Cổ phục Triều Nguyễn: Di sản và lễ chế phẩm trật
Triều Nguyễn là triều đại quân chủ cuối cùng của Việt Nam, được xem là giai đoạn định hình và hun đúc nhiều giá trị văn hóa, nghệ thuật có sức bền đáng kể qua thời gian. Trong số đó, y phục là một lĩnh vực còn lưu giữ được nhiều hiện vật đặc sắc, từ chốn hoàng cung cho đến đời sống dân gian. Những tấm vải dệt, thêu tay tỉ mỉ với màu sắc và chất liệu riêng biệt không chỉ là kỷ vật của một giai đoạn lịch sử đã qua, mà còn là minh chứng sống động cho hành trình phát triển của cổ phục Việt Nam, phản ánh những giá trị thẩm mỹ trong trang phục của nhiều thế hệ trước thế kỷ XX.
Trong xã hội đương thời, tầng lớp quan lại và hoàng thất chiếm giữ vị thế tinh hoa, được phản ánh rõ nét qua lễ chế y phục. Nghiên cứu trang phục của giới quan lại triều Nguyễn vì thế là một lăng kính hữu ích để hiểu hơn về diện mạo thời trang thượng lưu của một thời.
Hình rồng thêu trên Miện Phục – lễ phục hoàng đế dùng trong đại lễ tế Nam Giao. Chỉ vàng nổi bật trên nền huyền sắc, dáng rồng thướt tha uyển chuyển, vừa uy nghi vừa thanh tao.
Triều đình đặt ra những quy định nghiêm ngặt về triều phục, trong đó, họa tiết, màu sắc và mão đội đều có quy định chặt chẽ theo từng phẩm trật, với các chi tiết trang sức vàng bạc đính bên trên và phẩm phục đóng vai trò như dấu hiệu nhận diện địa vị. Vì vậy, dù là quan lại hay thường dân, không ai được tùy tiện ăn mặc theo sở thích cá nhân. Hành vi vi phạm quy chế này gọi là tội vi chế, có thể dẫn đến những hình phạt hết sức nghiêm khắc.
Hình tượng rồng: Phẩm trật qua từng đường thêu
Trong hệ thống y phục triều Nguyễn, hình tượng rồng xuất hiện với tần suất cao và được thể hiện qua nhiều kiểu thức khác nhau, mỗi biến thể mang một tầng nghĩa riêng về phẩm trật và địa vị. Theo quy chế triều đình, hình rồng Ngũ Trảo (rồng năm móng), là đặc quyền tuyệt đối của hoàng đế, không ai khác được phép sử dụng. Đối với quan lại, số lượng móng rồng trên phẩm phục sẽ giảm dần theo thứ bậc: rồng bốn móng hay còn gọi là Mãng, và rồng ba móng gọi là Giao, mỗi dạng thức phản ánh một cấp bậc nhất định trong hệ thống quan chế.
Rồng được thêu theo dạng ổ tròn, nét mặt hiền hòa.
Áo dệt hình Mãng (rồng bốn móng) là loại triều phục được hoàng đế ban tặng cho các quan lại và thân vương cấp cao, thường gọi là mãng bào hoặc áo ngự tứ.
Trên long bào của hoàng đế, hình rồng được thêu với dáng vẻ oai nghi mà không phô trương. Thân sắc vàng rực trên nền áo vàng, gợi liên tưởng đến hành Thổ trong Ngũ hành, vốn từ lâu được coi là biểu trưng của bậc đế vương. Trong các nền văn hóa phương Đông chịu ảnh hưởng Nho giáo, rồng là linh vật trung tâm trong trang trí triều phục của các quân chủ, và mỗi thời kỳ lại định hình cho loài vật huyền thoại này một phong cách tạo hình riêng. Với triều Nguyễn, hình rồng trên triều phục hoàng đế toát lên sự vững chắc mà nhẹ nhàng, uy nghi mà khiêm nhã, như thể ẩn chứa trong từng đường kim mũi chỉ một triết lý: bậc thiên tử tuy đứng trên thiên hạ, nhưng luôn cần thận trọng, kín đáo, tựa rồng ẩn trong mây, không bao giờ để lộ toàn hình.
Triều phục hoàng đế nhà Nguyễn được thêu rồng, có màu vàng chủ đạo. Các màu phụ như đỏ, lam, xanh lá, trắng cũng được khéo léo điểm xuyết, tạo nên bức tranh sống động, hòa quyện giữa triết lý ngũ hành và nghệ thuật tạo hình trên vải.
