Ra đời từ ảnh hưởng của kiến trúc Hồi giáo từ thế kỷ thứ 8, nghệ thuật làm gạch men dần lan đến bán đảo Iberia rồi phát triển rực rỡ tại Bồ Đào Nha. Những viên gạch màu xanh và trắng xuất hiện trên nhà thờ, tu viện hay các dãy phố cổ, vừa mang chức năng bảo vệ công trình trước độ ẩm và thời tiết ven biển khó lường, vừa trở thành dấu ấn thị giác đặc trưng của quốc gia này.
Mỗi viên gạch men truyền thống được tạo nên từ đất sét nhào nặn, ép khuôn, phơi khô rồi nung ở nhiệt độ cao trước khi phủ men và vẽ tay. Tấm gạch men của Jorge Colaço (1922) mô tả một cảnh trong trận chiến Aljubarrota (1385) giữa quân đội Bồ Đào Nha và Castilla. Ảnh: Wikimedia Commons
Bước sang thế kỷ 17, nghệ thuật ốp gạch men tiếp tục tiếp thu ảnh hưởng từ nhiều nền văn hóa khác nhau. Họa tiết chim muông và cành lá lấy cảm hứng từ vải dệt Ấn Độ xuất hiện nhiều hơn, trong khi sắc xanh và trắng đặc trưng lại chịu ảnh hưởng từ gạch Delft của Hà Lan và vẻ thanh nhã của đồ sứ Trung Hoa. Đồng thời, phong cách Rococo từ Pháp mang đến những mảng trang trí mềm mại và cầu kỳ hơn. Cũng trong giai đoạn này, theo chân người Bồ Đào Nha, gạch men tiếp tục lan sang Brazil và trở thành một phần của kiến trúc Nam Mỹ.
Kể từ đó đến nay, dấu ấn của gạch men được lưu giữ trên nhiều công trình kiến trúc đầy tự hào của nhiều quốc gia.
1. Blue Mosque (Thổ Nhĩ Kỳ) – Di sản Hồi giáo với gạch men Iznik
Nằm ở khu phố cổ Sultanahmet, trái tim lịch sử của Istanbul, Blue Mosque (tạm dịch: Nhà thờ Hồi giáo Xanh) là biểu tượng tiêu biểu của kiến trúc Ottoman cổ điển. Công trình được vua Sultan Ahmed I cho xây dựng vào đầu thế kỷ 17 với sáu ngọn tháp thanh mảnh, chuỗi mái vòm tầng lớp và không gian nội thất hòa quyện giữa ảnh hưởng Byzantine cùng mỹ học Hồi giáo Ottoman.
Blue Mosque có một sân rộng rãi với đài phun nước, nơi các tín đồ rửa tay trước khi cầu nguyện. Ảnh: Headout
Điểm đặc trưng của nhà thờ nằm ở hơn 20.000 viên gạch men Iznik thủ công phủ khắp nội thất. Được chế tác từ đất sét trắng giàu thạch anh, gạch Iznik nổi tiếng với lớp men sáng trong và bảng màu sâu rực gồm xanh coban, xanh ngọc, đỏ san hô và xanh lá. Trên nền men ấy là các mô-típ tulip, cẩm chướng, hoa lục bình hay cây bách, những biểu tượng quen thuộc trong nghệ thuật Hồi giáo Ottoman.
Các viên gạch men Iznik màu xanh lam trang trí bên trong Blue Mosque. Ảnh: Headout
Ánh sáng từ hàng trăm khung cửa sổ phản chiếu lên bề mặt men bóng tạo nên một tầng không khí xanh lam huyền ảo, khiến toàn bộ không gian như phát sáng từ bên trong. Không chỉ là vật liệu trang trí, gạch men Iznik còn phản ánh thời kỳ cực thịnh của đế chế Ottoman và trình độ thủ công bậc thầy của các phường hội nghệ nhân. Mỗi họa tiết đều mang tính biểu tượng: tulip gợi thần tính, cây bách tượng trưng cho sự vĩnh cửu, trong khi sắc xanh gắn với thiên đường trong mỹ học Hồi giáo.
