là xương sống của quân đội triều đình, đảm nhiệm cả vai trò tác chiến lẫn vận chuyển lương thực, vũ khí. Trong thời bình, ngựa còn là phương tiện đi lại đặc quyền của tầng lớp quan lại cấp cao. Hiện diện trong không gian lăng tẩm, chúng tiếp tục sứ mệnh hộ tống và phụng sự chủ nhân trong cõi vĩnh hằng.
Kỵ binh và ngựa phục vụ cho các nghi lễ của triều Nguyễn. Ảnh: Tư liệu
Trong tạo hình truyền thống, tượng ngựa đá tại các lăng tẩm Huế thường được khắc tạc trong tư thế đứng thẳng, bốn chân trụ vững chắc trên bệ đá, gợi lên sự ổn định, kiên định và trường tồn. Bờm được cắt tỉa gọn gàng, toàn thân được trang bị đầy đủ yên cương với các chi tiết chạm khắc tỉ mỉ, sắc sảo. Tất cả tạo nên một tổng thể vừa nghiêm cẩn vừa không kém phần thẩm mỹ.
Tượng ngựa tại Thiên Thọ Lăng – Lăng hoàng đế Gia Long.
Nhìn vào những bức tượng ấy, người ta không chỉ thấy một tác phẩm điêu khắc thờ tự thuần túy, mà còn nhận ra chân dung của một loài ngựa mang đẳng cấp riêng, vừa là ngự mã (ngựa của thiên tử, biểu trưng cho quyền uy tối thượng), vừa là chiến mã (hiện thân của khí phách và công trạng trên sa trường). Chính sự kết hợp giữa phẩm cách hoàng gia và tinh thần chinh chiến ấy đã nâng tầm những bức tượng này vượt khỏi chức năng nghi lễ thông thường.
Tượng ngựa đá tại Hiếu Lăng – lăng hoàng đế Minh Mạng.
Với hình khối cứng chắc, rắn rỏi nhưng không thô cứng, tượng ngựa đá trong lăng tẩm nhà Nguyễn là sự giao thoa tinh tế giữa tín ngưỡng tâm linh và nghệ thuật tạo hình. Đứng lặng im qua hàng thế kỷ, chúng vừa làm tròn sứ mệnh thiêng liêng, canh giữ giấc ngủ nghìn thu của Hoàng đế, vừa là chứng nhân thầm lặng cho một nền mỹ thuật cung đình đặc sắc, mang đậm dấu ấn riêng của triều Nguyễn trong dòng chảy văn hóa Việt.
Chuỗi bài Về chốn cố kinh là hành trình tìm về những công trình kiến trúc và mỹ thuật mang sắc màu văn hóa cố đô, từ những tòa thành quách tráng lệ, lăng miếu thâm nghiêm cho đến chùa chiền cổ kính rêu phong. Hơn cả những di sản vật thể, đây còn là những bức tranh đầy mỹ cảm, biểu hiện cho tư duy thẩm mỹ và chiều sâu tinh thần của người Việt trong giai đoạn thế kỷ XIX – XX, dẫn dắt chúng ta tìm về những sắc màu và tạo hình mang hơi thở truyền thống còn vang vọng đến tận hôm nay.
Bài và ảnh: Tử Yếng Lương Hoài Trọng Tính
Xem thêm
Hình tượng ngựa thăng hoa trong không gian sống
