Ở độ tuổi gần cửu tuần, Ada Karmi-Melamede vẫn miệt mài làm việc. Bà là một trong những kiến trúc sư danh giá nhất Israel, người đã cùng người anh trai quá cố Ram Karmi tạo nên Tòa án Tối cao Jerusalem, công trình được nhà phê bình Paul Goldberger của New York Times gọi là “công trình công cộng xuất sắc nhất Israel”. Bà cũng là người thiết kế Sân bay Ben Gurion, Đại học Mở Israel, Trung tâm Khách tham quan Ramat Hanadiv, và nhiều công trình biểu tượng khác. Năm 2007, bà nhận Giải thưởng Israel, một vinh dự văn hóa cao nhất của nhà nước.
Kiến trúc sư Ada Karmi-Melamede. Ảnh: Salty Features
Thế nhưng câu chuyện về Ada Karmi-Melamede không chỉ dừng lại ở những tòa nhà mà còn về cuộc đời và gia đình của bà, được hé lộ qua bộ phim tài liệu “Ada: My Mother the Architect” do chính con gái bà thực hiện.
Kiến trúc sư của đất và trời
Triết lý thiết kế xuyên suốt của Ada Karmi-Melamede là kiến trúc phải có cội rễ, một sự kết nối thực sự với mặt đất mà nó đứng trên đó. Bà phê phán những tòa tháp kính vô danh ở các thành phố hiện đại: “Tất cả những tòa tháp kính mà chúng ta đang làm tù nhân, chúng chạm đất, nhưng không có cội rễ.” Đối với bà, mỗi mảnh đất ở Israel đều có một câu chuyện, và các công trình của bà luôn uốn lượn, làm việc cùng cảnh quan thay vì áp đặt lên nó.
Bà từng nhận định: “Vật liệu xây dựng rẻ nhất chính là ánh sáng.” Bà tìm cách khuếch tán, làm mềm thứ ánh sáng chói gắt của Israel qua cách bố trí cửa sổ và giếng trời, đôi khi tinh tế đến mức người xem phải đứng yên một chỗ để cảm nhận những luồng sáng di chuyển theo hướng mặt trời, đôi khi hùng tráng như khoảnh khắc bước lên cầu thang Tòa án Tối cao, nơi bức tường kính phơi bày toàn cảnh Jerusalem. Cựu Chánh án Aharon Barak từng bộc bạch: “Mỗi lần đứng ở bậc thang ấy và nhìn Jerusalem, tôi đều cảm thấy xúc động.”
Tòa án Tối cao Jerusalem. Ảnh: Triggerhippie4
Bà không ngần ngại chế giễu những lối diễn giải quá mức lãng mạn. Trong một cảnh của bộ phim “Ada: My Mother the Architect”, khi hướng dẫn viên du lịch say sưa nói về “mô-típ nước như tử cung người phụ nữ sinh con” tại Tòa án Tối cao, bà chỉ bật cười: “Chuyện lạ đời thật!” rồi nói với con gái rằng đó chỉ là chuyện tầm phào.
Quyết định của một người mẹ kiến trúc sư
Sinh năm 1936 tại Tel Aviv trong một gia đình có truyền thống kiến trúc với người cha Dov Karmi là nhà tiên phong cho thẩm mỹ hiện đại tại vùng Palestine thuộc Ủy trị, Ada Karmi-Melamede lớn lên với hình mẫu người anh trai Ram được cha khen ngợi dù bảng điểm chủ yếu là kém, trong khi bà thường bị trách móc dù có thành tích xuất sắc. Bà nhớ lại lời cha dạy đã ăn sâu vào tiềm thức: “Hãy noi gương Ram. Những gì con yêu thích, con nên đầu tư vào đó. Còn tất cả những thứ khác đều không quan trọng.” Bà quyết định đi theo nghiệp kiến trúc dù ban đầu nghĩ rằng nghề này chỉ dành cho đàn ông.
Kiến trúc sư Ada Karmi-Melamede và Ram Karmi. Ảnh: Ada Karmi-Melamede Architects
Sau khi học kiến trúc tại London, bà kết hôn với doanh nhân Amos Melamede, và cùng gia đình chuyển đến New York. Từ 1969 đến 1982, bà giảng dạy tại Đại học Columbia. Tuy nhiên, năm 1986, bà bỏ lại chồng và ba người con, một mình trở về Israel để hành nghề kiến trúc. Lý do cho quyết định này là vì theo con gái Yael Melamede, bà cảm thấy bị xúc phạm do bị từ chối học vị giáo sư vì là phụ nữ tại ngôi trường bà đang làm việc.
Ada Karmi-Melamede và con gái Yael Melamede – đạo diễn bộ phim “Ada: My Mother the Architect”. Ảnh: Salty Features
Tại quê nhà, bà cùng anh trai tham gia cuộc thi quốc tế thiết kế Tòa án Tối cao và họ đã thắng. Mong muốn dành nhiều thời gian hơn ở Israel và sự nghiệp cất cánh giống như sự chia cắt âm thầm mối quan hệ mẹ con, khi bà bỏ lỡ nhiều khoảnh khắc quan trọng trong cuộc đời con cái. Trong bộ phim tài liệu do mình làm về mẹ, con gái của bà chia sẻ: “Tôi hoàn toàn không oán trách. Trong mọi trường hợp, tôi đều tin mẹ đã đúng. Những lựa chọn đó đến với một cái giá rất đắt mà tôi với bà đều thấy xứng đáng. Nếu câu chuyện của mẹ tôi là của một người cha, người ta sẽ cho rằng ông ấy là một người tuyệt vời. Nhưng với phụ nữ, công chúng khắt khe hơn.”
