Tiết trời ở Nhật cuối tháng 8 vẫn còn rất nóng, bầu trời trong xanh và ít mây. Đây là lần thứ 3 tôi trở lại Nhật, một quốc gia thường được nhắc đến trong các cuộc hội ngộ rằng có thể đến vài lần trong năm hay một trăm lần cũng không chán, vì có quá nhiều nơi để tham quan, học và thưởng thức, thậm chí, chỉ cần tận hưởng không khí cổ kính xen lẫn hiện đại cũng đủ. Nước Nhật có ramen, trà đạo, kimono, rượu sake, bò wagyu, võ sĩ Samurai, hoa anh đào, làng cổ, ngôi đền trang nghiêm nhuộm màu thời gian, hệ thống tàu lửa hiệu quả nhất thế giới, con người chu đáo và tận tụy… và hơn hết, Nhật Bản cũng có một lịch sử nghệ thuật kiến trúc dày dặn, được gìn giữ, kế thừa và tiếp nối theo thăng trầm của chính trị, xã hội và nhịp sống đương thời. Tôi quyết tâm dành 7 ngày để thưởng thức không khí, quang cảnh và đời sống của mùa Thu ở vùng Kansai, tham quan Expo Osaka, và đặc biệt là viếng thăm các công trình được thiết kế bởi Tadao Ando – KTS từng đoạt giải Pritzker 1995. Osaka vốn là quê hương của ông, vì thế, ông đã ưu ái đặt trụ sở tại đây, với số lượng công trình và dự án chiếm tỷ trọng rất lớn trong suốt quãng thời gian thực hành chuyên môn của mình.
Các tác phẩm kiến trúc của ông rải rác khắp vùng Kansai, từ Osaka, Kyoto, Hyogo đến Wakayama, góp phần định hình đô thị và cảnh quan của những khu vực này. Kiến trúc của Tadao Ando được ví như “thánh đường” của ánh sáng, vật liệu, hình khối và thời gian, chúng thường chứa đựng cả một hành trình ngay từ bên ngoài, để khi bắt đầu bước vào bên trong, chúng ta cũng từ từ dọn đi những ồn ã đời thường để chuẩn bị quan sát, lắng nghe, cảm nhận mọi thứ đang tồn tại và chuyển động trong từng bối cảnh. Hình khối đã được cân nhắc trong quá trình thiết kế để ánh sáng và không gian trở thành nhân vật chính.
Ánh sáng trình diễn trên nền vật liệu thuần nhất và mịn như lụa, lúc mềm mại, lúc kịch tính, lúc dàn trải, lúc hẹp, lúc che chở, lúc mênh mang. Ngoài ra, cũng nhờ có ánh sáng mà các hình khối và bề mặt kiến trúc được hiện diện, thời gian được cảm nhận. Lối vào “thánh đường kiến trúc” không bao giờ trực diện mà dẫn dắt từ tốn, để người tham quan bước đi và cảm nhận chậm rãi, trước khi vỡ òa trước một bối cảnh nào đó. Điều này khá tương đồng với một bản nhạc hay, hoặc một buổi tiệc với thực đơn tuyệt hảo tròn vị.
Khi còn là sinh viên, tôi được tìm hiểu về công trình của Tadao Ando qua các buổi giảng ở trường, sách và Internet. Đến khi du học, tôi mới có cơ hội nhìn tận mắt một số công trình của ông ở nhiều quốc gia khác nhau, nhưng phải đến chuyến đi cận mùa Thu 2025 này, tôi mới thật sự được cảm nhận và hình dung những “thánh đường kiến trúc” một cách đầy đặn theo từng bối cảnh, dù quy mô và thể loại phong phú với khoảng cách xa xôi.
