Trong thiết kế kiến trúc và nội thất hiện nay, phong cách cổ điển thường được nhận diện qua những chi tiết trang trí quen thuộc như phào chỉ, cột lớn, trần cao hay đèn chùm pha lê. Những hình ảnh này xuất hiện khá phổ biến trong các quảng cáo bất động sản và nhiều căn biệt thự mới xây. Từ đó, không ít người hình dung cổ điển trước hết như một phong cách trang trí cầu kỳ và lộng lẫy.
Nhưng đó chỉ là phần nổi dễ thấy nhất của một truyền thống xây dựng rất dài. Trong lịch sử kiến trúc, cổ điển thực ra bắt đầu từ một hệ thống kỷ luật nghiêm ngặt về tỷ lệ và trật tự không gian. Hệ thống này đã được tổng hợp và ghi chép từ rất sớm bởi Vitruvius – một kiến trúc sư và học giả La Mã sống vào thế kỷ I trước Công nguyên.
Kiến trúc cổ điển có thể được hiểu là sự kết hợp của tỷ lệ (proportion), trật tự (order) và đối xứng (symmetry). Khi nhìn từ góc độ này, một câu hỏi thú vị bắt đầu xuất hiện. Nếu bỏ hết lớp trang trí đi, liệu nhiều ngôi nhà cổ điển ngày nay còn thực sự cổ điển?
Parthenon là một trong những công trình tiêu biểu nhất của kiến trúc cổ điển Hy Lạp. Ảnh: Sưu tầm
Nhìn vào Palace of Versailles, mọi thứ xoay quanh một trục trung tâm. Trái phải cân bằng, hệ cửa đối diện, hệ cột đối xứng, tạo cảm giác ổn định và nghiêm túc. Ảnh: Vladislav Zolotov
Sảnh Gương bên trong cung điện Palace of Versailles. Ảnh: Jose Ignacio Soto
Kiến trúc cổ điển – Toán học của không gian
Trong kiến trúc, thuật ngữ “cổ điển” thường chỉ hệ kiến trúc Hy Lạp và La Mã cổ đại, tồn tại từ khoảng thế kỷ V trước Công nguyên đến thế kỷ IV sau Công nguyên. Đây là giai đoạn mà kiến trúc được xây dựng trên những nguyên tắc hình học và tỷ lệ chặt chẽ. Các bộ phận của công trình được thiết kế để liên hệ với nhau theo những tỷ lệ hài hòa, giống như cách các phần của cơ thể con người tạo nên một tổng thể cân đối.
Không gian trong kiến trúc cổ điển thường được tổ chức quanh một trục trung tâm rõ ràng. Hai bên trục này được bố trí đối xứng để tạo nên cảm giác cân bằng. Bên cạnh đó, kiến trúc cổ điển còn phát triển hệ thức cột tiêu chuẩn như Doric, Ionic và Corinthian. Mỗi loại có quy định rõ tỷ lệ giữa thân cột, đầu cột, đế cột và khoảng cách giữa các cột, giống như một bộ ngữ pháp của kiến trúc.
Vì vậy, kiến trúc cổ điển có tính toán học cao và kiểm soát chặt chẽ cách con người cảm nhận không gian. Ngay cả chi tiết nhỏ như độ phình nhẹ ở thân cột cũng được tính toán cẩn thận để mắt người cảm thấy thẳng và vững. Kỹ thuật này được gọi là entasis, tức là làm thân cột hơi phình ra ở giữa để tránh cảm giác cong lõm khi nhìn từ xa.
Một bản khắc họa kiến trúc mô tả 6 kiểu thức cột cổ điển khác nhau: Tuscan, Doric, Ionic, Ionic hiện đại, Corinthian, và Composite. Trong kiến trúc cổ điển, tỷ lệ được đặt bởi bán số của các cột. Ảnh: Wikipedia
Đền Pantheon là công trình nổi tiếng của La Mã cổ đại, gần như không cần nhiều trang trí phức tạp. Vẻ đẹp của nó đến từ hình học thuần khiết, từ tỷ lệ giữa đường kính và chiều cao của không gian mái vòm, từ ánh sáng rơi xuống qua lỗ tròn ở đỉnh mái. Ở đây, cái đẹp không đến từ hoa văn mà đến từ sự chính xác của hình học. Ảnh: Wikipedia
Khoảng thế kỷ I trước Công nguyên, Vitruvius đã ghi lại những nguyên tắc này trong cuốn De architectura. Ông cho rằng kiến trúc phải dựa trên tỷ lệ và đối xứng giống như cơ thể con người. Từ góc nhìn đó, cổ điển không chỉ là một phong cách. Nó là một tư duy kỷ luật. Khi kỷ luật này biến mất, mọi hoa văn đều có nguy cơ trở thành trang điểm quá tay.
