Kiến trúc bắt đầu từ trước khi có bản vẽ, và với KTS Phạm Nhân Thọ, nó bắt đầu từ một căn nhà tập thể ở rìa thành phố Quảng Ngãi, nơi sự chật hẹp dạy anh về tối ưu, và sự chuyển cảnh đột ngột giữa không gian trong nhà với đồng ruộng bao la bên ngoài để lại trong anh một mỹ cảm riêng biệt, dai dẳng đến tận hôm nay.
Chân dung KTS Phạm Nhân Thọ.
Những ký ức sớm nhất của anh về không gian kiến trúc? Những ghi nhận đầu tiên này có ảnh hưởng gì đến thực hành của anh ngày nay?
Tôi sinh ra và lớn lên ở Quảng Ngãi, dù được tính là thành phố nhưng nhà tôi lại ở vùng rìa, nơi mà bước ra cửa đã là đồng ruộng mênh mông, lưng nhà quay vào ngọn đồi nhỏ mà tuổi thơ tôi gọi là núi (do thấy to lắm). Căn nhà tôi ở là nhà tập thể hẹp và dài, ngang chỉ 2,7m và hầu như không có phòng, các không gian cứ đan xen nối đuôi theo chiều dài của căn nhà, làm cho cảm giác bước vào nhà lúc nào với tôi cũng như chui vào con hẻm sâu, nhiều chuyển cảnh. Nhà hẹp làm cho mọi không gian đều được sự khéo léo của bố tôi làm cho trở nên rất hữu dụng, có lẽ vì vậy mà tôi yêu thích việc thiết kế những không gian nhỏ, tối ưu sử dụng. Bố tôi thích làm mộc, ông tự tay đóng mọi vật dụng trong nhà, và từ ông tôi học được tinh thần làm việc thủ công, mày mò và xem mỗi món đồ như một cách khám phá sự ở, sử dụng và cả không gian chứa đựng vật dụng đó. Ra khỏi căn nhà nhỏ chật đã là đồng ruộng phía trước bao la, cả núi non phía sau rậm rạp nên có lẽ sự chuyển cảnh “hơi gắt” này cũng ảnh hưởng nhiều đến tôi, trong thiết kế của mình, tôi luôn muốn có những chuyển cảnh, chuyển cảm xúc “hơi gắt” như vậy.
Mỗi thập kỷ từ những năm 90 đến nay mang trong nó những dấu ấn kiến trúc nào đặc sắc mà cần nên đúc kết và ghi nhận?
Ba thập niên này với tôi là sự nối đuôi nhau rất thú vị. Thập niên 90 là thập niên của xây dựng và khao khát hiện đại, đó là giai đoạn bê tông hóa nhanh chóng. Nhà ống, biệt thự “kiểu châu Âu”, mặt tiền trang trí cầu kỳ. Kiến trúc phản ánh một xã hội đang tìm kiếm hình ảnh mới của mình. Có thể còn loay hoay, cóp nhặt, phân mảnh nhưng rất nhiều năng lượng.
Thập niên 2000 là thập niên của toàn cầu hóa, Internet mở ra cơ hội quan sát, học hỏi, Kiến trúc Việt Nam bắt đầu tiếp cận mạnh mẽ với thế giới, các văn phòng trẻ xuất hiện, tư duy hiện đại rõ nét hơn. Các thử nghiệm về vật liệu, không gian mở, tính khí hậu bắt đầu được chú ý. Thập niên 2010 đến nay là giai đoạn phản tư và đi tìm bản sắc, câu hỏi không còn là “giống ai”, mà là “mình là ai”, những thực hành quan tâm đến vật liệu địa phương, thủ công, khí hậu, cộng đồng bắt đầu xuất hiện nhiều hơn. Với tôi giai đoạn này kiến trúc Việt Nam có sự trưởng thành, dám nhìn lại, nhiều trăn trở, nhiều thể nghiệm và đây đó, tiếng nói của KTS Việt Nam ít nhiều cũng gây được sự chú ý của thế giới.
Nhà – Vườn – Biên Hòa: Hệ mái gỗ nâng lên giúp đưa ánh sáng vào trong, và hệ quầy bar như một “sàn nâng” cho hệ mái, được làm bằng gốm truyền thống của Biên Hòa, tạo điểm nhấn ở giữa, các phần còn lại của căn nhà cổ 100 năm hầu như được giữ nguyên.
