Kiến trúc đương đại thế giới đánh dấu một bước chuyển đáng chú ý trong cách kiến trúc nhà ở được hình dung và thực hành, khi những không gian riêng tư không còn được hiểu đơn thuần như nơi trú ngụ mà trở thành những cấu trúc sống — những hệ sinh thái nhỏ nơi con người, vật chất và môi trường tương tác liên tục. Từ những khu rừng nhiệt đới tại Mexico đến các đô thị dày đặc như Rotterdam hay Jakarta, các công trình nhà ở tiêu biểu của năm qua cho thấy một sự thay đổi rõ rệt: kiến trúc đang rời xa các mô hình chuẩn hóa để tiến tới những giải pháp linh hoạt, thích ứng và giàu tính bản địa. Điều này không chỉ phản ánh những áp lực ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu và đô thị hóa, mà còn cho thấy một sự dịch chuyển sâu sắc trong nhận thức về cách con người muốn sống, muốn kết nối và muốn tồn tại trong thế giới ngày nay.
Nhà nghỉ cuối tuần tại Santa María del Oro, Nayarit do MCxA Group thiết kế. Ảnh: Rafael Gamo
Ảnh: Rafael Gamo
Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của sự chuyển dịch này là cách kiến trúc ngày càng hòa nhập sâu hơn với tự nhiên, không phải như một lớp nền thụ động mà như một đối tác đồng sáng tạo. Ngôi nhà nghỉ cuối tuần tại Santa María del Oro, Nayarit do MCxA Group thiết kế là một ví dụ tiêu biểu, nơi năm cây cổ thụ được giữ lại như những “trục sống” của công trình. Thay vì loại bỏ chúng để thuận tiện thi công, các kiến trúc sư đã tạo ra những khoảng rỗng hình tròn xuyên qua mái và sàn, cho phép cây phát triển tự do trong lòng kiến trúc. Cử chỉ này không chỉ mang tính biểu tượng mà còn mở ra một cách hiểu mới: công trình không còn là một đối tượng hoàn chỉnh, mà là một cấu trúc đang tiến hóa cùng với môi trường xung quanh. Tại Quảng Ngãi, Việt Nam, Std Design Consultant với công trình Tinh An House đã tổ chức toàn bộ không gian sống xoay quanh một cây lộc vừng trưởng thành, nơi các khoảng sân trong và mái mở tạo ra sự lưu thông liên tục của ánh sáng, không khí và tầm nhìn. Ở Ba Lan, Mobius Architekci lại tiếp cận theo một hướng khác với Loop House, uốn mình theo địa hình để tạo ra một hình học vòng lặp liên tục, nơi cảnh quan không chỉ bao quanh mà còn thấm vào cấu trúc không gian. Trong cả ba trường hợp, có thể thấy một điểm chung: kiến trúc không còn cố gắng kiểm soát thiên nhiên, mà tìm cách đàm phán với nó.
Tinh An House do Std Design Consultant thiết kế. Ảnh: Quang Trần
Tinh An House do Std Design Consultant thiết kế. Ảnh: Quang Trần
Loop House do Mobius Architekci thiết kế. Ảnh: Paweł Ulatowski
Loop House do Mobius Architekci thiết kế. Ảnh: Paweł Ulatowski
Sự hòa nhập này đồng thời kéo theo một sự thay đổi trong cách lựa chọn và sử dụng vật liệu, nơi tính bền vững không còn là một lựa chọn mang tính đạo đức, mà trở thành nền tảng của thiết kế. Việc sử dụng vật liệu địa phương như đá, đất nện, gỗ hay rơm không chỉ giúp giảm thiểu dấu chân carbon mà còn tạo ra một mối liên kết sâu sắc với bối cảnh văn hóa. Dự án MO.CA (Mobile Catalyst) do Institute for Advanced Architecture of Catalonia phát triển là một ví dụ điển hình, khi sử dụng gỗ dowel-laminated được sản xuất ngay tại Valldaura Labs, kết hợp với các kỹ thuật chế tạo số để tạo ra một cấu trúc nhà ở di động vừa nhẹ, vừa bền vững. Ở đây, công nghệ không đối lập với tự nhiên mà trở thành công cụ để tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên. Trong khi đó, tại vùng Rio Blanco, Ecuador, Cubbil Studio với dự án La Bocatoma Housing Modules lại chọn cách tái diễn giải kỹ thuật xây dựng truyền thống bahareque thông qua các tấm panel tiền chế, vừa rút ngắn thời gian thi công vừa duy trì hiệu quả nhiệt và bản sắc địa phương. Điều đáng chú ý là trong cả hai trường hợp, vật liệu không chỉ là phương tiện xây dựng mà còn là một phần của câu chuyện — một cách để kết nối quá khứ với hiện tại, địa phương với toàn cầu.
