Nằm ẩn mình dưới những tán rừng xanh mướt ở phía Nam kinh thành Huế, lăng Thiên Thọ là nơi an nghỉ của vị hoàng đế sáng nghiệp triều Nguyễn. Bên cạnh tên gọi chính thức Thiên Thọ Lăng (天授陵), người dân địa phương vẫn quen gọi nơi đây là lăng Gia Long, cái tên gắn liền với Thế Tổ Cao Hoàng đế, vị quân chủ khai lập vương triều Nguyễn, triều đại phong kiến cuối cùng trong lịch sử Việt Nam.
Toàn bộ khu lăng được quy hoạch thành hai quần thể kiến trúc riêng biệt nhưng hài hòa trong cùng một cảnh quan. Lăng Thiên Thọ là nơi an táng Thế Tổ Cao Hoàng đế (1762–1820) cùng Thừa Thiên Cao Hoàng hậu (1762–1814), chánh thất của ngài. Lăng Thiên Thọ Hữu là nơi yên nghỉ của Thuận Thiên Cao Hoàng hậu (1769–1846), vị thứ thất của Gia Long và cũng là thân mẫu của Hoàng đế Minh Mạng, vị vua kế nghiệp đã đưa triều Nguyễn bước vào giai đoạn cường thịnh.
Khung cảnh Thiên Thọ lăng cuối thế kỷ XIX.
Cuộc tìm kiếm đất lành
Theo cổ lệ của các vương triều Á Đông, ngay khi lên ngôi, bậc thiên tử đã bắt đầu chuẩn bị cho nơi an nghỉ vĩnh hằng của mình. Quan niệm “sanh ký tử quy” (sống gửi thác về) khiến lăng tẩm không chỉ là phần mộ, mà còn là một “ngôi nhà” thứ hai, nơi đức vua ngự trị ở thế giới bên kia với đầy đủ uy nghi như lúc còn tại thế.
Năm Giáp Tuất, niên hiệu Gia Long thứ 13 (1814), triều đình cho dựng Thọ Lăng tại xã Định Môn để an táng Thừa Thiên Cao Hoàng hậu. Đô Thống chế Tống Phước Lương và Thượng thư Phạm Như Đăng được sung chức Sơn Lăng sứ, đảm trách việc tìm kiếm vùng đất “vạn niên cát địa” – đất lành cho muôn đời. Quy chế xây dựng ban đầu được định rõ: mặt tiền rộng 150 trượng (khoảng 600m), ba mặt còn lại mỗi chiều 100 trượng (khoảng 400m), bốn mặt thành cao hơn 10 trượng. Sau khi hoàn thành, khu lăng được đặt tên là Thiên Thọ Lăng, ngọn núi chủ sơn mang tên Thiên Thọ Sơn.
Địa thế xung quanh lăng được chọn lựa kỹ lưỡng theo nguyên tắc phong thủy: núi non trùng điệp bao bọc, tạo nên cảnh sơn thủy hữu tình. Bên tả là Thanh Sơn, bên hữu là Bạch Sơn, chính diện là Thủy Sơn làm tiền án. Vòng quanh khu lăng, hàng chục ngọn núi lớn nhỏ được đặt tên và ghi chép đầy đủ trong sử sách, từ Tiểu Thiên Thọ, Trung Thiên Thọ, Đại Thiên Thọ cho đến Diên Sơn, Bính Sơn, An Sơn, Hưng Sơn, Hòa Sơn, Xuân Sơn, Hoa Sơn, Cẩm Sơn, Bình Sơn, Bửu Sơn, Hùng Sơn, Chinh Trung Sơn, Trang Sơn, Hương Sơn, Nhơn Sơn, Cận Nhơn Sơn, Tiểu Tượng Sơn, Cận Tượng Sơn, Quý Sơn, Mậu Sơn, Thuận Sơn, Mỹ Sơn, Đoài Sơn, Trần Sơn, Kim Sơn, Trinh Sơn, Bích Sơn, Cận Bích Sơn, Tam Bút Sơn, cùng với Đại Tượng Sơn, Ất Sơn, Thạch Bàn Sơn, Ngọc Đường Sơn, Thạnh Sơn, Lẫm Sơn và Thành Sơn. Tất cả cộng lại tạo thành một vành đai núi non, tôn thêm vẻ linh thiêng và uy nghiêm cho chốn an nghỉ vạn niên.
Địa đồ lăng Gia Long được bộ công vẽ dưới triều Nguyễn
Kiến trúc Sơn lăng
Nhìn từ đỉnh Thiên Thọ Sơn xuống, toàn bộ trục thần đạo của khu lăng hiện ra với dáng bề thế và cân đối hiếm có. Hai trụ biểu cao lớn đứng sừng sững, đánh dấu điểm khởi đầu của hành trình dẫn vào thánh địa. Từ đó, thần đạo thẳng tắp hướng ra một hồ nước lớn hình vòng cung với mặt nước tĩnh lặng như tấm gương phản chiếu trời mây và núi non bao quanh.
