Trong những ngày cuối năm, tâm thức người Việt thường hướng về nguồn cội như một điều tất yếu. Đến Đền Hùng ở Việt Trì,Phú Thọ, trong dịp Tết là hành trình về nguồn thiêng liêng để thờ cúng, tỏ lòng thành kính và biết ơn tổ tiên. Nơi đây với kiến trúc cổ kính, cảnh quan hùng vĩ và những nghi lễ trang trọng hòa quyện, tạo nên một không gian văn hóa tâm linh tôn nghiêm.
Cổng dẫn vào đền Hùng cao 8,5m với phần trên trang trí họa tiết lưỡng long chầu nguyệt. Ảnh: Tư liệu
Những bậc đá kết nối thời gian
Hành trình tham quan bắt đầu từ chân núi Nghĩa Lĩnh, nơi hệ thống bậc đá dẫn lối khách tham quan vào khu vực đền. Quần thể kiến trúc Đền Hùng được bố trí theo địa hình tự nhiên của núi, tạo thành một cấu trúc phân cấp rõ ràng. Từ Đền Hạ (gắn với truyền thuyết mẹ Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng), đến Đền Trung (được cho là nơi các Vua Hùng bàn việc nước) và cuối cùng là Đền Thượng (khu vực tế lễ chính), mỗi công trình phản ánh một lớp ý nghĩa riêng trong không gian tâm linh tổng thể. Sự sắp xếp này không chỉ tận dụng địa hình tự nhiên mà còn mang tính biểu tượng. Càng lên cao, cảnh quan càng mở rộng, tạo cảm giác về một hành trình từ thế tục hướng đến chốn linh thiêng. Việc di chuyển qua các cấp đền trở thành một trải nghiệm có tính tuần tự, góp phần định hình nhận thức của du khách về giá trị di sản và cội nguồn.
Ảnh: Tùng Vy
Lăng vua Hùng VI (xây vào năm 1870) ở đền Hùng, Việt Trì, Phú Thọ. Ảnh: Viethavvh
Dưới góc nhìn kiến trúc, các điện thờ tại đây mang đậm dấu ấn của nghệ thuật tạo tác truyền thống với mái đao cong vút, cột gỗ lim vững chãi và những bức phù điêu chạm khắc tinh xảo. Trong khung cảnh núi rừng với tiết trời se lạnh đầu xuân, sắc đỏ của hoành phi, câu đối tương phản rõ nét với màu xanh của núi rừng, tạo nên một tổng thể hài hòa giữa yếu tố nhân tạo và cảnh quan. Sự kết hợp này cho thấy một nguyên tắc thiết kế chú trọng sự hòa hợp, nơi các giá trị thẩm mỹ và ý nghĩa văn hóa – tâm linh được tích hợp một cách chặt chẽ.
Toàn bộ Khu di tích lịch sử Đền Hùng bao gồm 4 đền, 1 chùa và 1 lăng. Công trình đầu tiên trong hành trình tham quan thường là Đền Hạ, nơi có chức năng thờ tự chính là 18 đời Vua Hùng. Trong hậu cung của đền hiện đang bài trí ba long ngai và các bài vị tương ứng. Ảnh: Tùng Vy
Từ góc độ phong thủy, địa thế của Đền Hùng được đánh giá là có những đặc điểm địa lý đặc biệt. Từ đỉnh núi Nghĩa Lĩnh, có thể quan sát thấy vùng đất Việt Trì với sự hợp lưu của ba dòng sông lớn: sông Hồng, sông Lô và sông Đà. Trong truyền thống dân gian, quần thể 99 ngọn đồi xung quanh còn được hình dung mang dáng vẻ hướng về núi Tổ, tạo nên một thế đất “mãnh hổ phục, vạn voi chầu”. Đây là tư duy kiến trúc cảnh quan nguyên sơ của người Việt: xây dựng công trình không phải để lấn át thiên nhiên, mà để tôn vinh sự vĩ đại của đất trời.