Dự án MO.CA do Institute for Advanced Architecture of Catalonia phát triển. Ảnh: Adrià Goula
Dự án MO.CA do Institute for Advanced Architecture of Catalonia phát triển. Ảnh: Adrià Goula
Trong bối cảnh đô thị ngày càng chật chội, sự thử nghiệm với quy mô và tổ chức không gian trở thành một hướng đi quan trọng. Dự án Cabanon tại Rotterdam, được thiết kế bởi Beatriz Ramo và Bernd Upmeyer, là một minh chứng rõ ràng cho xu hướng này. Với diện tích chỉ 6,89 m², căn hộ vẫn tích hợp đầy đủ các chức năng từ sinh hoạt, ngủ nghỉ đến thư giãn, thông qua việc phân tầng chiều cao và sử dụng vật liệu tương phản để tạo cảm giác không gian đa dạng. Lấy cảm hứng từ Le Corbusier và căn Cabanon nổi tiếng của ông tại Côte d’Azur, dự án không chỉ là một bài tập về tối ưu hóa không gian mà còn là một tuyên ngôn về lối sống — một dạng “Giảm thiểu epicurean” nơi sự giản lược trở thành một hình thức xa xỉ. Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng: liệu diện tích có thực sự là thước đo của chất lượng sống, hay chính sự giới hạn mới thúc đẩy những trải nghiệm sâu sắc hơn?
Căn hộ Cabanon do Beatriz Ramo và Bernd Upmeyer thiết kế. Ảnh: Ossip van Duivenbode
Ở chiều ngược lại, một số công trình lại khai thác không gian mở và tính liên tục như một chiến lược để mở rộng trải nghiệm sống. Loop House không chỉ là một hình thức độc đáo mà còn là biểu hiện của một triết lý không gian, nơi các khu vực chức năng không bị phân tách mà hòa quyện vào nhau trong một dòng chảy liên tục. Tương tự, tại Brazil, Tune House của FB+MP Arquitetos Associados sử dụng hệ kết cấu nâng (pilotis) để thích ứng với địa hình dốc, đồng thời tạo ra một không gian mở bên dưới giúp giảm tác động đến mặt đất. Ở Indonesia, Realrich Architecture Workshop với dự án Lumintu đã phát triển một hệ mái thép lấy cảm hứng từ tán cây, vừa tạo bóng mát vừa giảm bức xạ nhiệt, tái hiện trải nghiệm “ngồi dưới bóng cây” trong một bối cảnh đô thị ven biển khắc nghiệt. Những giải pháp này cho thấy kiến trúc có thể đạt được hiệu quả môi trường không chỉ thông qua công nghệ, mà thông qua hình thức và tổ chức không gian.
Tune House do FB+MP Arquitetos Associados thiết kế. Ảnh: Igor Ribeiro
Tune House do FB+MP Arquitetos Associados thiết kế. Ảnh: Igor Ribeiro
Trong khi nhiều dự án hướng đến xây dựng mới, một xu hướng khác cũng nổi lên mạnh mẽ là tái sử dụng và cải tạo các công trình hiện hữu. Casa D tại Athens, do Cometa Architects thực hiện, là một ví dụ tiêu biểu khi giữ lại phần lõi kết cấu của ngôi nhà từ thập niên 1960 và can thiệp một cách chọn lọc để tạo ra không gian mới. Việc cắt sàn để tạo khoảng thông tầng, bổ sung khung thép để gia cường chống động đất và tái tổ chức mặt đứng không chỉ giúp nâng cao hiệu suất sử dụng mà còn tạo ra một lớp đối thoại giữa quá khứ và hiện tại. Trong trường hợp này, kiến trúc không phải là sự thay thế mà là sự tiếp nối, nơi mỗi can thiệp đều tôn trọng và làm giàu thêm cho những gì đã tồn tại.
Casa D do Cometa Architects thiết kế. Ảnh: Giorgos Sfakianakis
Điều xuyên suốt tất cả các dự án này là một nỗ lực tìm kiếm sự cân bằng giữa cá nhân và cộng đồng, giữa toàn cầu và địa phương. Tại Ecuador, việc Cubbil Studio hợp tác với cộng đồng địa phương không chỉ giúp xây dựng các mô-đun nhà ở mà còn tạo ra một nền tảng trao đổi kiến thức và phát triển du lịch bền vững. Tại Indonesia, hình ảnh “ngồi dưới tán cây” không chỉ là một giải pháp khí hậu mà còn là một biểu tượng văn hóa được tái hiện trong kiến trúc. Những yếu tố này cho thấy rằng, dù là không gian riêng tư, nhà ở vẫn luôn nằm trong một mạng lưới rộng lớn hơn của các mối quan hệ xã hội và văn hóa.