Chân dung Vitruvius. Ảnh: Sưu tầm
Bức vẽ Vitruvian Man được phát triển bởi Leonardo da Vinci dựa trên mô tả về tỷ lệ lý tưởng của cơ thể con người dựa trên nguyên tắc của kiến trúc sư La Mã cổ đại Vitruvius. Ảnh: Wikipedia
Tân cổ điển – Sự trở lại của lý tính
Đến thế kỷ XVIII, châu Âu trải qua một giai đoạn kiến trúc cầu kỳ với Baroque và Rococo. Những phong cách này nổi tiếng với trang trí dày đặc, đường cong phức tạp và những hiệu ứng thị giác kịch tính. Trong bối cảnh đó, nhiều học giả và nghệ sĩ bắt đầu quay lại nghiên cứu nghệ thuật Hy Lạp và La Mã cổ đại.
Một nhân vật quan trọng của phong trào này là Johann Joachim Winckelmann, nhà sử học nghệ thuật người Đức được xem là cha đẻ của lịch sử nghệ thuật hiện đại. Ông mô tả vẻ đẹp của nghệ thuật cổ đại bằng một cụm từ rất nổi tiếng: “noble simplicity and quiet grandeur” (sự giản dị cao quý và vẻ hùng vĩ trầm lặng). Câu nói này đã trở thành tinh thần của phong trào tân cổ điển (Neoclassicism).
Bức tranh sơn dầu trên vải có tên Bildnis Johann Joachim Winckelmann. Họa sĩ: Angelica Kauffman
Bảo tàng Anh (British Museum) ở London. Ảnh: Jon Reid
Panthéon là một công trình tân cổ điển nổi bật nằm ở khu Quartier Latin, Paris. Ảnh: Alexandre Fagundes De Fagundes
Nhiều công trình tiêu biểu của giai đoạn này vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay, như Panthéon hay British Museum, gợi nhớ rõ ràng đến kiến trúc Hy Lạp và La Mã cổ đại, nhưng không phải là bản sao của quá khứ.
Điểm quan trọng của tân cổ điển nằm ở chỗ nó không sao chép cổ điển, mà diễn giải lại ngôn ngữ cổ điển trong bối cảnh của thời đại mới. Trang trí được tiết chế, hình học trở nên rõ ràng hơn, và tỷ lệ vẫn được giữ như một nguyên tắc nền tảng của cái đẹp.
Khi kết cấu thay đổi nhưng tỷ lệ vẫn còn
Các hệ tỷ lệ của kiến trúc cổ điển ban đầu gắn chặt với vật liệu đá và kỹ thuật xây dựng cổ. Khoảng cách giữa các cột, chiều cao của mái hay độ dày của dầm đều liên quan trực tiếp đến khả năng chịu lực của đá. Nói cách khác, hình thức và kết cấu của công trình gần như là một.
Tuy nhiên, từ thế kỷ XIX trở đi, sự xuất hiện của thép và bê tông cốt thép đã thay đổi hoàn toàn điều này. Kiến trúc có thể vượt những nhịp kết cấu rất lớn mà không cần nhiều cột chịu lực. Không gian vì thế trở nên tự do hơn rất nhiều so với thời cổ đại.
Trong bối cảnh đó, những cột cổ điển đôi khi chỉ còn tồn tại như một lớp hình thức ở mặt tiền công trình. Nhưng các tỷ lệ cổ điển lại không biến mất. Chúng tiếp tục được duy trì bởi các kiến trúc sư nhận ra rằng những tỷ lệ này không chỉ liên quan đến kết cấu, đồng thời tạo ra một cảm giác cân bằng thị giác đặc biệt. Nói cách khác, tỷ lệ cổ điển đã chuyển từ một hệ thống kỹ thuật xây dựng sang một ngôn ngữ thẩm mỹ. Kết cấu có thể thay đổi, nhưng cảm giác trật tự mà những tỷ lệ tạo ra vẫn còn nguyên giá trị.
