Trong nhiều bối cảnh đô thị khác nhau, từ Trung Quốc đến Đông Nam Á và các hòn đảo nông thôn Nhật Bản, một sự chuyển dịch âm thầm nhưng mạnh mẽ đang diễn ra trong thiết kế. Thay vì theo đuổi cái mới thông qua vật liệu hay hình khối hoành tráng, ngày càng nhiều nhà thiết kế quay về với những gì đã tồn tại: vật liệu bị bỏ đi, công trình cũ, và những thói quen văn hóa quen thuộc. Từ đó, khái niệm “thiết kế cấp tiến” được định nghĩa lại, không phải phá vỡ, mà là tái cấu trúc, tái sử dụng.
Cửa hàng Aesop tạm thời tại khu phố Flinders Lane của Melbourne cho thấy cách bìa cardboard có thể được ứng dụng như một vật liệu thực tiễn và bền vững trong không gian bán lẻ, đối lập với sự lãng phí thường thấy ở các thiết kế nội thất ngắn hạn. Được March Studio thiết kế và thi công trong thời gian gấp rút, dự án được tạo nên từ 3.000 thùng vận chuyển tái sử dụng, nhanh chóng hình thành quầy và hệ kệ một cách kinh tế. Dù hoàn toàn có thể tái chế, công trình này vẫn cho thấy độ bền đáng ngạc nhiên, tồn tại gần một thập kỷ và sau đó truyền cảm hứng cho một cửa hàng mới — cũng được xây dựng từ bìa cardboard — trên cùng địa điểm.
Ảnh: Peter Bennetts
Ảnh: Peter Bennetts
Tại Tokyo, một dạng tái sử dụng khác diễn ra trong một tòa nhà thép cũ ở Oshiage. Được Schemata cải tạo thành không gian sống và làm việc cho nghệ sĩ Hiroko Takahashi, công trình tổ chức ba tầng với các chức năng linh hoạt: không gian làm việc và trưng bày ở tầng trệt, showroom phía trên, và khu sinh hoạt cá nhân ở tầng cao nhất. Cách tiếp cận kiến trúc ở đây mang tính tối giản, nhường chỗ cho sự linh hoạt trong sử dụng. Nội thất di động tái sử dụng các thùng nhựa cũ và ván dăm, mặt bằng mở và các bề mặt cao hai tầng cho phép tái cấu hình liên tục, phù hợp với thực hành đa ngành của nghệ sĩ. Kết cấu công nghiệp không bị xóa bỏ mà được giữ lại như một khung nền trung tính nhưng giàu biểu đạt, khuyến khích sự chiếm dụng, thích nghi và biến đổi không ngừng.
Ảnh: Shiori Kawamoto
Ảnh: Shiori Kawamoto
Tại Thẩm Dương, Trung Quốc, một quán cà phê pop-up do Baicai studio thiết kế mở ra một điểm khởi đầu đáng chú ý. Được tạo dựng hoàn toàn từ những thùng nhựa màu xanh lá xếp chồng, công trình sử dụng 300 mô-đun tiêu chuẩn để hình thành quầy bar dài và các ghế ngồi. Can thiệp này vừa trực diện vừa chiến lược: mô-đun, tiết kiệm và dễ nhận diện. Tuy nhiên, vượt qua lớp vỏ thị giác là một phản hồi văn hóa sâu sắc. Trong một thành phố nơi văn hóa cà phê gắn liền với đời sống thường nhật, quán cà phê trở thành không gian đối thoại giữa những thói quen xã hội thông qua một ngôn ngữ vật liệu chung.
Ảnh: Topia Vision
Ảnh: Topia Vision
Một tinh thần tương tự xuất hiện trong quán Standard Coffee nằm trong căn nhà Modernist tại Thành phố Hồ Chí Minh. Tại đây, các thùng bia đã qua sử dụng đóng vai trò chủ đạo được STD Design Consultant lắp ghép thành ghế, băng dài và phần chân của quầy phục vụ. Bề mặt hao mòn và dấu in thương hiệu được giữ nguyên, cho phép dấu vết của quá khứ hiện diện trong không gian mới. Dự án làm nổi bật nguồn gốc thay vì xóa bỏ. Kết quả là một nội thất đa lớp, nơi cũ và mới cùng tồn tại: nền gạch ca rô, tường vàng cũ, cửa gỗ đan xen với khung cửa sổ kim loại sơn đỏ, giúp lọc ánh sáng và mở rộng tầm nhìn. Trong bối cảnh này, tái sử dụng không chỉ là giải pháp kinh tế mà còn là một công cụ kể chuyện, nơi ký ức và sự biến đổi được tích hợp vào trải nghiệm không gian.