Mihrab là hốc tường chỉ hướng Mecca để người Hồi giáo cầu nguyện. Bên trong Blue Mosque, mihrab nổi bật với gạch men, thư pháp và hoa văn trang trí tinh xảo. Ảnh: Headout
Blue Mosque được xem là công trình cuối cùng đánh dấu thời kỳ hoàng kim của nghệ thuật gạch men Iznik. Sau khi nhà thờ hoàn thành vào năm 1617, nhiều bí quyết về màu men, đặc biệt là sắc đỏ san hô nổi tiếng, dần biến mất, khiến những viên gạch nơi đây trở thành di sản hiếm hoi còn lưu giữ trọn vẹn vẻ rực rỡ của nghệ thuật Ottoman.
2. Casa Vicens – Dấu ấn Modernisme đầu tiên qua gạch men
Nằm trong khu phố Gràcia yên tĩnh của Barcelona, Casa Vicens là công trình đầu tiên của Antoni Gaudí và cũng là nơi khởi đầu cho tinh thần phong cách Catalan. Được xây dựng vào cuối thế kỷ 19 như một ngôi nhà nghỉ mùa hè, công trình mang đậm ảnh hưởng của người Moor và nghệ thuật phương Đông, khác hẳn những ngôi nhà châu Âu cùng thời.
Ảnh: Pol Viladom
Khu vườn từng bao quanh dinh thự bị thu hẹp sau nhiều đợt mở rộng đường và bán đất vào các năm 1925, 1946 và 1962. Một phần hàng rào, vọng lâu cùng đài phun nước đã biến mất, còn thiết kế công trình cũng bị thay đổi qua nhiều đời chủ. Dù vậy, nơi đây vẫn được xem là “ngôi nhà của Gaudí”. Ảnh: Arxiu Fotogràfic – Centre Excursionista de Catalunya
Ảnh: F. Delventhal
Mặt tiền nổi bật với những mảng gạch men xanh trắng dạng bàn cờ, xen kẽ họa tiết hoa cẩm chướng vàng lấy cảm hứng từ khu vườn nguyên bản của khu đất. Những chi tiết gốm nổi, mái tháp nhỏ và lan can sắt hình lá cọ khiến ngôi nhà giống một cung điện Địa Trung Hải phủ đầy màu sắc.
Ảnh: Ian Gampon
Ít ai biết rằng cánh cổng sắt của ngôi nhà được tạo hình từ những chiếc lá cọ thật mà Gaudí tìm thấy ngay trên khu đất xây dựng. Ảnh: Pol Viladoms
Dưới ánh nắng Barcelona, lớp gạch men phản chiếu ánh sáng liên tục, tạo nên bề mặt sống động như đang chuyển động. Bên trong, cảm giác ấy tiếp tục được kéo dài bằng trần vẽ trompe-l’œil, gốm tráng men và những hoa văn phủ kín không gian như một khu vườn tưởng tượng.
Ảnh: Pol Viladoms
Ảnh: Pol Viladoms
3. Igreja do Carmo (Bồ Đào Nha) – Kiệt tác gạch men của Porto
Igreja do Carmo (tạm dịch: Nhà thờ Carmo) là một trong những ví dụ tiêu biểu nhất về nghệ thuật ốp gạch men tại Porto. Đây là một nhà thờ Baroque thế kỷ 18, nổi bật với mặt tiền phủ kín gạch men xanh trắng, tạo nên một bức tường kể chuyện sống động giữa lòng đô thị.
Ảnh: Canto de Luz
Ảnh: Rui Meireles
Ảnh: Mai Vuova
Mặc dù công trình kiến trúc chính có niên đại từ thế kỷ 18, hệ gạch men lại được bổ sung vào năm 1910. Các bức tranh gạch tái hiện câu chuyện thành lập Dòng Carmel trên núi Carmel, với thiết kế do Silvestre Silvestri thực hiện và phần thi công nghệ thuật do Carlos Branco đảm nhiệm. Sự kết hợp này tạo nên một mặt tiền giàu tính tự sự, nơi màu xanh cobalt và trắng men thiếc tương phản mạnh mẽ, thu hút ánh nhìn từ xa và khiến công trình trở thành một trong những điểm được chụp ảnh nhiều nhất Porto.