Thực hành kiến trúc của anh hiện nay đang được thừa hưởng hay gánh vác những gì từ bối cảnh 3 thập kỷ vừa qua?
Tôi thuộc một thế hệ ở giữa: Lớn lên trong khan hiếm, được học nghề trong thời toàn cầu hóa, và hành nghề trong thời đại có các đàn anh, đồng nghiệp cũng đang cố gắng đi tìm bản sắc cho kiến trúc Việt Nam. Thực hành của tôi – thông qua atelier tho.A và S.norm – vừa thừa hưởng sự năng động của thời mở cửa, vừa cảm thấy trách nhiệm phải xây dựng một nền tảng lý thuyết và tinh thần phản ánh kiến trúc Việt Nam đương đại. Tôi quan tâm đến “tinh thần thủ công mới”, không phải hoài niệm quá khứ, mà là đặt thủ công vào đối thoại với công nghệ, với tinh thần kiến trúc mới mẻ. Thủ công mà tôi muốn nói đến ở đây, không giới hạn trong những tạo tác bằng tay, mà là những kết quả sinh ra thông qua suy tư với đôi tay. Tôi có niềm tin vào mối liên hệ kỳ lạ của đôi bàn tay và não con người, ở đó luôn ẩn giấu những trí tuệ về lắp dựng (techtonic) mà với tôi là mạch nguồn không bao giờ cạn của sáng tạo kiến trúc.
Khi bắt đầu một dự án chuyên môn, anh sẽ “đặt viên gạch” concept đầu tiên từ đâu?
Tôi luôn đặt mọi suy tư khởi đầu vào bối cảnh. Mỗi bối cảnh luôn khởi lên trong tâm trí tôi những hình học và trật tự tương thích. Kế đến là những gì đó rất riêng của bản thân, tỷ lệ mong muốn, sức căng mong muốn… cuối cùng là cách mà công trình được xây dựng nên. Tôi hay suy tư bằng tay, có lẽ việc duy trì thói quen không sử dụng máy vi tính trong suốt hơn 10 năm qua – từ khi thành lập văn phòng – đã giúp tôi hình thành được thói quen suy tư với đôi tay mỗi ngày một nhuần nhuyễn hơn. Từ thời sinh viên, có lẽ thói quen làm việc bằng tay, nhưng không giới hạn suy tư của mình là điều mà đến nay tôi còn duy trì. Theo thời gian, khi mà kinh nghiệm và tiếp xúc đã nhiều hơn, khả năng khái quát hóa đã tốt hơn, tôi muốn những thực hành cả về kiến trúc và vật thể của mình sẽ hướng đến “một nền thủ công mới”.
Công trình nhà hàng Như Ngọc tại Đà Lạt, giải pháp chồng lớp các cấu trúc của hệ mái, cầu thang và hành lang. Nhịp điệu lặp lại của hệ khung gỗ mang đến chiều sâu thị giác, đồng thời gợi nhớ cấu trúc nhà sàn vùng cao.
Hãy kể về một công trình kiến trúc phản ánh rõ tinh thần và cách tiếp cận của atelier tho.A?
Tôi sẽ chọn Dom – Ino để kể, được cải tạo từ một công trình được xây vào giai đoạn cuối 90, đầu 2000. Công trình cũ là phản ánh của giai đoạn loay hoay của kiến trúc. Tôi chọn cách giữ lại hệ khung, biến công trình thành điểm tái kết nối giữa khu dân cư bên trong và dòng sông. Mặt đứng công trình là sự sắp đặt các trật tự khác nhau của các mái hiên, nơi mà ở đó diễn ra hầu hết các hoạt động của công trình. Sinh hoạt ở hiên là thói quen của người Việt, và một mặt đứng làm nên bởi mái hiên, cây cối và sinh hoạt của con người làm cho công trình có một “mặt đứng không mặt đứng”, một vùng rìa không rõ ràng. Sự không rõ ràng này là một lớp facade rất riêng của kiến trúc Việt Nam.
Kumkent House: Cách những tấm phên che được đan bằng tre truyền thống, được tư duy lại bằng thép giúp mặt tiền vừa phù hợp với bối cảnh đô thị, lại thích ứng với khí hậu nhiệt đới.