“Ada: My Mother the Architect” – Bộ phim về sự nghiệp và gia đình
Yael Melamede từng theo học ngành kiến trúc theo truyền thống gia đình nhưng từ bỏ và chuyển sang lĩnh vực điện ảnh. Bộ phim tài liệu dài tập “Ada: My Mother the Architect” ra mắt mùa thu năm 2024 được cô ví von với ngành kiến trúc: “Làm phim là kể chuyện, và tạo ra một tòa nhà cũng là kể chuyện, nhưng trong không gian ba chiều. Cả hai đều là môn thể thao đồng đội.”
Ảnh: Tư liệu
Phim chia làm năm chương mang tên Roots, The Route, Heart, Light và Time, những thuật ngữ vừa mang tính kiến trúc, vừa ẩn dụ cho đời người. Trái tim của phim chính là Tòa án Tối cao, nơi Ada giải thích với con gái về “bức tường của những nụ hôn” bằng đá, về cách họ làm mềm ánh sáng ban trưa… Mặc dù hầu hết các câu hỏi của Yael đều xoay quanh gia đình, các sự kiện trong cuộc đời, cảm xúc và những thứ khác ngoài kiến trúc, nhưng Ada chỉ muốn tập trung vào các tòa nhà. Các câu trả lời của bà về yếu tố cá nhân luôn có sự thiếu kiên nhẫn và bấ an, khác với sự tuôn trào say mê khi bà nói về kiến trúc. Tuy nhiên, vẫn có những chi tiết có sự hòa hợp giữa kiến trúc và gia đình, ví dụ như bề mặt sàn bóng của Tòa án Tối cao. Mẹ của Ada đã thuyết phục bà và anh trai rằng rằng bề mặt sáng bóng và sạch sẽ sẽ đẹp hơn lớp hoàn thiện mờ thông thường. Họ đã nghe theo và hoàn toàn bị thuyết phục với kết quả cuối cùng: Một bề mặt phản chiếu giống như ta đang đi trên mặt nước.
Ảnh: Salty Features
Mặc dù trên phim có những khoảnh khắc khó chịu và tránh né những câu hỏi riêng tư của Ada, nhưng đâu đó trong những câu thoại tưởng chừng như khước từ tình cảm lại chứa đựng sự âu yếm ngượng ngùng của người mẹ lẫn cảm thông của con gái. Lần đầu xem phim xong, bà im lặng một lúc rồi thốt lên: “Mẹ không thể tin được là nó không hề chán.”
Người phụ nữ phía sau những lựa chọn lặng lẽ
Dù bộ phim có hé lộ nỗi buồn của Ada trước những thay đổi chính trị, khi chính phủ Netanyahu tìm cách làm suy yếu quyền lực của Tòa án Tối cao, bà lại không muốn nói quá nhiều về điều đó. Bà muốn nói về kiến trúc. Về các tòa nhà bén rễ. Về ánh sáng.
Dù đã gần 90 tuổi, Ada Karmi-Melamede vẫn gắn chặt với bàn vẽ. Sau một thời gian dài làm bộ phim tài liệu, con gái bà đã có câu trả lời cho riêng mình: không phải bà chọn kiến trúc thay vì gia đình, mà bà đơn giản là không thể khước từ nghề nghiệp đã định hình bản thân bà.
Ảnh: Salty Features
“Ada: My Mother the Architect” kể câu chuyện qua việc đọc những bức thư gia đình, một loạt ảnh tư liệu, các đoạn phim, phỏng vấn với những người đồng nghiệp như Frank Gehry và Moishe Safdie, cùng những góc nhìn toàn cảnh các công trình do Ada Karmi-Melamede thiết kế. Bộ phim khép lại không phải bằng một câu trả lời trọn vẹn, mà bằng một hình dung về người phụ nữ chọn bỏ lại phía sau gia đình, băng qua đại dương, chấp nhận sự xa cách, chỉ để được đứng trước một mảnh đất và hỏi nó cần gì, rồi vẽ lên đó một công trình có cội rễ. Bên cạnh những câu chuyện về kiến trúc, người xem có thể tìm thấy những lát cắt về cuộc sống và gia đình thông qua hành trình của sự thấu hiểu giữa mẹ và con gái đã cùng nhau vượt qua những thử thách của riêng mình.
Tổng hợp: Hoàng Lê
Xem thêm
Ada Louise Huxtable – Khi ngôn từ phá vỡ ảo ảnh kiến trúc
Louise Bourgeois: Để nghệ thuật lưu dấu những tổn thương
Di sản kép của Natalie de Blois: Kiến trúc và sự bình đẳng trong ngành