Ảnh: Ivo
Bên trong, không gian mang đậm tinh thần Baroque Bồ Đào Nha với hệ thống đồ gỗ mạ vàng, bàn thờ chạm khắc tinh xảo và các bức tranh tôn giáo dày đặc chi tiết. Sự phong phú vật liệu và ánh sáng tạo nên một bầu không khí vừa trang nghiêm vừa lộng lẫy. Giữa nhà thờ Carmo và nhà thờ Carmelitas là một ngôi nhà cực kỳ hẹp được xây dựng có chủ đích để tách biệt hai dòng tu, trở thành một chi tiết kiến trúc độc đáo hiếm gặp trong đô thị châu Âu.
4. Ga xe lửa São Bento (Bồ Đào Nha) – Ký ức Porto
Nằm giữa trung tâm Porto cổ kính, ga xe lửa São Bento (Estação de São Bento) giống như một bảo tàng nghệ thuật công cộng. Công trình được khởi công đầu thế kỷ 20 và khánh thành năm 1903 trên nền tu viện Benedictine cũ, mang phong cách Beaux-Arts Pháp với sảnh chính rộng lớn, trần cao, mái kính lấy sáng tự nhiên và sàn đá cẩm thạch đặc trưng của kiến trúc châu Âu cổ điển.
Mặt tiền chính của ga xe lửa São Bento. Ảnh: Wikimedia Commons
Điểm ấn tượng nhất của São Bento chính là hệ thống hơn 20,000 viên gạch men azulejo xanh trắng tráng thiếc, do nghệ sĩ Jorge Colaço thiết kế và triển khai trong nhiều năm. Toàn bộ mảng gạch trải rộng khoảng 551m², biến sảnh ga thành một bức tranh lịch sử khổng lồ. Những hình ảnh trên gạch tái hiện quá trình hình thành Vương quốc Bồ Đào Nha, các trận chiến, chân dung vua chúa, đời sống nông thôn miền Bắc và cả các lễ hội dân gian, cùng những câu chuyện về anh hùng Egas Moniz. Tất cả được kể bằng ngôn ngữ thị giác giàu chi tiết, như một cuốn biên niên sử bằng gốm.
Khác với các nhà thờ thường mang tính tôn giáo, gạch men tại São Bento ghi lại đời sống xã hội, lịch sử và căn tính văn hóa của người Bồ Đào Nha. Ảnh: Tim Graham
Ngoài ra, hệ gạch còn khắc họa các mùa trong năm, các họa tiết chịu ảnh hưởng Hồi giáo và những lát cắt về hệ thống giao thông, phản ánh sự giao thoa văn hóa trong nghệ thuật Bồ Đào Nha. Sự kết hợp giữa lịch sử và mỹ thuật khiến Ga São Bento trở thành một trải nghiệm thị giác đặc biệt, nơi mỗi viên gạch như một khung hình của ký ức.
Ảnh: Ed-Ni-Photo
Bước vào đại sảnh, du khách gần như choáng ngợp trước những bức tường gạch men phủ kín không gian. Ảnh: Tư liệu
5. Igreja de Santo Ildefonso (Bồ Đào Nha) – Vết dấu Baroque trên gạch men
Nằm trên ngọn đồi nhỏ giữa trung tâm Porto và gần khu Batalha sôi động, Igreja de Santo Ildefonso là một trong những công trình tôn giáo tiêu biểu của Bồ Đào Nha thế kỷ 18. Nhà thờ mang phong cách Baroque đặc trưng, với bố cục hai tháp chuông đối xứng, mặt đứng nhịp điệu mạnh và toàn bộ bề mặt được phủ bằng gạch azulejo xanh trắng, một dấu ấn thị giác không thể nhầm lẫn của kiến trúc Porto.
