Louise Bourgeois không bắt đầu sự nghiệp bằng tài năng thiên bẩm, mà bằng một vết sẹo không thể lành. Sinh ra trong một gia đình Paris mang vẻ ngoài hoàn hảo nhưng ẩn chứa những bí mật đau đớn, bà đã dành gần một thế kỷ để chuyển hóa tổn thương thành nghệ thuật, và biến nghệ thuật thành liều thuốc duy nhất đủ sức giữ bà lại với cuộc đời.
Ảnh: Oliver Mark
Hợp âm của những mảnh vụn ký ức
Louise Bourgeois sinh năm 1911 tại Paris, trong một gia đình chuyên kinh doanh và phục chế thảm cổ. Tuổi thơ của bà trôi qua giữa mùi len ướt, những sợi chỉ màu và tiếng nước chảy khẽ của dòng sông Bièvre, một thế giới nhỏ bé, quen thuộc và tưởng chừng bình yên. Nhưng ẩn sau vẻ ngoài của một gia đình trung lưu kiểu mẫu là một vết rạn không bao giờ lành: người cha đã ngoại tình với chính cô gia sư chung sống dưới mái nhà ấy suốt mười năm. Người mẹ, Joséphine, chọn im lặng, không phải vì vô cảm, mà để giữ cho gia đình không tan vỡ.
Chính những năm tháng ấy với mùi xưởng thảm, sự im lặng nặng nề của người mẹ và cảm giác bị phản bội ngấm dần vào tâm trí đứa trẻ, đã trở thành những chủ đề cốt lõi mà Louise sẽ trở đi trở lại trong suốt hành trình sáng tạo của mình.
Louise Bourgeois cùng cha mẹ năm 1915. Ảnh: The Easton Foundation
Năm 1932, cái chết của người mẹ đẩy Louise vào một cuộc khủng hoảng sâu sắc. Trong nỗi đau ấy, bà rời bỏ ngành Toán học tại Sorbonne. Đây không phải là một quyết định bốc đồng, mà là một sự buông tay có chủ đích. “Để giải tỏa nỗi lo âu không thể chịu đựng nổi, tôi cần đến những biểu đạt cụ thể,” bà lý giải. Với bà, nghệ thuật không bắt đầu từ đam mê mà từ nhu cầu sinh tồn.
Những năm tiếp theo, Louise theo học tại nhiều học viện và xưởng vẽ danh tiếng ở Paris: Académie de la Grande-Chaumière, École des Beaux-Arts, rồi École du Louvre. Trong hành trình tìm kiếm ngôn ngữ nghệ thuật cho riêng mình, bà trở thành học trò của họa sĩ Fernand Léger, người đầu tiên nhận ra rằng cảm thức của Louise không thuộc về mặt phẳng hai chiều, mà hướng về không gian, về hình khối, về những gì có thể chạm tay vào được.
Louise Bourgeois cùng tác phẩm điêu khắc Những vị khách đến trước cửa trên nóc tòa nhà chung cư Stuyvesant’s Folly tại số 142 đường East 18th Street, khoảng năm 1944. Ảnh: The Easton Foundation
Năm 1938, Louise Bourgeois mở một phòng tranh nhỏ ngay cạnh xưởng thảm của gia đình, nơi bà gặp gỡ nhà sử học nghệ thuật người Mỹ Robert Goldwater. Họ kết hôn và chuyển đến New York vào cuối năm đó. Tại Mỹ, Louise theo học tại Art Students League và bắt đầu sáng tác các bản in, tranh vẽ, đồng thời nuôi dạy ba người con trai. Cũng chính trong thời gian này, giữa làn sóng của Chủ nghĩa Biểu hiện Trừu tượng (Abstract Expressionism), bà bắt đầu khẳng định tiếng nói riêng biệt, tách biệt khỏi mọi trào lưu đương thời.