Từ đền Thượng xuống đền Giếng sẽ qua Giếng Rồng còn gọi là Giếng Cổ. Tương truyền đây là nơi Tổ Mẫu Âu Cơ sau khi sinh ra bọc trăm trứng nở thành trăm người con, đã dùng nước giếng tắm cho các con. Ảnh: Tư liệu
Ảnh: Tư liệu
Cách bố trí không gian tại Đền Hùng cho thấy sự gắn kết chặt chẽ với thiên nhiên, phản ánh những lớp ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Quần thể đền nằm ẩn mình dưới những tán cây cổ thụ như đa, thông hàng trăm năm tuổi, tạo nên một không gian vừa trang nghiêm vừa gần gũi với môi trường tự nhiên. Sự hòa hợp này có thể được xem xét dưới góc độ biểu tượng. Truyền thuyết “Trăm trứng nở trăm con” về nguồn gốc dân tộc, cùng với việc đặt các công trình thờ tự trong không gian bao bọc của thiên nhiên, góp phần củng cố ý niệm về sự đoàn kết, gắn bó cộng đồng – một giá trị được coi trọng xuyên suốt trong lịch sử và văn hóa Việt Nam.
Đền Trung (còn có tên gọi là Hùng Vương Tổ Miếu) là công trình liên quan đến nguồn gốc bánh chưng và bánh dày, gắn liền với đời Vua Hùng thứ sáu. Ảnh: Tùng Vy
Sợi dây kết nối vô hình
Nghi thức dâng hương trước ban thờ tại Đền Thượng là một phần quan trọng trong hành trình tham quan và lễ bái. Trong văn hóa Việt, việc dâng hương tại Đền Hùng vào dịp Tết Nguyên đán mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi cầu mong vật chất cá nhân. Nghi lễ này còn thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, là dịp để cá nhân và cộng đồng hướng về tổ tiên, đồng thời khẳng định và tiếp nối mối liên hệ với truyền thống văn hóa dân tộc.
Việc dâng hương tại các đền thờ vào dịp đầu năm là một nghi thức tinh tế, đòi hỏi sự chuẩn bị chu đáo từ cả hình thức bên ngoài lẫn tâm thế bên trong. Ảnh: Tư liệu
Môi trường cảm quan tại Đền Hùng được định hình bởi sự kết hợp giữa mùi hương trầm với không khí ẩm đặc trưng của vùng đất Việt Trì. Nghi thức dâng hương mang tính chất trang nghiêm và giản dị, thể hiện qua việc sử dụng những vật phẩm lễ bái đơn giản như một nhành hoa, một nén hương.
Không khí Tết tại đây mang đặc điểm riêng biệt so với nhiều lễ hội khác, thiên về không gian tĩnh lặng và chiều sâu văn hóa. Các gia đình đa thế hệ cùng tham gia hành hương phản ánh tính cộng đồng và truyền thống của hoạt động này. Ngoài ra, phong tục xin lộc thường thấy gắn liền với các yếu tố tự nhiên tại địa điểm, chẳng hạn như chạm vào cây cổ thụ hoặc hứng nước mưa, cho thấy một mối quan niệm văn hóa về việc tiếp nhận sự may mắn từ môi trường tự nhiên linh thiêng.
Đền Thượng (còn gọi là Kính Thiên Lĩnh Điện) được xây dựng trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh. Theo nghiên cứu lịch sử và truyền thuyết, đây là khu vực tế lễ chính của các Vua Hùng, dùng để thờ Trời và các vị thần nông nghiệp. Ảnh: Tùng Vy
Đối với du khách ưa thích sự tĩnh lặng, không gian Đền Hùng trong dịp Tết cung cấp một môi trường phù hợp cho sự quan sát và suy ngẫm. Bên cạnh các hoạt động lễ bái tập thể, các cá nhân vẫn có thể trải nghiệm một cách độc lập, chẳng hạn như ngắm nhìn các chi tiết kiến trúc hoặc tiếp xúc trực tiếp với các yếu tố vật chất của di sản.
Đền Giếng được xây dựng vào thế kỷ XVIII, là không gian thờ tự hai vị công chúa là Tiên Dung và Ngọc Hoa, con gái của Vua Hùng đời thứ mười tám. Ảnh: Tùng Vy
Giá trị của di tích Đền Hùng không chỉ nằm ở quy mô kiến trúc mà còn ở khả năng trở thành một biểu tượng văn hóa, cung cấp một không gian để cộng đồng kết nối với lịch sử và củng cố bản sắc tập thể. Việc tham quan Đền Hùng có thể được xem như một hoạt động mang ý nghĩa khởi đầu, gắn liền với những kỳ vọng cho một giai đoạn mới.
Thực hiện: Bình Nhi
Xem thêm:
Dấu ấn văn hóa trong kiến trúc đền thờ
Saigon-Cholon Mosaic: Hội quán Chợ Lớn: Những ngôi đền thời gian của cộng đồng người Hoa