Dự án La Bocatoma Housing Modules do Cubbil Studio thiết kế. Ảnh: Andrés Villota
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, đô thị hóa nhanh và sự thay đổi trong lối sống hậu đại dịch, các dự án nhà ở năm 2024 không chỉ là những phản ứng tức thời mà còn là những dự báo cho tương lai. Chúng gợi mở một hướng đi nơi kiến trúc không còn là một đối tượng tĩnh, mà là một hệ thống linh hoạt — có khả năng thích nghi, học hỏi và đồng tồn tại với môi trường. Trong hệ thống đó, không gian riêng tư không còn là nơi tách biệt, mà là một điểm kết nối, nơi con người có thể tái thiết lập mối quan hệ của mình với thiên nhiên, với cộng đồng và với chính bản thân. Và có lẽ, chính trong sự tái kết nối này, kiến trúc tìm thấy vai trò quan trọng nhất của mình trong thế kỷ 21.
Nhà Lumintu do Realrich Architecture Workshop thiết kế. Ảnh: KIE Arch, Aryo Phramudhito, Lu’luil Ma’nun
Nhà Lumintu do Realrich Architecture Workshop thiết kế. Ảnh: KIE Arch, Aryo Phramudhito, Lu’luil Ma’nun
Nếu tiếp tục nhìn sâu vào những thực hành này, có thể thấy rằng khái niệm “riêng tư” trong kiến trúc nhà ở đương đại đang dần được tái cấu trúc không chỉ về mặt không gian mà còn về mặt thời gian. Không gian sống không còn được thiết kế cho một trạng thái cố định, mà cho nhiều kịch bản sử dụng thay đổi theo ngày, theo mùa, thậm chí theo các chu kỳ sống của con người. Những bức tường trượt, các lớp vỏ hai da, hay những khoảng đệm bán ngoài trời không đơn thuần là giải pháp kỹ thuật, mà là công cụ để điều chỉnh mức độ riêng tư, cho phép người ở chủ động mở ra hay thu lại mối quan hệ với môi trường xung quanh. Trong bối cảnh làm việc từ xa trở nên phổ biến sau đại dịch, ranh giới giữa “ở” và “làm việc” cũng trở nên mờ nhạt, đòi hỏi kiến trúc phải linh hoạt hơn trong việc tổ chức các không gian đa chức năng mà không làm mất đi cảm giác cá nhân.
Song song đó, sự phát triển của công nghệ kỹ thuật số đang âm thầm định hình lại cách không gian riêng tư được vận hành. Các hệ thống nhà thông minh, cảm biến môi trường hay tự động hóa năng lượng cho phép công trình phản ứng theo thời gian thực với điều kiện khí hậu và hành vi người dùng. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là nhiều kiến trúc sư không lựa chọn cách tiếp cận công nghệ như một lớp phủ phô trương, mà tích hợp nó một cách kín đáo vào cấu trúc không gian. Công nghệ, trong trường hợp này, không làm gián đoạn trải nghiệm sống mà hỗ trợ nó, tối ưu hóa thông gió tự nhiên, điều chỉnh ánh sáng, hay quản lý tiêu thụ năng lượng mà không cần sự can thiệp liên tục của con người. Điều này mở ra một dạng “riêng tư mới”, nơi sự thoải mái không đến từ sự tách biệt hoàn toàn, mà từ khả năng kiểm soát môi trường sống một cách tinh tế.
Căn hộ Cabanon do Beatriz Ramo và Bernd Upmeyer thiết kế. Ảnh: Ossip van Duivenbode
Một khía cạnh khác cũng đang nổi lên là vai trò của cảm xúc và giác quan trong việc định hình không gian riêng tư. Nếu trước đây, kiến trúc thường được đánh giá thông qua hình thức và công năng, thì ngày nay, các yếu tố như âm thanh, mùi hương, ánh sáng hay nhiệt độ đang được quan tâm nhiều hơn như những thành phần cấu thành trải nghiệm. Những khoảng sân trong với tiếng nước chảy, những lớp vật liệu thô mộc giữ lại mùi của gỗ hay đất, hay cách ánh sáng tự nhiên được lọc qua các lớp lam chắn nắng, tất cả đều góp phần tạo nên một môi trường sống mang tính trị liệu. Trong bối cảnh đô thị ngày càng căng thẳng, ngôi nhà không chỉ là nơi ở mà còn là nơi phục hồi, nơi con người tìm lại sự cân bằng tinh thần thông qua những tương tác tinh tế với không gian.