Cổ điển, quyền lực và câu hỏi về sự trung thực
Trong một thế giới thiết kế luôn thay đổi, từ chủ nghĩa tối giản đến những hình khối tương lai, kiến trúc cổ điển vẫn không biến mất. Từ thế kỷ XIX đã xuất hiện hiện tượng những ngôi nhà mới xây nhưng mang hình dáng của các lâu đài cổ. Điều này thường gắn với mong muốn thể hiện quyền lực hoặc tạo cảm giác về một di sản lâu đời. Không phải ngẫu nhiên mà kiến trúc cổ điển từng gắn liền với đế chế La Mã, với cung điện châu Âu và các công trình hành chính quyền lực. Những hình thức đó vẫn mang theo ý nghĩa biểu tượng của sự giàu có và quyền lực cho đến ngày nay.
Tuy nhiên, chính điều này cũng tạo ra một cuộc tranh luận lớn trong kiến trúc hiện đại. Trong tiểu thuyết The Fountainhead của Ayn Rand (xuất bản ở Việt Nam dưới tên Suối Nguồn), nhân vật kiến trúc sư Howard Roark đã phản đối mạnh mẽ kiểu kiến trúc có kết cấu bê tông cốt thép hiện đại nhưng mặt tiền lại gắn cột Corinthian hay mái tam giác Hy Lạp. Với Roark, đó là một lớp vỏ lịch sử phủ lên công nghệ hiện đại và vì thế mang tính giả dối.
Tác phẩm The Fountainhead trong phiên bản điện ảnh, do Gary Cooper đóng vai Howard Roark, nhân vật nổi tiếng được xây dựng dựa theo hình tượng kiến trúc sư Frank Lloyd Wright. Ảnh: Trích phim The Fountainhead
Tư tưởng này phản ánh quan điểm của nhiều kiến trúc sư hiện đại trong thế kỷ XX. Louis Sullivan từng đưa ra câu nói nổi tiếng “form follows function”, nghĩa là hình thức phải xuất phát từ chức năng. Trong khi đó, Adolf Loos trong bài luận Ornament and Crime cho rằng trang trí thừa thãi là dấu hiệu của sự suy thoái văn hóa.
Tuy nhiên, điều Roark phản đối không phải là cổ điển, mà là việc giả vờ cổ điển, bởi cổ điển không chỉ là trang trí. Cốt lõi của nó là một hệ tỷ lệ mang lại cảm giác ổn định, trật tự và cân bằng, những giá trị mà con người luôn tìm kiếm trong không gian sống. Một công trình hiện đại vẫn có thể mang tinh thần cổ điển mà không cần đến cột Corinthian hay phào chỉ.
Nhiều công trình của Tadao Ando hay John Pawson cho thấy điều đó. Hình thức của chúng tối giản, nhưng tỷ lệ không gian lại gợi nhớ rõ ràng đến sự cân bằng của kiến trúc cổ điển.
Church of the Light (1989) của Tadao Ando. Ảnh: Naoya Fuji
Tu viện Nový Dvůr Monastery (2004) thiết kế bởi John Pawson. Ảnh: Hisao Suzuki, Gilbert McCarragher
Tu viện Nový Dvůr Monastery (2004) thiết kế bởi John Pawson. Ảnh: Hisao Suzuki, Gilbert McCarragher
Kiến trúc cổ điển không bắt đầu từ hoa văn. Nó bắt đầu từ toán học của không gian, từ kỷ luật của hình học và tỷ lệ. Những phào chỉ hay cột lớn chỉ là lớp hình thức bên ngoài của một hệ tư duy sâu hơn về cái đẹp. Vì thế, cổ điển hay tân cổ điển đúng nghĩa không phải là việc sao chép quá khứ hay công cụ cho sự phô trương. Nó hoạt động giống như một hệ quy tắc về tỷ lệ và trật tự không gian, cho phép các kiến trúc sư tiếp tục đối thoại với những quy luật thẩm mỹ đã tồn tại hàng nghìn năm. Khi được hiểu theo cách đó, cổ điển không còn là một phong cách của quá khứ, mà là một ngôn ngữ vẫn đang tiếp tục sống trong kiến trúc hiện đại.
Thực hiện: Hagomani
Xem thêm:
Phong cách Transitional: Giao thoa hiện đại & cổ điển