Khi nói đến khái niệm bản sắc kiến trúc của một quốc gia, theo anh, vai trò của một KTS thế hệ của mình có sự ảnh hưởng ở mức độ nào đến bức tranh chung ấy?
Như đã nói ở trên, thế hệ của chúng tôi có vai trò phản tư liên tục. Để có bản sắc, chúng tôi không cách nào khác phải tự gây dựng một nền tảng lý thuyết vững vàng, và sau đó, thông qua thực hành, luôn đặt mình vào bối cảnh của thế giới. Tôi luôn tâm niệm rằng, sự khởi đầu rất riêng từ bối cảnh Việt Nam là một điểm cộng, lợi thế, tuy nhiên để kể câu chuyện này ra thế giới, đòi hỏi sự khách quan, và ngôn ngữ chung. Đây là thứ mà nếu không hiểu sâu và đủ nghiêm túc, thế hệ chúng tôi dễ mắc vào lầm tưởng và lụy dân tộc, điều này vô tình khiến cho hành trình tìm bản sắc kiến trúc riêng lại càng xa vời, khó thành hiện thực.
Công trình White Palace PVĐ – the veil: Những tấm màn che cho công trình bằng thép đục lỗ, giúp kéo dài hành trình khám phá cho người sử dụng.
Ở mảng công trình nào thì thực hành của văn phòng anh có thể triển khai được tốt nhất, trọn vẹn nhất tư duy thiết kế của mình?
Tôi không có giới hạn mảng công trình để triển khai những ý tưởng của tôi. Có lẽ scale – quy mô của công trình là yếu tố sẽ khiến cho việc triển khai của tôi có còn trọn vẹn hay không. Cụ thể thì với các công trình có quy mô vừa và nhỏ, thì dù cho ở thể loại nào, tôi cũng giữ được cách tiếp cận của mình. Tuy nhiên, với quy mô công trình lớn hơn tôi nghĩ việc triển khai này sẽ có ít nhiều rào cản, tôi sẽ xem đây là điều thú vị để kiểm chứng cho tư duy của mình. Với tôi một tư duy đúng phải đủ phổ quát, cho mọi quy mô.
Công trình Dom – Ino: một đề xuất tái kết nối đô thị với bờ sông thông qua hệ khung rỗng và khả năng xuyên qua của công trình sau cải tạo. Công trình đoạt giải Highly Commended tại World Architecture Festival 2025.
Công trình Dom – Ino: một đề xuất tái kết nối đô thị với bờ sông thông qua hệ khung rỗng và khả năng xuyên qua của công trình sau cải tạo. Công trình đoạt giải Highly Commended tại World Architecture Festival 2025.
PHẠM NHÂN THỌ
atelier tho.A
Văn phòng atelier tho.A được thành lập 2015, với các thực hành luôn muốn tái khám phá cách thức xây dựng đến từ suy tư “thủ công”, hướng đến việc phát triển một nền thủ công mới, ở đó, kiến trúc không bị đóng khung trong những tìm tòi mới mẻ về hình thức, mà kiến trúc trôi chảy tự nhiên từ mạch nguồn của sự tạo tác và tính lắp dựng (tectonic).
Một số ghi nhận gần đây:
Highly Commended – World Architecture Festival 2025 (Dom – Ino Hub)
Shortlist – WAF 2015, 2021, 2022, 2025
AR House Award – Highly Commended – 2022
AR House Award – Winner 2025
Series “Born in the 80s” – chuỗi nội dung đầy tâm huyết phỏng vấn các kiến trúc sư, nhà thiết kế thế hệ 8x. Họ là những người đã lớn lên cùng với sự chuyển mình của đất nước và chính những ký ức sống động ấy đang định hình nên cách họ thực hành kiến trúc, tạo ra những công trình đặc sắc mà ELLE Decoration vô cùng trân trọng được giới thiệu đến bạn đọc.
Thực hiện chuyên đề: Thuỳ Dương | Minh hoạ: Trương Gia Việt | Ảnh: NVCC
Xem thêm
Kiến trúc sư Khoa Vũ: Có hai thư viện ở bên trong mỗi kiến trúc sư
KTS, Giảng viên Nguyễn Ngọc Sơn: Nghiên cứu suối nguồn kiến trúc là công việc trọn đời
KTS Lê Quang: Điểm nhìn linh động giúp giữ niềm vui làm nghề