Ảnh: Anh Chương
Ảnh: Anh Chương
Nếu các quán cà phê này hoạt động ở quy mô nhỏ, việc theo cùng một tư duy lại mở rộng ra các câu hỏi lãnh thổ và văn hóa lớn hơn. Trên đảo Teshima (Nhật Bản), một xưởng luyện kim cũ được kiến trúc sư Jo Nagakasa cộng tác Schemata chuyển đổi thành tổ hợp gồm nhà máy bia và quán ăn. Sự chuyển đổi này không phải là một hành động kiến trúc đơn lẻ, mà là một phần của chiến lược rộng hơn nhằm phục hồi nông nghiệp địa phương, quảng bá sản phẩm vùng và tái kết nối giữa đất liền, biển cả và cộng đồng. Từng bị gắn với hình ảnh “đảo rác” do ô nhiễm công nghiệp, Jo Teshima đang tái định vị thông qua các thực hành bền vững và tự cung tự cấp. Thiết kế phản ánh rõ một điều: công trình hiện hữu được giữ lại và chia đôi, một nửa phục vụ sản xuất, nửa còn lại dành cho sinh hoạt cộng đồng. Ánh sáng, vật liệu và công năng được điều chỉnh tinh tế, tạo nên hai không gian song sinh vừa tiếp nối, vừa đổi mới. Nhựa thải từ đại dương được tái chế thành đèn chiếu sáng, trong khi đồ nội thất là kết quả hợp tác giữa nhà thiết kế và người dân địa phương. Công trình trở thành một nền tảng, không chỉ cho ăn uống, mà còn cho sự tái sinh văn hóa.
Ảnh: Kenta Hasegawa
Ảnh: Kenta Hasegawa
Khi đặt cạnh nhau, những dự án này cho thấy một mô hình mới đang hình thành trong thiết kế đương đại. Chúng gợi ý rằng tương lai của ngành thiết kế có thể không nằm ở sự mở rộng, mà ở sự xem xét lại; không phải sản xuất thêm, mà là chế tác khác đi với những gì đã có. Những vật liệu từng bị xem là lỗi thời như nhựa, rác thải đại dương, kết cấu cũ được tái định nghĩa như nguồn lực. Những công trình từng bị coi là dư thừa như nhà máy, nhà ở Modernist của thời kì trước đây, kho bãi được mở lại như những không gian tiềm năng.
Tuy nhiên, điều đáng chú ý là sự chuyển dịch này không chỉ mang tính kỹ thuật hay thẩm mỹ, mà còn phản ánh một thay đổi sâu sắc trong tư duy thiết kế. Trong mô hình truyền thống, thiết kế thường được xem như một sản phẩm hoàn chỉnh, một đối tượng được thiết kế, sản xuất và sau đó tồn tại tương đối ổn định theo thời gian. Ngược lại, trong những dự án tái sử dụng này, công trình được hiểu như một quá trình mở. Nó có thể thay đổi, thích nghi, thậm chí tiếp tục được tái cấu trúc trong tương lai.
Chính trong tính “mở” đó, yếu tố thời gian trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Vật liệu cũ không chỉ mang dấu vết của quá khứ, mà còn tiếp tục biến đổi trong hiện tại. Bề mặt nhựa bị trầy xước, kim loại oxy hóa, gỗ ngả màu, tất cả đều trở thành một phần của trải nghiệm thẩm mỹ. Thay vì chống lại sự lão hóa, thiết kế chấp nhận và thậm chí khai thác nó như một chất liệu. Thiết kế vì thế không còn là sự đóng băng của một khoảnh khắc, mà là một chuỗi diễn biến liên tục.
Bên cạnh đó, sự phổ biến của các chiến lược tái sử dụng cũng gắn liền với những thay đổi trong kinh tế và xã hội. Trong bối cảnh tài nguyên ngày càng khan hiếm và chi phí sản xuất tăng cao, việc tận dụng những gì sẵn có trở thành một lựa chọn hợp lý. Nhưng vượt lên trên tính thực dụng, nó còn mở ra một cách tiếp cận sáng tạo hơn, nơi giới hạn trở thành động lực cho ý tưởng. Chính việc phải làm việc với những vật liệu không hoàn hảo, những cấu trúc có sẵn, buộc nhà thiết kế phải suy nghĩ khác đi, linh hoạt hơn và nhạy cảm hơn với bối cảnh.