Điều này cũng liên quan đến một xu hướng rộng hơn: sự quay trở lại với những giá trị bản địa như một nguồn lực sáng tạo. Thay vì sao chép các mô hình quốc tế, nhiều kiến trúc sư đang tìm kiếm cảm hứng từ những hình thức nhà ở truyền thống, từ nhà sân trong, nhà sàn đến các cấu trúc thích ứng với khí hậu nhiệt đới, để phát triển những giải pháp phù hợp với bối cảnh hiện đại. Tuy nhiên, đây không phải là sự hoài cổ đơn thuần, mà là một quá trình tái diễn giải, nơi các nguyên tắc cũ được kết hợp với công nghệ mới để tạo ra những không gian vừa quen thuộc vừa mới mẻ. Chính trong sự lai ghép này, bản sắc địa phương không bị đóng khung, mà trở nên linh hoạt và có khả năng đối thoại với thế giới.
Dự án La Bocatoma Housing Modules do Cubbil Studio thiết kế. Ảnh: Andrés Villota
Ở cấp độ đô thị, những thay đổi trong không gian riêng tư cũng đang tác động ngược trở lại cách các khu dân cư được tổ chức. Các mô hình co-housing (nhà ở chia sẻ hay các cộng đồng nhỏ tự quản) đang ngày càng phổ biến, đặc biệt trong bối cảnh chi phí nhà ở tăng cao và nhu cầu kết nối xã hội gia tăng. Trong những mô hình này, ranh giới giữa riêng và chung được tái định nghĩa một cách linh hoạt hơn: mỗi cá nhân vẫn có không gian riêng của mình, nhưng đồng thời chia sẻ các tiện ích như bếp, sân vườn hay không gian làm việc. Điều này không chỉ giúp tối ưu hóa tài nguyên mà còn tạo ra một mạng lưới hỗ trợ xã hội, nơi sự riêng tư không đồng nghĩa với cô lập.
Tuy nhiên, không phải mọi thử nghiệm đều dẫn đến những kết quả tích cực. Việc tối ưu hóa không gian quá mức, chẳng hạn, có thể dẫn đến những môi trường sống bị nén chặt, nơi sự linh hoạt trở thành gánh nặng thay vì giải pháp. Tương tự, việc tích hợp công nghệ nếu không được cân nhắc kỹ lưỡng có thể làm gia tăng sự phụ thuộc và làm suy giảm cảm giác kiểm soát của người dùng. Những thách thức này đặt ra yêu cầu về một cách tiếp cận cân bằng hơn, nơi kiến trúc không chỉ chạy theo đổi mới mà còn phải duy trì được những giá trị cốt lõi của không gian sống: sự thoải mái, an toàn và ý nghĩa.
Casa D do Cometa Architects thiết kế. Ảnh: Giorgos Sfakianakis
Nhìn về phía trước, có thể thấy rằng tương lai của không gian riêng tư sẽ không được định hình bởi một xu hướng duy nhất, mà bởi sự đa dạng của các cách tiếp cận. Từ những ngôi nhà nhỏ gọn trong đô thị đến các cấu trúc mở trong thiên nhiên, từ những công trình công nghệ cao đến những giải pháp thủ công, tất cả đều góp phần mở rộng định nghĩa về cách con người có thể sống. Điều quan trọng không nằm ở việc lựa chọn một mô hình “đúng”, mà ở khả năng hiểu và phản ứng với bối cảnh cụ thể, về khí hậu, văn hóa, kinh tế và xã hội.
Trong bức tranh đó, kiến trúc sư không còn là người áp đặt hình thức, mà trở thành người điều phối, kết nối các yếu tố khác nhau để tạo ra một hệ thống sống hài hòa. Không gian riêng tư, vì thế, không còn là một thực thể tách biệt, mà là một phần của một mạng lưới rộng lớn hơn, nơi mỗi quyết định thiết kế đều có tác động đến môi trường và cộng đồng. Và chính trong sự nhận thức này, kiến trúc nhà ở đương đại đang dần định hình lại vai trò của mình: không chỉ là nghệ thuật xây dựng, mà là một công cụ để kiến tạo những cách sống bền vững, linh hoạt và giàu ý nghĩa hơn.
Thực hiện: KTS Phạm Trung
Về KTS Phạm Trung
KTS, NTK Phạm Trung tốt nghiệp ngành Thiết kế Công nghiệp tại Academia Italiana và Cử nhân Thiết kế Nội thất tại Nottingham Trent University. Anh theo đuổi hướng tiếp cận thiết kế bền vững như một nguyên tắc cốt lõi. Là nhà sáng lập Std Design Consultant, anh tập trung vào tái sử dụng vật liệu, tối ưu vòng đời sản phẩm và tạo ra các giải pháp thiết kế đương đại gắn với ý thức sinh thái.
Ảnh: NVCC
Xem thêm
Tái sử dụng như một ngôn ngữ định hình thiết kế trong thời kỳ hậu tiêu dùng
Mái ngói: Điểm nhấn kiến trúc cho ngôi nhà đương đại
Nhà Farnham: Tinh thần Arts & Crafts lắng đọng trong không gian đương đại