Mặt tiền được hoàn thiện với khoảng 11,000 viên gạch men do nghệ sĩ Jorge Colaço thực hiện vào năm 1932. Ông cũng là người đứng sau hệ thống gạch men nổi tiếng tại ga São Bento. Ảnh: Wikimedia Commons
Ảnh: zeydeey
Các mảng gạch kể lại cuộc đời Thánh Ildefonso, hình tượng Thánh Thể và những trích đoạn Tân Ước, theo lối kể chuyện liên tục, giàu chi tiết và đậm chất hội họa cổ điển. Bố cục hình học kết hợp nhịp điệu cảnh tích giúp toàn bộ mặt đứng trở thành một bức tranh khổng lồ mang tính tự sự.
Gạch men ở Santo Ildefonso đưa câu chuyện tôn giáo hòa vào nhịp sống đô thị thường ngày. Ảnh: Daniela Sunde-Brown
Kiến trúc mặt tiền còn nổi bật với các đường gờ trang trí dày đặc, hai tháp chuông được nhấn bằng các khối cầu và chi tiết tam giác cách điệu, phía trên là hốc thờ vị thánh bảo trợ, tạo trục nhấn trung tâm rõ ràng cho tổng thể công trình. Bên trong, không gian lại chuyển sang sắc thái Baroque – Rococo với bàn thờ gỗ chạm khắc tinh xảo từ nửa đầu thế kỷ 18, gắn với ảnh hưởng thiết kế của Nicolau Nasoni. Sự đối lập giữa nội thất trang nghiêm và mặt tiền rực rỡ khiến công trình mang hai lớp trải nghiệm rõ rệt.
6. Sé do Porto (Bồ Đào Nha)
Ẩn trong các hành lang đá u tịch của Nhà thờ Porto, không gian kiến trúc Romanesque, Gothic và Baroque đan xen tạo nên một cảnh trầm mặc, nơi gạch men azulejo trở thành lớp ký ức thị giác của lịch sử Bồ Đào Nha.
Ảnh: Wikimedia Commons
Ảnh: Daniela Sunde-Brown
Các mảng gạch men xanh trắng quy mô lớn, đặc biệt những tác phẩm thế kỷ 18 có niên đại 1729–1731, thể hiện Kinh Thánh, đời sống Đức Mẹ và các sự kiện lịch sử. Kích thước nổi bật của một mảng tiêu biểu đạt khoảng 5,56m × 3,50m, cho thấy quy mô trang trí mang tính kiến trúc hơn là thuần mỹ thuật. Nhiều nghiên cứu quy gán các bố cục này cho họa sĩ Valentim de Almeida, dựa trên dấu vết trong hồ sơ vận chuyển.
Ảnh: Daniela Sunde-Brown
Ảnh: Daniela Sunde-Brown
Về chất liệu, đây là dòng azulejo tráng men thiếc truyền thống Bồ Đào Nha, sắc xanh coban trên nền trắng, vừa mang tính trang trí vừa đóng vai trò kể chuyện lịch sử từ tôn giáo, hoàng quyền đến đời sống đô thị. Ảnh: Daniela Sunde-Brown
Tư liệu lưu trữ cho thấy các lô hàng gạch men được vận chuyển từ khu Mocambo (Lisbon cũ, nay là Madragoa) đến Porto trong giai đoạn trên. Đây từng là trung tâm gốm sứ lớn, quy tụ nhiều nghệ nhân bậc thầy. Đối chiếu tài liệu và dấu vết nghệ thuật, các nhà sử học xác nhận Valentim de Almeida có khả năng cao là người thực hiện, khi tên ông xuất hiện lặp lại trong chứng từ vận chuyển và ghi nhận cư trú tại Mocambo, củng cố mối liên hệ trực tiếp với chuỗi tác phẩm gạch men tại nhà thờ. Ngoài những tấm gạch men tuyệt đẹp, du khách có thể chiêm ngưỡng mặt tiền tráng lệ, cửa sổ hoa hồng tinh xảo và bàn thờ ấn tượng.