Tác phẩm sắp đặt Stratagems của nghệ sĩ Tara Donovan được làm từ những chiếc đĩa CD cũ. Ảnh: Nicholas Lea Bruno
Một khía cạnh khác không thể bỏ qua là yếu tố cảm xúc. Những vật liệu đã qua sử dụng thường mang theo ký ức tập thể. Chúng gợi nhớ đến những trải nghiệm quen thuộc, những không gian đời thường. Khi được đưa vào thiết kế, chúng tạo ra một sự gần gũi, một cảm giác “đã từng ở đó” mà những vật liệu mới khó có thể mang lại. Điều này đặc biệt quan trọng trong các không gian công cộng như quán cà phê, nơi trải nghiệm không chỉ đến từ hình thức, mà còn từ cảm giác thuộc về.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, nơi các thành phố ngày càng trở nên giống nhau, những chiến lược tái sử dụng này cũng góp phần tạo nên sự khác biệt. Bằng cách khai thác những vật liệu và câu chuyện địa phương, mỗi dự án trở thành một phản ánh cụ thể của nơi chốn. Thiết kế không còn là một ngôn ngữ phổ quát áp đặt từ trên xuống, mà là một quá trình đối thoại với bối cảnh, một sự thương lượng giữa cái chung và cái riêng.
Cách tiếp cận này mang theo cả ý nghĩa sinh thái lẫn văn hóa. Việc kéo dài vòng đời của vật liệu và công trình giúp giảm nhu cầu khai thác và hạn chế rác thải. Đồng thời, nó bảo tồn và kích hoạt bản sắc địa phương, gắn thiết kế với bối cảnh cụ thể của từng nơi. Tính cấp tiến của những dự án này không nằm ở sự phô trương, mà ở độ chính xác, khả năng thay đổi nhận thức, làm lộ diện những giá trị tiềm ẩn, và kiến tạo ý nghĩa thông qua sự tiết chế.
Theo nghĩa đó, “ Những thiết kế cấp tiến của tương lai” không phải là việc tưởng tượng những thế giới xa xôi. Nó là sự đào sâu vào hiện tại — vật liệu, lịch sử và đời sống thường nhật — để tái lắp ghép chúng thành những câu chuyện không gian mới. Thông qua các hành động tái sử dụng, thích nghi và diễn giải lại, thiết kế không còn là một đối tượng tĩnh, mà trở thành một quá trình liên tục, linh hoạt và mang đậm tính con người.
Phòng ngủ di động được làm từ vật liệu tái chế từ các dự án trước đó của studio Takk. Ảnh: José Hevia
Xa hơn nữa, có thể nói rằng hướng đi này đang góp phần định hình lại vai trò xã hội của các nhà thiết kế. Không chỉ là công cụ phục vụ phát triển, thiết kế trở thành một phương tiện để suy ngẫm về cách chúng ta sống, tiêu dùng và tương tác với môi trường. Nó đặt ra những câu hỏi căn bản nhưng cần thiết: điều gì là đủ? điều gì nên được giữ lại? và chúng ta có thể học được gì từ những gì đã bị bỏ quên?
Trong một thế giới đầy biến động, nơi những mô hình cũ đang dần bộc lộ giới hạn, có lẽ chính sự quay về với vật liệu cũ, tòa nhà cũ và những giá trị nền tảng lại là bước đi cấp tiến nhất. Không phải để hoài niệm, mà để tái cấu trúc hiện tại một cách có ý thức hơn. Và trong quá trình đó, thiết kế không chỉ tạo ra không gian, mà còn mở ra những khả năng mới cho tương lai.
Thực hiện: KTS Phạm Trung
Về KTS Phạm Trung
KTS, NTK Phạm Trung tốt nghiệp ngành Thiết kế Công nghiệp tại Academia Italiana và Cử nhân Thiết kế Nội thất tại Nottingham Trent University. Anh theo đuổi hướng tiếp cận thiết kế bền vững như một nguyên tắc cốt lõi. Là nhà sáng lập Std Design Consultant, anh tập trung vào tái sử dụng vật liệu, tối ưu vòng đời sản phẩm và tạo ra các giải pháp thiết kế đương đại gắn với ý thức sinh thái.
Ảnh: NVCC
Xem thêm
Kiến trúc thích ứng: Giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu và thiên tai