Sans titre (Vase Mongolfière), một trong bộ bốn bức vẽ của Louise Bourgeois được mua trực tiếp vào những năm 1950. Ảnh: Christie’s
Những năm 1940 chứng kiến sự ra đời của loạt tranh Femme Maison của Louise Bourgeois, đặt câu hỏi về ranh giới giữa người phụ nữ và không gian họ bị giam cầm trong đó, khi những đường nét cơ thể và kiến trúc đan xen vào nhau đến mức không còn phân biệt được. Đến cuối thập kỷ, bà rời hẳn mặt phẳng để bước vào không gian ba chiều với loạt tác phẩm Personnages, gồm những cột gỗ thanh mảnh, dựng đứng lặng lẽ như những thực thể cô độc giữa phòng triển lãm. Đó là hình bóng của những người bà đã bỏ lại ở Pháp: bạn bè, người thân, những kết nối bị kéo giãn qua khoảng cách và thời gian.
Nhưng năm 1951, cái chết đột ngột của người cha một lần nữa kéo Louise xuống. Sau một giai đoạn dài sống ẩn dật, bà dần tìm lại chính mình và trở lại với triển lãm cá nhân đầu tiên sau 11 năm im lặng tại Stable Gallery, New York. Những tác phẩm từ giai đoạn này mang một chất cảm khác, mềm mại hơn, dễ tổn thương hơn, với thạch cao, cao su và nhựa dẻo thay cho gỗ cứng, như thể chính chất liệu cũng đang học cách uốn mình trước những gì không thể cưỡng lại.
Louise Bourgeois đứng trước nhà riêng ở thành phố New York, mặc bộ trang phục điêu khắc bằng cao su Avenza (1968-1969), sau này trở thành một phần của tác phẩm Confrontation (1978). Ảnh: Mark Setteducati
Sự nghiệp của Louise Bourgeois đạt đến đỉnh cao muộn màng nhưng lại mang một vẻ rực rỡ riêng. Năm 1982, ở tuổi 70, bà trở thành nữ nghệ sĩ đầu tiên được Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại MoMA dành riêng một triển lãm hồi tưởng cá nhân, một sự công nhận không chỉ là vinh danh, mà còn như một cánh cửa được mở ra: ba thập kỷ cuối đời bà là giai đoạn sáng tạo sung mãn và táo bạo nhất.
Đỉnh điểm của hành trình ấy đến vào thập niên 1990, khi bà cho ra đời loạt tác phẩm Cells, những không gian khép kín được bao bọc bởi cánh cửa cũ và lưới sắt gỉ, bên trong cất giữ những kỷ vật cá nhân, những bộ quần áo đã sờn, những bộ phận cơ thể tạc từ đá cẩm thạch lạnh lẽo. Mỗi Cell là một căn phòng ký ức, không phải để hoài niệm, mà để giam cầm. Người xem bước đến gần, nhìn qua khe hở, và bỗng nhận ra mình đang đứng trước một thế giới nội tâm không thuộc về mình nhưng lại quen đến kỳ lạ.
Cells của Louise Bourgeois là tập hợp của không gian khép kín khác nhau, mỗi không gian là các vật thể cùng chủ đề, kết hợp cùng nhiều hình thức điêu khắc và nghệ thuật sắp đặt để gợi lên một bầu không khí cộng hưởng đầy cảm xúc. Ảnh: Christopher Burke
Ảnh: Erika Ede
Maman: Biểu tượng của sự bảo bọc và nỗi sợ hãi
Nếu phải chọn một hình ảnh duy nhất để đại diện cho toàn bộ sự nghiệp của Louise Bourgeois, đó sẽ là Maman, con nhện khổng lồ cao hơn 9m, đúc bằng thép và đá cẩm thạch, đứng sừng sững như một sinh vật vừa thuộc về thần thoại, vừa thuộc về ký ức riêng tư nhất của người tạo ra nó.
Với phần lớn thế giới, nhện gợi lên nỗi sợ hãi bản năng, là hình ảnh của sự rình rập và nguy hiểm. Nhưng với Louise, nhện là người mẹ. Bà nhìn thấy trong loài sinh vật ấy tất cả những gì bà yêu và kính trọng ở Joséphine: sự cần mẫn của người thợ dệt, đức kiên nhẫn của người giữ cho gia đình không tan rã, và bản năng bảo bọc lặng lẽ nhưng không bao giờ lay chuyển. Maman mang theo một túi trứng bằng đá cẩm thạch trắng, đại diện cho sự che chở, nhưng cũng mong manh, mang thông điệp những gì quý giá nhất luôn là những gì dễ vỡ nhất.