7. Capela das Almas (Bồ Đào Nha)
Capela das Almas (tạm dich: Nhà nguyện của các linh hồn) nằm trên trục phố Rua de Santa Catarina là một trong những tuyến thương mại sầm uất nhất Porto. Công trình hoàn thành năm 1929, mang dáng dấp kiến trúc tôn giáo truyền thống nhưng được định hình lại bằng nghệ thuật gạch men azulejo quy mô lớn phủ kín mặt tiền.
Khối màu xanh trắng tương phản mạnh với không gian đô thị xung quanh tạo hiệu ứng “bức tường sống”, nơi ánh sáng ban ngày làm nổi bật từng lớp cảnh tích như một cuộn tranh khổng lồ giữa phố mua sắm. Ảnh: Maria Chaile
Hệ gạch men xanh trắng bao phủ gần như toàn bộ ngoại thất, do nghệ sĩ Jorge Colaço thực hiện. Các mảng gạch kể lại cuộc đời Thánh Catherine thành Alexandria và Thánh Francis thành Assisi, với bố cục dày đặc chi tiết, mang đặc trưng kể chuyện liên tục của nghệ thuật gạch Bồ Đào Nha đầu thế kỷ 20. Gạch men tại đây là tuyên ngôn đức tin và ký ức tập thể, phản ánh ảnh hưởng sâu đậm của tinh thần Baroque trong nghệ thuật gạch Bồ Đào Nha, nơi tôn giáo và nghệ thuật hòa làm một. Bên trong nhà nguyện lại đối lập hoàn toàn với nét giản dị và tĩnh lặng, tạo khoảng nghỉ cho du khách sau bức tranh gạch men dày đặc bên ngoài, một trong những tương phản kiến trúc đặc trưng nhất của Porto.
8. Escadaria Selarón (Brazil) – Mỹ Latin với gạch men rực màu
Ẩn mình giữa khu phố Lapa sôi động và tu viện Santa Teresa cổ kính ở Rio de Janeiro, Brazil, Escadaria Selarón là minh chứng cho cách nghệ thuật có thể hồi sinh không gian đô thị. 215 bậc thang phủ kín gạch men kéo dài như một dải mosaic khổng lồ, biến lối đi công cộng thành công trình nghệ thuật mang tính biểu tượng của Brazil.
Ảnh: Roy Serafin
Không chỉ là tác phẩm nghệ thuật công cộng, Escadaria Selarón còn đại diện cho tinh thần đa văn hóa của Brazil. Những viên gạch từ khắp thế giới kết nối nhiều cộng đồng, nhiều ký ức và nhiều câu chuyện trong cùng một không gian mở. Ảnh: Jonathan Borba
Điểm đặc sắc của công trình nằm ở hơn 2,000 viên gạch men và đá cuội được mang về từ hơn 60 quốc gia. Từ gạch vẽ tay, gạch in quốc kỳ đến các mảng gốm thủ công đậm chất Mỹ Latin, mọi chi tiết đều được sắp đặt ngẫu hứng nhưng đầy chủ ý. Gam đỏ đặc trưng trở thành lớp nền nổi bật cho những mảng xanh, vàng và họa tiết dân gian rực rỡ. Cầu thang này tạo nên cảm giác như một dòng chảy màu sắc liên tục giữa lòng thành phố. Ánh nắng nhiệt đới phản chiếu trên bề mặt men bóng khiến từng bậc thang thay đổi sắc độ theo thời gian trong ngày, tạo hiệu ứng thị giác sống động như một bức tranh chuyển động.
Nghệ sĩ Jorge Selarón đã dành gần 20 năm tự tay ốp lát cầu thang này. Ông từng nói tác phẩm sẽ “không bao giờ hoàn thành” cho đến ngày ông trở thành một phần của chính những bậc thang ấy. Sau khi ông qua đời năm 2013, Escadaria Selarón càng mang vẻ đẹp huyền bí và trở thành điểm đến nghệ thuật nổi tiếng nhất Rio de Janeiro.
