Thành lũy là công trình kiến trúc được xây dựng để chống lại chiến tranh, nhưng lại góp phần định hình đô thị. Chúng được thiết kế cho phòng thủ, nhưng đồng thời tạo ra trật tự không gian, trục nhìn và ranh giới phát triển của thành phố. Trong số đó, Vauban là một trong những ngôn ngữ kiến trúc có sức lan tỏa mạnh mẽ nhất từ châu Âu sang nhiều vùng lãnh thổ ngoài lục địa, trong đó có Việt Nam. Mô hình kiến trúc độc đáo này gắn liền với Sébastien Le Prestre de Vauban (1633-1707), kỹ sư quân sự dưới triều Louis XIV, người đã hệ thống hóa kiến trúc phòng thủ thành một cấu trúc hình học chặt chẽ, nơi thành lũy được tính toán để kiểm soát chặt chẽ tầm nhìn, hỏa lực và chuyển động trong không gian.
Sebastien le Prestre de Vauban (1633-1707), Nguyên soái Pháp – người khai sinh ra trường phái kiến trúc Vauban. Ảnh: Charles-Philippe Larivière
Citadel of Besançon (Besançon, Pháp) – một trong những kiệt tác quân sự của Vauban, được xây dựng từ năm 1668-1683 trên sườn núi Saint-Etienne. Ảnh: Sưu tầm
Pháo đài Goryokaku phong cách Vauban tại Nhật Bản, thiết kế bởi KTS Takeda Ayasaburo. Ảnh: Sưu tầm
Khi đến Việt Nam vào giai đoạn cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX, kiến trúc Vauban được tiếp nhận như một hệ tư duy tổ chức không gian quân sự, thay vì một phong cách hình thức cố định. Các nguyên lý của nó được điều chỉnh để thích nghi với địa hình nhiệt đới, điều kiện vật liệu địa phương, cũng như quan niệm truyền thống về phong thủy và cấu trúc đô thị.
Chính quá trình tiếp biến này đã tạo nên những thành cổ độc đáo mang dấu ấn Vauban tại Việt Nam, mỗi công trình phản ánh một cách hiểu và cách ứng dụng khác nhau. Thành Gia Định cho thấy giai đoạn tiếp thu gần với nguyên mẫu, khi tư duy pháo đài phương Tây được triển khai rõ rệt trong hình học và bố cục phòng thủ. Kinh thành Huế lại thể hiện sự dung hòa giữa cấu trúc Vauban với trục nghi lễ và không gian biểu tượng của kinh đô phương Đông. Trong khi đó, Thành cổ Quảng Trị là một biến thể giản lược, nhấn mạnh tính thực dụng và phù hợp với vai trò của một trung tâm hành chính – quân sự cấp tỉnh.
Từ nguyên mẫu châu Âu đến các biến thể bản địa, hành trình của Vauban tại Việt Nam mở ra một cách đọc khác về các thành cổ: không chỉ bằng lịch sử, mà bằng hình học, không gian và tư duy quy hoạch.
Tranh vẽ khuôn viên thành Gia Định của Đại úy Hải quân Pháp Favre. Ảnh: Sưu tầm
Nguyên lý kiến trúc cốt lõi của Vauban
Khác với các thành lũy truyền thống vốn phát triển theo đường cong địa hình hoặc trục nghi lễ Bắc – Nam, kiến trúc Vauban xem hình học là trung tâm của tư duy thiết kế. Mặt bằng thành thường được tổ chức dưới dạng đa giác, trong đó các cạnh và góc không mang tính trang trí mà là kết quả của việc tính toán tầm nhìn và tầm kiểm soát không gian. Tại các góc thành, hệ thống bastion được bố trí như những mũi nhô chiến lược, cho phép loại bỏ các điểm mù và tạo thế phòng thủ chéo giữa các mặt thành.
Bao quanh khối thành là hào nước, đóng vai trò như lớp ngăn cách đầu tiên, làm chậm và ép buộc phe tấn công phải bộc lộ mọi chuyển động tiếp cận. Phía ngoài hào, glacis – lớp đất thoải, được xây dựng thấp dần về phía ngoài, tạo nên một mặt phẳng quan sát liên tục. Không gian tiếp cận thành vì thế không còn là một vùng đệm mơ hồ, mà trở thành một bề mặt phẳng có chủ đích, nơi mọi vật thể tiến gần đều bị đặt vào tầm kiểm soát.