Qua khỏi hồ, sân chầu trải dài được lát gạch đá chỉnh tề. Hai hàng tượng quan văn, quan võ, voi và ngựa đứng chầu song song hai bên, im lìm mà uy nghiêm, như đoàn nghi vệ vẫn còn túc trực qua bao thế kỷ. Từ đây, người ta men theo sáu tầng sân nối tiếp nhau, mỗi tầng một bậc thang dẫn lên cao, không gian dần thu hẹp và trầm mặc hơn, cho đến khi bước lên bái đình, nơi triều bái long trọng một thời.
Tiếp nối bái đình là Bửu Thành, trổ cửa nhìn ra ngoài, được bao bọc bởi hai vòng thành cao lớn kiên cố. Bên trong vòng thành, mộ phần của Hoàng đế và Hoàng hậu được xây dựng bằng đá theo kiểu thức trước cách, hình dáng như một ngôi nhà thu nhỏ, thể hiện quan niệm lăng tẩm chính là nơi cư ngụ vĩnh hằng của đấng quân vương ở cõi bên kia.
Khu vực lăng
Khung cảnh núi non trùng điệp và hai trụ biểu, nhìn từ Bửu Thành
Tượng đá tại hai bên thần đạo dẫn vô lăng
Lăng của Hoàng đế và Hoàng hậu
Kiến Trúc Tẩm Điện
Về phía cánh phải của khu lăng, tẩm điện nơi thờ phụng và tế lễ được kiến tạo trên một nền cao, với nhiều bậc thang lên xuống tạo nên sự trang nghiêm theo từng tầng không gian. Cổng vào được thiết kế theo lối thượng lâu hạ môn, trổ ba cửa, mái lợp ngói huỳnh lưu ly, loại ngói men vàng óng đặc trưng của kiến trúc cung đình Nguyễn, vừa rực rỡ vừa mang nặng ý nghĩa hoàng quyền.
Chánh điện Minh Thành Điện (明成殿), được xây dựng theo kiến trúc trùng thiềm điệp ốc, với hai mái chồng lên nhau tạo chiều sâu và độ vươn cao thanh thoát, toàn bộ mái trên lợp ngói vàng uy nghi. Hai bên là đông phối điện và tây phối điện, mái lợp ngói xanh, tạo sự tương phản màu sắc có chủ ý theo quan niệm âm dương và lễ chế cung đình. Bên trong Minh Thành Điện, hương án và long vị của Hoàng đế cùng Hoàng hậu được trần thiết trang trọng, nhang khói phụng thờ qua bao đời.
Quần thể Lăng Thiên Thọ Hữu kề bên cũng được quy hoạch đầy đủ với sơn lăng và tẩm điện, theo cấu trúc tương tự. Chánh điện nơi đây mang tên Gia Thành Điện (嘉成殿), thờ long vị của Thuận Thiên Cao Hoàng hậu, mẫu thân của vua Minh Mạng.
Cổng chánh dẫn vào điện Minh Thành
Điện Minh Thành
Phối điện nằm hai bên điện Minh Thành
Chi tiết trang trí trên mái điện Minh Thành
Về phía trái của khu lăng, tấm bia đá ghi lại công trạng của vua Gia Long Thành Đức Thần Công bi được đặt trang trọng trong bi đình riêng. Văn bia do chính Hoàng đế Minh Mạng ngự soạn và cho khắc vào tháng 7 năm Minh Mạng thứ nhất (1820), không lâu sau khi đức Thế Tổ băng hà. Tấm bia cao 2,96m, rộng 1m, dày 0,32m, đặt trên đài đá dài 1,95m, rộng 1,55m.
Bi đình
Trong số các lăng tẩm tại Huế, Thiên Thọ Lăng có lẽ là ngôi sơn lăng xa kinh thành nhất. Dù là vị hoàng đế khai lập triều Nguyễn, Gia Long đã chọn cho mình một chốn an nghỉ không phô trương, không lộng lẫy vượt mức. Thay vào đó, ngôi lăng tôn trọng cảnh quan tự nhiên, để núi non, cây rừng và mặt nước trở thành những yếu tố liên kết các công trình. Điều này phần nào phản chiếu tính cách của vị quân vương dành nửa cuộc đời cho chinh chiến, thực tế và uy quyền hơn hào hoa.
Chuỗi bài Về chốn cố kinh là hành trình tìm về những công trình kiến trúc và mỹ thuật mang sắc màu văn hóa cố đô, từ những tòa thành quách tráng lệ, lăng miếu thâm nghiêm cho đến chùa chiền cổ kính rêu phong. Hơn cả những di sản vật thể, đây còn là những bức tranh đầy mỹ cảm, biểu hiện cho tư duy thẩm mỹ và chiều sâu tinh thần của người Việt trong giai đoạn thế kỷ XIX – XX, dẫn dắt chúng ta tìm về những sắc màu và tạo hình mang hơi thở truyền thống còn vang vọng đến tận hôm nay.
Bài và ảnh: Tử Yếng Lương Hoài Trọng Tính
Xem thêm:
Ký ức nhà cổ Nam Bộ: Nhà họ Trần, Long An
Công Thần Miếu Vĩnh Long: Nơi di sản được gìn giữ bằng tâm thành