9. Casa da Música (Bồ Đào Nha) – Hòa quyện truyền thống và hiện đại
Casa da Música của Rem Koolhaas tại Porto cho thấy azulejo không biến mất trong kiến trúc đương đại, mà được tái diễn giải tinh tế hơn. Thay vì phủ kín bề mặt như truyền thống, gạch men xuất hiện có chọn lọc trong nội thất, nơi chúng đối thoại trực tiếp với bê tông thô, kính và các hình khối tối giản.
Ảnh: Fernando Stankuns
Không gian VIP là điểm nhấn với hệ gạch men xanh trắng, gợi lại phong cách thế kỷ 16 Bồ Đào Nha, đồng thời lồng ghép tinh thần tạo hình thời Phục Hưng châu Âu. Họa tiết được giản lược nhưng vẫn giữ cấu trúc kể chuyện đặc trưng của gạch men truyền thống.
Ảnh: Casa da Música
Sự tương phản giữa bề mặt men xanh trắng và các khối bê tông sắc cạnh tạo cảm giác lệch thời gian với nét cổ điển và hiện đại cùng tồn tại trong một khung hình. Ánh sáng phản chiếu trên men gạch khiến không gian VIP như chuyển động nhẹ theo góc nhìn. Ảnh: OMA
Các mảng gạch trong phòng VIP được xem như trích đoạn lịch sử thu nhỏ, nơi mỗi họa tiết đều gợi liên tưởng đến những lớp văn hóa lâu đời của Porto, nhưng được đặt trong một công trình hoàn toàn đương đại, tạo nên sự giao thoa hiếm gặp giữa quá khứ và tương lai. Ảnh: OMA
Gạch men trong Casa da Música không chỉ là trang trí, mà là cách Koolhaas tái kết nối ký ức kiến trúc Bồ Đào Nha với ngôn ngữ thiết kế toàn cầu. Điều này cho thấy di sản có thể tiếp tục sống trong bối cảnh hiện đại mà không bị sao chép nguyên bản.
10. Ribeira Negra (Bồ Đào Nha) – Nghệ thuật gạch men đương đại
Một trong những dấu ấn nổi bật của nghệ thuật gạch men đương đại tại Porto là tác phẩm gạch men khổ lớn của Júlio Resende (1917–2011), sáng tác năm 1987, đặt tại khu vực cửa hầm Ribeira, gần cầu Cầu Luís I. Công trình nằm trong bối cảnh đô thị ven sông Douro, nơi lịch sử và đời sống thường nhật giao thoa.
Ảnh: ho visto nina volare
Tác phẩm gồm 40 tấm gạch men, mỗi tấm là một phân cảnh độc lập nhưng liên kết thành một tổng thể dài 40m. Hình thức thể hiện mang tính kể chuyện, tái hiện đời sống ven sông, ký ức đô thị và tinh thần cộng đồng Ribeira.
Sự phân mảnh của 40 tấm gạch tạo nhịp điệu thị giác như một cuộn phim ngang, nơi các sắc độ xanh trắng đặc trưng dẫn dắt ánh nhìn liên tục, đồng thời gợi cảm giác chuyển động của dòng sông Douro ngay phía sau.
Đặt ngay cạnh Cầu Luís I và lối vào khu Ribeira, tác phẩm trở thành điểm dừng chân tự nhiên cho du khách. Ảnh: Wikimedia Commons
Bức tranh phản ánh hai mặt ký ức của Ribeira là sự vất vả và niềm kiêu hãnh của cư dân ven sông. Đây không chỉ là nghệ thuật trang trí mà còn là bản ghi trực quan về đời sống, lao động và tinh thần kiên cường của người dân Porto qua nhiều thế hệ.
Thực hiện: Vy Dương
Xem thêm:
Gạch men Fruit Salad cùng những ô màu sặc sỡ như kính vạn hoa của Avery Thatcher