Sơ đồ mô phỏng quy trình công thành theo hệ thống Vauban. Ảnh: Chuyên khảo Traité de l’attaque des places (Cuốn luận về việc tấn công các pháo đài), Plate 26.
Điểm then chốt của hệ hình này nằm ở chỗ: thành phải được tiếp cận như một chuỗi lớp không gian liên hoàn. Để vào được lõi thành, bên tấn công buộc phải lần lượt vượt qua từng lớp phòng thủ, từ glacis, hào nước, chân tường cho đến các góc bastion – mỗi lớp đều được tính toán để tiêu hao thời gian, làm lộ diện khí tài và phá vỡ nhịp độ tấn công.
Từ cấu trúc nhiều lớp đó, Vauban hình thành một tư duy phòng thủ mang tính chủ động, trong đó hình khối kiến trúc trực tiếp chi phối hành vi trong không gian. Thay vì dựa vào chiều cao hay độ dày của tường thành để phòng thủ, Vauban sử dụng các khối nhô – thụt, các mặt cắt giật cấp và sự liên kết giữa các bastion để tạo ra thế phòng thủ đa hướng, dẫn đến các hướng tiếp cận của đối phương đều bị bẻ gãy, dòng di chuyển bị ép chậm lại và các điểm tập trung lực lượng trở nên dễ bị quan sát từ nhiều phía. Nói cách khác, cái hay của kiến trúc quân sự Vauban nằm ở chỗ: không chỉ xây dựng một tòa thành, Vauban còn thiết kế và kiểm soát cả kịch bản chuyển động của đối phương trong không gian.
Những thành cổ tại Việt Nam được xây dựng theo kiến trúc Vauban
1. Thành Gia Định: Nguyên mẫu ngoại lai
Trong bốn thành cổ kiểu Vauban tại Việt Nam, Thành Gia Định ( thành Phiên An hoặc Bát Quái thành) là công trình ra đời sớm nhất và cũng mang tính ngoại lai rõ rệt nhất. Thành được khởi dựng vào năm 1790, trong bối cảnh Gia Định là trung tâm quân sự – hành chính quan trọng ở phía Nam, nơi tiếp xúc sớm với kỹ thuật quân sự phương Tây thông qua các cố vấn và thợ xây người châu Âu (theo Pháp tiến đánh vào miền Nam Việt Nam). Chính điều kiện này khiến Gia Định trở thành địa điểm thử nghiệm lý tưởng cho mô hình pháo đài Vauban trước khi nó được điều chỉnh, biến đổi và bản địa hóa ở các vùng khác của nước ta.
Điểm đặc biệt của Thành Gia Định nằm ngay trong tên gọi quen thuộc: Bát Quái Thành. Cách gọi này phản ánh trực tiếp mặt bằng hình học của công trình. Thành được tổ chức theo dạng đa giác tám cạnh, mỗi cạnh tương ứng với một hướng phòng thủ, tại đó bố trí các pháo đài nhô ra theo đúng tinh thần bastion của Vauban châu Âu. Trong hệ thống này, không có góc chết: mỗi mặt thành đều có thể được kiểm soát chéo từ hai hướng, buộc lực tấn công phải tiếp cận theo từng lớp không gian và liên tục bị đặt trong tầm quan sát và kiểm soát của hỏa lực từ nhiều phía. Tường thành ban đầu cao khoảng 4,8m, sau được Tả quân Lê Văn Duyệt nâng lên xấp xỉ 6m, chân tường dày và thoải, phía ngoài là hào nước rộng tới 70-80m, sâu khoảng 6-7m, tạo thành một hệ phòng thủ nhiều lớp rõ rệt.