Hình ảnh con nhện lần đầu được xuất hiện trong một bức vẽ nhỏ bằng mực và than chì được Louise thực hiện vào năm 1947. Ảnh: Public Delivery
Tác phẩm Maman (1999). Ảnh: Museo Guggenheim Bilbao
“Mẹ tôi là người bạn thân nhất của tôi. Giống như một chú nhện, bà là một thợ dệt. Gia đình tôi làm nghề phục chế thảm, và mẹ tôi là người đứng đầu xưởng. Giống như loài nhện, mẹ tôi rất thông minh. Nhện là những sinh vật thân thiện — chúng ăn muỗi, chúng có ích, chúng bảo vệ chúng ta. Giống như mẹ tôi vậy.” Chỉ vài dòng diễn giải giản dị của Louise, nhưng đủ làm ta hiểu vì sao Maman lại có sức ám ảnh đến vậy. Thông qua tác phẩm này, bà đã làm một điều mà không nhiều nghệ sĩ dám thử: đảo ngược hoàn toàn ngôn ngữ của nỗi sợ. Bà lấy đi hình ảnh đáng gờm nhất trong tâm lý học đại chúng và trả lại cho nó một ý nghĩa hoàn toàn khác. Không phải sự đe dọa, mà là sự che chở. Không phải săn đuổi, mà là ở lại. Maman không phải là tượng đài của quyền năng mà là của tình mẫu tử, vừa bền bỉ như thép, vừa mong manh như những quả trứng đá cẩm thạch treo lơ lửng bên dưới thân nhện.
Nghệ thuật của sự hàn gắn
Trong những năm cuối đời, Louise Bourgeois quay trở lại với vải, thứ ngôn ngữ đầu tiên bà học được từ xưởng thảm của gia đình, từ đôi tay của người mẹ. Bà cắt xẻ những chiếc váy dạ hội, những tấm khăn trải bàn đã cũ, rồi khâu chúng thành chân dung, thành những cuốn sách bằng vải, những vật thể vừa quen thuộc vừa kỳ lạ, vừa riêng tư vừa như muốn được kể lại.
Những đường khâu ấy không đơn thuần là kỹ thuật mà mang ý nghĩa hàn gắn. Louise không cố xóa bỏ quá khứ, không giả vờ rằng những vết thương chưa từng tồn tại. Bà chấp nhận chúng, giữ lại dấu vết của chúng, rồi dùng sợi chỉ để nối những mảnh vỡ lại với nhau, không phải để che đi vết sẹo, mà để vết sẹo trở thành một phần của hình hài mới. Nghệ thuật của bà, nhìn lại, là một hành trình tâm lý dài hơi: từ giận dữ đến trả thù, từ trả thù đến thấu hiểu, và cuối cùng là tha thứ.
Tác phẩm Reparation (1991). Ảnh: Bukowskis
Nữ nghệ sĩ qua đời tại New York ngày 31/5/2010, ở tuổi 98, khi vẫn đang sáng tác. Bà ra đi nhưng để lại một di sản không chỉ là những tác phẩm, mà là một cách nhìn: rằng nghệ thuật có thể là nơi trú ẩn, là phòng xử án, là buổi sáng sau một đêm dài. Những thế hệ nghệ sĩ nữ sau bà như Tracey Emin, Kiki Smith và nhiều người khác đã kế thừa chính sự dũng cảm đó, dám đặt lên bàn những chủ đề bị coi là cấm kỵ, từ thân xác, tình dục đến phản bội và những góc khuất không ai muốn nhìn thẳng vào trong gia đình.
Louise Bourgeois cùng tác phẩm in màu thủ công La Famille đang trong quá trình hoàn thiện năm 2009. Ảnh: Alex Van Gelder
Thực hiện: Bình Nhi
Xem thêm:
Hội họa siêu hình của Giorgio de Chirico: Họa một thực tại
Valentino Garavani: Một đời hoa lệ
Kiến trúc sư Frank Gehry: Một biểu tượng của nền kiến trúc đương đại