1. NAKANOSHIMA CHILDREN’S BOOK FOREST
Ngay sau khi đến trung tâm Osaka sau chuyến bay kéo dài hơn 5 giờ, tôi đã nhanh chóng di chuyển đến thư viện thiếu nhi Nakanoshima Children’s Book Forest, nằm bên bờ sông Tosahori. Công trình công cộng này có quy mô nhỏ, được thiết kế vào năm 2020, gồm ba tầng đọc sách, liên kết với nhau qua một cầu thang lớn có bậc rộng đặt ở trung tâm, cùng với các hành lang bao quanh những kệ sách áp sát tường, kéo dài từ sàn lên trần. Khi bước vào, không gian này có thể thu hút sự chú ý của trẻ nhờ cấu trúc kệ cao liên tục, gợi liên tưởng đến những thư viện cổ kính thường xuất hiện trong truyện cổ tích hoặc phim ảnh.
Kiến trúc của thư viện Nakanoshima Children’s Book Forest.
Cách bài trí trong thư viện hướng đến sự thuận tiện trong quan sát và tiếp cận sách một cách bình đẳng. Ánh sáng tự nhiên được đón từ phía sông, tạo ra những khoảng trống chứa đầy ánh sáng, nơi có ghế ngồi phù hợp với từng độ tuổi của trẻ. Ở những khu vực này, hướng nhìn chủ yếu là ngang. Phía sau các kệ sách là một không gian hình trụ, thu hút sự tò mò. Ánh sáng từ trên cao được dẫn xuống qua ô cửa hình tròn, định hướng tầm nhìn trước khi người xem bắt đầu chú ý đến các hình ảnh được trình chiếu trên bề mặt tường bê tông cong.
Mặt tường bê tông cong bên trong thư viên.
Nhìn chung, thư viện thiếu nhi ở công viên Nakanoshima tạo ra một hành trình di chuyển liên tục dọc theo các kệ sách, cho phép quan sát cách sắp xếp sách bên trong. Xen kẽ là những điểm dừng chân ở ban công hoặc các khoảng không gian có ánh sáng được khai thác tập trung, khác với cách đón ánh sáng trực tiếp theo phương ngang ở các phòng đọc thông thường.
Nội thất của thư viện.
2. GARDEN OF FINE ARTS
Có thể thấy một cách tiếp cận không gian tương đồng tại Garden of Fine Arts ở Kyoto, được thiết kế năm 1994. Công trình tạo cảm giác rộng và dài với những tác phẩm khổ lớn nằm trên tường bê tông, được nhấn mạnh như một dòng chảy mang theo âm thanh của thiên nhiên và ánh sáng thay đổi theo từng độ cao so với mặt đất. Luôn có những khoảng dàn trải hoặc điểm nghỉ trên hành trình đi dạo ở đây, nhưng KTS đã khéo léo thêm vào những góc kịch tính để người tham quan không thấy nhàm chán. Chúng hẹp và sâu, tạo lập hình ảnh phản chiếu. Sau cùng, ở điểm cuối của hành trình là một khoảng trống đủ rộng để cảm nhận sự bình yên trong không trung. Nó ôm trọn hệ khung công trình, tán cây phía sau và khoảng trời xanh, để ta lắng nghe tiếng lá và nước. Không hẳn là công trình kiến trúc thuần túy, Garden of Fine Arts là con đường dạo bước liên tục để chiêm ngưỡng hội họa, nhưng hơn hết là kết nối chặt với kiến trúc và thiên nhiên xung quanh.
Garden of Fine Arts
Garden of Fine Arts
Tỷ lệ cũng là một điều cần nói đến. Sự miêu tả được nhấn mạnh qua khả năng, hình thức lấp đầy của ánh sáng và bóng đổ. Người tham quan đi theo ánh sáng với nhiều hướng nhìn. Ánh sáng ở Garden of Fine Arts là những vệt nắng và bóng đổ xéo, dứt khoát, khi thành mảng lớn, khi được gom lại, mảnh như một nhát kiếm. Ở những khoảng mở ngắm tranh, ánh sáng được hội tụ và tỏa đều từ trên cao.
Lối vào và hành lang ngoài trời của Garden of Fine Arts.
3. HYOGO PREFECTURAL MUSEUM OF ART
Từ Kyoto, tôi đi về Hyogo, nơi ghi dấu sự phát triển sự nghiệp của Tadao Ando với nhiều tác phẩm của ông. Đầu tiên là Hyogo Prefectural Museum of Art, Kobe (2002), với triển lãm kiến trúc của KTS đang được diễn ra vào thời điểm tôi đến.