Gọi thành Gia Định là Bái Quát thành như cách diễn giải mang hơi hướng Á Đông độc đáo cho một cấu trúc kỹ thuật quân sự được du nhập từ Châu Âu. Ảnh: Sưu tầm
Tính hình học sắc nét với các góc nhô rõ, các cạnh thẳng và tỷ lệ tương đối đều nhưng thiếu vắng cấu trúc đô thị phức hợp (so với kinh thành Huế) của thành Gia Định cho thấy mục tiêu chính của thành trong giai đoạn kiến trúc quân sự Vauban mới du nhập vào Việt Nam vẫn còn mang tính trình diễn khả năng kiểm soát không gian và hỏa lực, chứ chưa phải là xây dựng một trung tâm quyền lực mang tính biểu tượng lâu dài. Thành Gia Định, vì thế, có thể được xem là Vauban ở trạng thái chưa bị bản địa hóa – một pháo đài được đặt xuống đất Việt, trước hết, để kiểm chứng hiệu quả của nó trong điều kiện địa hình và khí hậu mới.
Bản đồ thành Phiên An (thành Bát Quái) cổ do Trương Vĩnh Ký vẽ. Ảnh: Sưu tầm
2. Kinh thành Huế: Khi Vauban là khung xương không phải diện mạo kinh đô
Nếu Thành Gia Định là một thử nghiệm, thì Kinh thành Huế là bước chuyển căn bản trong cách tiếp nhận Vauban. Kinh thành Huế được xây dựng từ đầu thế kỷ XIX, khi triều Nguyễn đã ổn định quyền lực và xác lập kinh đô lâu dài. Bối cảnh này đặt ra yêu cầu kiến trúc thành không chỉ dừng ở phòng thủ, mà còn phải tổ chức không gian thỏa mãn tính nghi lễ, biểu đạt trật tự quyền lực và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Tức là, kiến trúc Vauban có thể được lựa chọn vì hiệu quả quân sự đã được kiểm chứng, nhưng đồng thời phải được điều chỉnh để phù hợp với một khung tư duy khác mang tính Á Đông hơn.
Toàn cảnh Kinh thành Huế từ trên cao. Ảnh: Changsol
Với quy mô lớn chưa từng có trong hệ thống thành lũy Việt Nam thời cận đại, chu vi Kinh thành Huế lên tới khoảng 10.500 m, tường thành cao trung bình 6-6,5 m, chân tường dày từ 20 đến hơn 21 m, phía ngoài là hệ thống hào nước bao bọc bốn mặt. Khác với thành Gia Định – nơi hình khối phòng thủ chủ động là trung tâm, Kinh thành Huế vẫn được tổ chức xoay quanh trục nghi lễ Bắc – Nam, gắn chặt với thế phong thủy điển hình: mặt hướng thủy ra sông Hương, phía trước có núi Ngự Bình làm tiền án, phía sau là thế đất cao dần về Trường Sơn tạo hậu chẩm ổn định. Các yếu tố phòng thủ như tường, hào, pháo đài, trở thành lớp khung bao bọc ba vòng thành liên tiếp (Kinh thành, Hoàng thành, Tử Cấm Thành). Hệ thống bastion kiểu Vauban vẫn hiện diện tại các góc thành, nhưng được điều chỉnh theo trục thành và cấu trúc đô thị bên trong, thay vì cứng nhắc sử dụng mặt đa giác thuần túy. Chính những điều chỉnh này khiến cho kiến trúc Vauban tại Huế không lộ hình rõ rệt, mà ẩn mình trong cấu trúc đô thị nhiều lớp và kéo dài theo chiều sâu.
Sơ đồ kinh thành Huế thời nhà Nguyễn. Ảnh: Sưu tầm
Cửa Đông Ba của Kinh Thành Huế với thành và hào phía trước. Ảnh: Sưu tầm
3. Thành Hà Nội: Biến thể kín đáo và hướng nội
Bên cạnh ba trường hợp thường được nhắc đến, Thành Hà Nội là một biến thể Vauban đáng chú ý bởi cách tiếp cận khác biệt. Thành được xây dựng lại vào đầu thế kỷ XIX trên nền thành cũ, trong bối cảnh Hà Nội là trung tâm hành chính quan trọng ở phía Bắc nhưng không còn giữ vai trò kinh đô.
