Để bước vào một trà thất Nhật Bản, người ta phải cúi rạp mình qua khung cửa nijiriguchi cao chưa đầy một mét, đủ hẹp để không ai đi qua mà giữ được dáng đứng thẳng. Đó là điểm khởi đầu của chashitsu, một không gian không được thiết kế để chiêm ngưỡng, mà để bước vào bằng toàn bộ cơ thể.
Chashitsu ra đời từ thế kỷ 15, khi tướng quân Ashikaga Yoshimasa cho dựng một gian phòng 4,5 chiếu tatami tại biệt thự Higashiyama, được xem là hình mẫu đầu tiên của không gian trà đạo. Murata Juko, người đặt nền móng tinh thần cho chanoyu qua bốn đức tính hòa, kính, thanh, tịch, đã gieo mầm cho một lối thẩm mỹ xa lạ với sự phô trương. Đến thời Momoyama, dưới bàn tay Sen no Rikyu, kiến trúc trà thất được đẩy đến tận cùng của sự giản dị, không cầu kỳ, không dư thừa, chỉ còn lại cái đẹp mộc mạc và sâu lắng nhất.
Tai-an (待庵) là trà thất duy nhất còn tồn tại được thiết kế bởi Sen no Rikyū (1522–1591). Ảnh: Japan Objects
Jo-an (如庵) được xây dựng tại Kyoto vào năm 1618, dược công nhận là Quốc bảo vào năm 1951 và là một trong ba trà thất danh tiếng nhất Nhật Bản (San-meiseki, 三名席 –). Ảnh: Japan Objects
Lối vào thấp hẹp ấy mang một ý nghĩa vượt ra ngoài công năng. Trước trà, mọi thân phận đều bình đẳng. Có giả thuyết cho rằng chính sự chật hẹp này từng buộc cả những bậc tướng quân phải để lại thanh kiếm bên ngoài, tạm thời tách mình khỏi trật tự và quyền lực của thế giới thực. Diện tích tiêu chuẩn 4,5 chiếu tatami sau này Rikyū còn thu gọn xuống chỉ còn 2 chiếu, không khiến trà thất trở nên tù túng, mà ngược lại, mở ra một cõi tĩnh tại, nơi con người thu nhỏ cái tôi để hòa vào khoảnh khắc hiện tại.
Bước vào trà thất cũng là một trong những nghi thức quan trọng của văn hóa trà Nhật Bản. Ảnh: Japan Objects
Từng chi tiết trong kiến trúc trà thất đều mang một tầng triết lý. Vách đất thô, cột gỗ chưa bào nhẵn, cửa trượt shoji bọc giấy washi, mái lợp rơm khô, tất cả cùng tạo nên thẩm mỹ mà người Nhật gọi là wabi-sabi – vẻ đẹp của sự bất toàn, sự giản dị và tính vô thường. Không lấp lánh, không vĩnh cửu, nhưng chính trong sự mong manh ấy, chashitsu trở thành nơi lý tưởng để thực hành tĩnh tâm trong hành động, để tìm lại thế quân bình giữa nội tâm và thế giới bên ngoài.
Trà thất tại công trình Kyoto House do MAKHNO Studio thiết kế. Ảnh: MAKHNO Studio
Trong không gian ấy có tokonoma, một hốc tường nhỏ dành để treo một bức thư pháp, một bức tranh, hay đặt một cành hoa theo mùa. Đây không đơn thuần là điểm nhấn thị giác mà là trung tâm tinh thần của trà thất. Những gì được bài trí trong tokonoma không ngẫu nhiên: chúng là lời chào của trà sư gửi đến trà nhân, gợi mở đầu tiên cho hành trình thiền vị sắp diễn ra.
Nội thất bến trong chashitsu đều ẩn chứa những thông điệp và nét văn hóa sâu sắc riêng biệt. Ảnh: Japan Objects
Ngày nay, chashitsu không còn chỉ tồn tại trong khuôn viên đền chùa hay những khu vườn truyền thống, mà đã trở thành nguồn cảm hứng cho kiến trúc đương đại. Kengo Kuma, Tadao Ando hay Terunobu Fujimori đều từng tiếp nối tinh thần này bằng những hình thức hiện đại, dùng vật liệu công nghiệp như bê tông, thép, kính, nhưng vẫn giữ nguyên mục đích cốt lõi là tôn vinh vẻ đẹp của sự tĩnh lặng.
Floating Tea House (Fuan) – một trong những thiết kế phòng trà hiện đại của Kengo Kuma. Ảnh: Kengo Kuma & Associates
Công trình trà thất lấy cảm hứng từ Mondrian của kiến trúc sư Hiroshi Sugimoto. Ảnh: Tư liệu
Có lẽ giá trị bền vững của trà thất không nằm ở kích thước khiêm nhường hay những quy tắc nghi lễ, mà ở lời nhắn gửi ý nhị về một nhịp sống chậm rãi, tĩnh tại và có ý thức hơn với từng khoảnh khắc. Từ một không gian phục vụ trà đạo, chashitsu dần trở thành một trong những biểu tượng của thẩm mỹ Nhật Bản. Ảnh hưởng của nó không chỉ được nhìn thấy trong kiến trúc, mà còn trong cách người Nhật tiếp cận thiết kế, vật liệu và trải nghiệm không gian.
Thực hiện: Thanh Thương
Xem thêm:
Nghệ thuật chế tác Chasen và câu chuyện văn hóa trà đạo
Ấm trà – Lưu giữ văn hóa thưởng trà đa quốc gia
Kyoto House – Nghệ thuật trà đạo và gốm sứ Ukraine trong ngôi nhà Nhật Bản truyền thống