Họa tiết Long Vân Đại Hội (rồng hội tụ giữa mây) theo quan niệm truyền thống còn mang ý nghĩa biểu trưng cho mối quan hệ quân – thần: rồng và mây nương tựa nhau, hòa hợp mà không thể tách rời, phản ánh lý tưởng về sự tương sinh giữa minh quân và hiền thần trong tư tưởng Nho giáo.
Rồng năm móng ẩn hiện trong lớp mây xanh trên long bào triều Nguyễn, với chỉ vàng óng ánh nổi bật trên nền tối, toát lên phong thái hoàng quyền từ từng đường thêu.
Theo quy chế triều phục nhà Nguyễn, quan lại từ tam phẩm trở lên được mặc áo đại triều phục gọi là Tứ Linh Bào – tấm áo mang trên mình hình tượng của bốn linh vật. Chính giữa ngực và sau lưng là hình Mãng – rồng bốn móng uy nghi; hai ống tay thêu hình Phụng duyên dáng; chính giữa vạt áo phía dưới là hình Long Mã đội Bát Quái; và ẩn hiện trong những lớp sóng nước dưới gấu áo là hình Quy – con rùa trường tồn. Tứ Linh không chỉ là biểu tượng của sự cao quý trong tư tưởng phương Đông, mà còn là minh chứng cho tài hoa của người thợ thêu: mỗi đường kim mũi chỉ vừa chuyển tải ngôn ngữ thẩm mỹ tinh tế, vừa gửi gắm vào tấm áo một thứ uy quyền thầm lặng mà không kém phần trang trọng.
Họa tiết Mãng dệt trên mãng bào.
Bối cảnh lịch sử: Thống nhất lãnh thổ, thống nhất văn hóa mặc
Hình tượng rồng trên y phục triều Nguyễn mang một sắc thái riêng biệt, hiền hòa mà không kém lịch lãm, nhẹ nhàng, lả lướt nhưng vẫn toát lên vẻ sang trọng đặc trưng. Điều đó không chỉ phản ánh tư duy thẩm mỹ của một thời, mà còn hé lộ một triết lý tạo hình coi trọng sự thanh tao hơn sự phô trương.
Trong hệ thống mão phục của quan văn triều Nguyễn, loại mão dùng cho các nghi lễ Đại triều được gọi là Viên Phác Đầu, một dạng thức bắt nguồn từ truyền thống Phác Đầu (幞頭) vốn có lịch sử lâu đời trong trang phục cung đình Á Đông. Với cấu trúc mang hình tròn làm chủ đạo, mão của quan văn Nhất phẩm được trang sức chủ yếu bằng vàng.
Kim Bác Sơn là phần trang sức vàng đặt trên đỉnh mão quan văn triều Nguyễn. Theo quy chế năm Thiệu Trị thứ năm (1845), mão của quan Chánh Nhất phẩm được trang bị một Kim Bác Sơn, phần ngạch tường cao bốn phân chạm hình giao long, hai kim khóa giản, phía trước một kim ba cùng hai hình giao long, phía sau hai kim ba. Hai cánh chuồn được viền bọc vàng, trang sức long ngọc bằng vàng, đầu cánh chuồn cũng dát vàng, cùng hai như ý và kim nhiễu tuyến. Mão Tòng Nhất phẩm về cơ bản theo cùng quy thức, nhưng được giản lược ở một số chi tiết: ngạch tường chỉ cao ba phân và chạm hình hoa thay vì giao long, mặt mão không đính ngọc châu, và đầu hai cánh chuồn không dát vàng.
Về mặt lịch sử, nền quân chủ dưới triều Nguyễn được xây dựng trên nền tảng vững chắc hơn so với các triều đại trước, kế thừa từ giai đoạn các chúa Nguyễn mở cõi phương Nam cho đến khi các hoàng đế Nguyễn hoàn thiện bộ máy cai trị trên toàn lãnh thổ. Từ khi vua Gia Long thống nhất đất nước năm 1802, Việt Nam lần đầu tiên có một chính quyền trung ương thống nhất sau hơn một thế kỷ phân chia Đàng Trong – Đàng Ngoài, và điều đó tạo tiền đề cho quá trình thống nhất văn hóa, trong đó có quy chế y phục. Đặc biệt dưới thời vua Minh Mạng, các quy định về trang phục được chỉnh đốn và hệ thống hóa, phản ánh quan niệm sống và chuẩn mực đạo đức của xã hội đương thời.
Bài và ảnh: Tử Yếng Lương Hoài Trọng Tính
Xem thêm
Sưu tầm cổ phục – Thú chơi độc đáo