Bản đồ thành Hà Nội cổ thời vua Minh Mạng. Ảnh: Sưu tầm
Khác với Gia Định và Huế, Thành Hà Nội được tổ chức theo mặt bằng hình vuông tương đối gọn, mỗi cạnh dài khoảng 1000m, chu vi xấp xỉ 4000m, quy mô tương đương Gia Định nhưng tổ chức không gian khác hẳn. Điểm đặc trưng nhất nằm ở mặt chính phía Nam, nơi hai cổng thành được đặt lệch, gần các pháo đài góc thay vì nằm giữa trục đối xứng. Cách bố trí này tạo ra một lớp che chắn kín đáo hơn cho các công trình bên trong, hạn chế tầm nhìn trực diện từ bên ngoài và cho thấy một tư duy phòng thủ hướng nội rất rõ rệt. Đây là một biến thể Vauban mang tính chiến lược không gian, ưu tiên bảo vệ lõi hành chính bên trong hơn là phô diễn hình khối phòng thủ.
Bản đồ thành Hà Nội cổ do Pháp vẽ. Ảnh: Sưu tầm
4. Thành cổ Quảng Trị: Vauban như một mô hình đã được chuẩn hóa
Nếu Thành Gia Định đại diện cho giai đoạn thử nghiệm và Kinh thành Huế là bước chuyển hóa Vauban thành khung xương của một kinh đô, thì Thành cổ Quảng Trị đánh dấu thời điểm kiến trúc Vauban đã trở thành một mô hình xây dựng quen thuộc trong hệ thống thành lũy Việt Nam cận đại. Được xây dựng vào năm 1809, về mặt kiến trúc, Thành cổ Quảng Trị tiếp tục thể hiện tính chuẩn hóa của Vauban. Mặt bằng gần vuông, chu vi khoảng 2.000-2.100m, tường thành cao trung bình 4-4,3m, chân tường dày từ 12 đến 15m, phía ngoài là hào nước bao quanh. Bốn góc thành đều được tổ chức thành các pháo đài nhô ra. Tuy nhiên, các yếu tố này được triển khai ở mức vừa đủ, không dư thừa, phản ánh một tư duy thiết kế thiên về hiệu quả, thi công và quản lý không gian. Chính sự tiết chế này cho thấy kiến trúc Vauban đã được nội địa hóa hoàn toàn và sử dụng như một giải pháp xây dựng ổn định cho các trung tâm hành chính địa phương.
Thành cổ Quảng Trị. Ảnh: Nhat Minh
Theo đó, Thành cổ Quảng Trị cho thấy kiến trúc Vauban không chỉ tồn tại ở kinh đô hay các trung tâm quyền lực lớn, mà đã trở thành một mô hình xây dựng thành lũy phổ biến thời Việt Nam cận đại. Sau Quảng Trị, nhiều thành tỉnh khác tiếp tục được xây dựng hoặc cải tạo theo cùng một tư duy phòng thủ này, có thể kể đến như thành Nam Định (Nam Định), thành Sơn Tây (Hà Nội), thành Vinh (Nghệ An), thành Bắc Ninh (Bắc Ninh)… Các công trình này đều cho thấy sự lặp lại tương đối ổn định của mặt bằng, cấu trúc tường – hào và cách tổ chức không gian theo nguyên lý Vauban đã được chuẩn hóa. Tuy nhiên, xét trên phương diện kiến trúc và sắp đặt không gian, những thành lũy nói trên không tạo ra những biến thể đáng kể so với mô hình chuẩn đã được định hình từ Gia Định, Huế, Hà Nội và Quảng Trị. Vì vậy, trong khuôn khổ bài viết này, chúng không được phân tích sâu hơn, chỉ được đề cập để làm rõ tiến trình hình thành, tiếp biến và hoàn tất của kiến trúc Vauban tại Việt Nam.
Sơ đồ thành cổ Quảng Trị (1889) do Nguyễn Thứ vẽ lại. Ảnh: Sưu tầm
Từ Gia Định đến Huế, Hà Nội và Quảng Trị, trường phái Vauban du nhập và phát triển tại Việt Nam trong một hành trình biến đổi liên tục. Mỗi thành cổ giữ lại một phần nguyên lý chung, nhưng đồng thời phản ánh rõ bối cảnh, vai trò và cách người Việt sử dụng mô hình ấy. Trong bối cảnh ngày nay, khi phần lớn các thành cổ đã mất đi chức năng quân sự, kiến trúc Vauban vẫn để lại một bài học đáng suy ngẫm: hình khối và địa hình luôn có tiềm năng thay đổi chuyển động và lối sống của con người.
Thực hiện: Thùy Như
Xem thêm:
Tân Cương thành cổ: Di sản sống giữa hai châu lục