Cầu thang xoắn tại Bảo tàng Hyogo.
Bảo tàng là tổ hợp của ba khối chữ nhật cô đọng, vươn ra biển. Công trình gắn kết vào cảnh quan thành phố bằng vô số bậc thang trải rộng về phía mặt nước. Bê tông trần và kính vẫn là vật liệu chủ đạo như ở những công trình khác của KTS. Tuy nhiên, với bảo tàng nghệ thuật Hyogo, ông sử dụng thêm tấm thép mạ kẽm, có hoa văn. Nhìn từ xa, chúng trông xù xì và tối màu khiến tôi liên tưởng đến đá rửa hoặc bê tông phun tạo gai. Chúng được liên kết với nhau theo chiều đứng, tạo thành các rãnh nhỏ ở giữa, để khi ánh sáng đi qua, chúng không còn thô ráp trên một diện lớn, mà thanh lịch và hấp dẫn nhờ sự tương phản sáng và tối. Chúng hiện ra như một tấm màn lớn được dệt bằng ánh sáng và bóng đổ, khiến vật liệu của bức tường lớn không còn là chủ điểm. Bên trong từng khối chữ nhật chứa các khoang trưng bày theo chủ đề. Không gian được hình thành và kết nối mạch lạc bằng hành lang, cầu thang và những khoảng thông tầng. Chúng tạo lập và kết nối để tạo một hành trình thưởng lãm liên tục. Ánh sáng lúc tràn đầy qua vách kính lớn ở hai đầu của khối, lúc nhẹ nhàng lách vào khe giữa, lúc được dội từ trên cao xuống qua những khoảng mở bên trong.
Giao thông bên trong và dọc các khoang trưng bày của Bảo tàng Hyogo Prefectural Museum of Art.
Ở mỗi góc không gian, những thành tố nào hiện hữu bên trong đều được KTS kiểm soát về kích thước, màu sắc, vật liệu, vị trí, hình dáng, mật độ và cả sự tương tác với ánh sáng. Khi hướng và cường độ ánh sáng thay đổi, môi trường và cảm nhận của chúng cũng thay đổi theo.
Gian triển lãm kiến trúc Tadao Ando bên trong Bảo tàng Hyogo.
“Thánh đường kiến trúc” mà tôi cảm nhận rõ nét lại ở một không gian giao thông nối qua hai khối hộp, từ bãi xe vào các khu vực chức năng khác nhau. Một giếng hình trụ bằng bê tông thuần nhất được mở rộng dần lên trên, tăng thêm một lối tiếp cận. Điều này phù hợp với độ lớn của không gian và sự thay đổi về hình thái, giúp tránh sự đơn điệu. Bê tông độc nhất là tĩnh, đường cong của cấu trúc là động, đổ đầy vào trong khoảng trống là ánh sáng và bóng đổ. Chúng chuyển động đầy bất ngờ theo thời gian. Thủ pháp này được KTS lặp lại và phóng đại trong một số công trình khác.
4. HONPUKUJI TEMPLE
Từ đất liền, tôi tìm chuyến xe buýt nối Kobe và đảo Awaji để đến Đền Honpukuji, hay còn được gọi là Water Temple (1989). Đi bộ từ con đường huyết mạch trên đảo vào ngôi làng nhỏ, một viễn cảnh nên thơ hiện ra trước mắt: đường làng quanh co, hai bên là nương lúa, thấp thoáng những mái dốc bằng ngói nâu chen lẫn. Đằng sau cổng đền, một bức tường bê tông trần thẳng tắp và cao vút như tách tôi khỏi thế giới ở phía sau. Từ đây, hành trình thị giác và chiêm nghiệm sự tĩnh lặng bắt đầu bằng một lỗ mở nhỏ. Trong bầu không khí tĩnh lặng và trong trẻo ấy, ta nghe được rõ âm thanh của thiên nhiên.
Lối đi vào làng
Bước chậm giữa khoảng trống của hai bức tường cao và dày dặn (một thẳng và một cong), ta cảm nhận hai thế giới được phân chia rạch ròi: bên trong tinh giản, đường biên sắc nét, và tĩnh; bên ngoài phong phú, rộng lớn, và đa sắc. Đi dọc theo bức tường thứ hai, cảm xúc thay đổi đột ngột khi hiện ra trước mắt là một mặt nước hình oval rộng, trồng hoa súng. Mặt hồ tĩnh lặng như chiếc gương lớn, thu hết hình ảnh thiên nhiên đẹp đẽ xung quanh cho đôi mắt được thả hồn miên man trước khi bước qua một hành trình mới.
Lối xuống điện thờ của đền Honpukuji
Hành trình thị giác được dẫn từng chặng, xuyên qua và mở rộng về phía hồ đến rặng tre và dãy núi phía xa, trong khi không gian lại được dẫn dắt từ hẹp đến lớn. Từ đó, đường bao cũng được hình thành từ ngang rồi dọc, đến không giới hạn; rõ nét đến mờ dần.
Hành lang bao quanh khu điện thờ và ánh sáng đến từ phía sau bức tượng Phật bên trong đền Honpukuji.
Không gian chức năng được KTS phân chia đơn giản: bên trái là gian thờ chính, một khối màu đỏ Nhật Bản đặc trưng, trông cô đặc khi nhìn từ bên ngoài nhưng thực chất lại chứa đựng một khối rỗng thưa cho ánh sáng đằng sau ùa tới, làm nó phát sáng như đèn lồng; phần còn lại bên phải dành cho các không gian bổ trợ. Mặt bằng và không gian của ngôi đền là sự lồng ghép của hình trong hình, đóng rồi mở. Chúng cho phép một hành trình cảm nhận vùng không gian có hình thái thay đổi liên tục, trong đó có sự góp mặt của màu sắc, cách miêu tả chi tiết truyền thống, ánh sáng và bóng đổ.
5. AWAJI YUMEBUTAI
Rời Đền Honpukuji, tôi đi đến một quần thể phức hợp rộng lớn Awaji Yumebutai (2000). Công trình được xây dựng trên phần đất bị xâm thực bởi sóng thần sau trận động đất Hanshin 1995. Vì vậy, công trình còn tượng trưng cho sự hồi sinh, gắn kết với thiên nhiên theo cả chiều ngang và dọc trải dài từ sườn đồi về phía biển.
Bên trong không gian của Circular Forum ở Awaji Yumebutai.
Bên trong không gian của Circular Forum ở Awaji Yumebutai.
Về mặt kiến trúc, Awaji Yumebutai có thể được xem như một BST thể nghiệm kiến trúc độc đáo trong hành trình thực hành của Tadao Ando về cách tổ chức hành trình đi. Những khoảng mở và đóng, sự cô đọng trong sử dụng hình khối và vật liệu, sự đơn độc trong khoảng không thiên nhiên để tận hưởng sự tự do, nước và ánh sáng là vật liệu và ngôn ngữ trong sáng tạo kiến trúc. Những điều này được lặp đi lặp lại, lúc to lúc nhỏ khắp quần thể.
Bên trong không gian của Circular Forum ở Awaji Yumebutai.
6. OSAKA PREFECTURAL SAYAMAIKE MUSEUM
“Thánh đường kiến trúc” cuối cùng tôi đặt chân đến là Osaka Prefectural Sayamaike Museum được thiết kế và xây dựng từ 1998 – 2001, vào một buổi chiều ánh nắng giòn tan và vàng rực. Đây cũng là một ngày may mắn vì tôi đã có thể không kịp bước vào bảo tàng vì sắp đến giờ đóng cửa. Nơi đây giới thiệu lịch sử hơn 1.400 năm của Hồ Sayama, được xem là hồ chứa nước nhân tạo dạng đập lâu đời nhất Nhật Bản, xây dựng khoảng năm 616 (thời Asuka).
Từ bên ngoài khuôn viên, tôi được dẫn xuống sảnh chính theo đường ram dốc dài. Tôi bắt đầu để ý ngay đến mọi thứ xung quanh. Tôi bị ấn tượng bởi một khối chữ nhật dài cứng cáp, phản chiếu xuống mặt nước trong ánh hoàng hôn, gây cho tôi sự tò mò về những thứ được chứa đựng bên trong. Dọc theo hành lang, các mảng sáng và bóng đổ lớn và mạnh, được phân chia và tương đồng theo góc nghiêng của ánh mặt trời. Bên trong không gian của Circular Forum ở Awaji Yumebutai.
Sân tròn có ram dốc uốn cong dẫn lên sảnh chính của Bảo tàng Osaka Perfectural Sayamaike.
Khi đang quen với những đường nét kiến trúc thẳng thớm, tôi lại thấy bất ngờ tại nút giao mở hình tròn lớn với một ram dốc dài ôm dần dẫn tới sảnh chính. Một cảm giác che chở tụ lại và hiện hữu trong tôi. Mọi thứ diễn ra trước mắt khiến tôi nhìn quanh một vòng, sau đó, nhìn lên khoảng trời tròn lớn. Hình ảnh ánh sáng và bóng đổ lúc này cũng bị bẻ cong bởi bức tường bao này.
Bước vào bên trong bảo tàng, tôi bị hớp hồn bởi mặt cắt trích đoạn, tỷ lệ 1-1 của con đập ngay lối vào tham quan. Với cá nhân tôi, đây là nhân vật chính của toàn bộ không gian trưng bày. Nó kể lại câu chuyện lịch sử hình thành nên con đập, cách người Nhật xây dựng nó từ thời xa xưa, về đời sống và xã hội của tiền nhân quanh hồ qua các di chỉ và cổ vật được tìm thấy trong các lớp trầm tích của con đập qua năm tháng. Kiến thức về con đập được giới thiệu và thu nhặt khi đi hết một vòng hành lang dốc dài xung quanh. Khi ngắm nhìn con đập khổng lồ trước mắt, tôi hiểu được cách kiến tạo của khối chữ nhật cao lớn được nhìn thấy từ bên ngoài. Đây là một sự cộng hưởng trong sáng tạo của Tadao Ando mà tôi tâm đắc, từ hình khối, kết cấu, không gian và vật phẩm trưng bày.
Mặt cắt trích đoạn của con đập tại Osaka Prefectural Sayamaike Museum.
Một yếu tố tự nhiên cũng cần nhắc đến là nước, một vật liệu không thể thiếu trong sáng tạo kiến trúc của Tadao Ando. Ngay từ khi bước vào, bạn đã cảm nhận được hơi mát của nước vào những ngày cuối tháng 8 nóng bức. Trên hành trình từ bên ngoài vào trong bảo tàng, tôi đều cảm nhận được hiện diện của nước ở các tầng cao khác nhau, nghe được âm thanh róc rách, ánh sáng phản chiếu lấp lánh, và hình ảnh kiến trúc soi gương dưới mặt nước.
Chuyến đi đến vùng Kansai và tham quan các công trình của Tadao Ando vào những ngày cuối mùa Hè thật khiến tôi mãn nguyện, dù đó chỉ là một số ít trong rất nhiều công trình của ông được giới thiệu tại bảo tàng nghệ thuật Hyogo mà tôi được biết đến một cách đầy thán phục. Tôi học bằng cả cách đọc, xem và đi. Trên mỗi hành trình đến những vùng đất khác nhau, tôi được nhìn ngắm, tìm hiểu về con người, kiến trúc, xã hội, nghệ thuật, đời sống… Những kiến thức được tích góp mỗi ngày đều thật quý giá để trưởng thành trong con đường phát triển nghề kiến trúc.
Tadao Ando từng nói: “Để trở thành một KTS giỏi, điều cốt yếu là phải thu nạp thật nhiều cảnh sắc. Du lịch làm nên một KTS”. Quả thực, quá trình hành nghề của ông được xây dựng trên cả 5 nền tảng – học, đi, đọc, thử nghiệm và làm đi làm lại. Với tôi, đó không chỉ là câu chuyện về sự tôi luyện của một KTS đại tài, mà còn là kim chỉ nam cho bất kỳ ai dám theo đuổi sự sáng tạo một cách chân thành và bền bỉ.
Bài và ảnh: TS.KTS Đặng Thanh Hưng
Xem thêm
Vẻ đẹp hàm súc trong kiến trúc của Tadao Ando
