Sự hiện diện đầy bất ngờ của những khoảng trống đô thị cuối 2025 và đầu 2026 tại trung tâm TP.HCM đã mang đến những mỏ neo hình thành ký ức tập thể mới. Trong đó, sự đầu tư trọn vẹn nhất cho tinh thần vị nhân sinh và vị đô thị, chắc chắn phải là Công viên số 1 Lý Thái Tổ. Sau nhiều năm bị bỏ hoang, khu đất đã cựa mình thức giấc, giờ đây không chỉ là một công trình cảnh quan đơn thuần mà còn là một tuyên ngôn về định hướng phát triển không gian công cộng.
Thành phố vào xuân không chỉ được trao tặng món quà từ quá khứ là các công trình kiến trúc thời kỳ Hiện đại, mà còn đón nhận thêm một cuộc bày biện mỹ thuật trong không gian mang tên Giọt nước. Tác phẩm điêu khắc đương đại ngoài chức năng tưởng nhớ này còn có thể đánh dấu một chương mới cho nghệ thuật công cộng (public art) tại Việt Nam, mở ra một cuộc đối thoại đa chiều về nghệ thuật đặc trưng địa điểm (site-specific art), sự tham gia của công chúng (public participation) và triết lý kiến tạo nơi chốn (placemaking) đang được quan tâm bởi liên ngành kiến tạo không gian nghệ thuật.
Kịch bản cảnh quan: Đối thoại giữa di sản hiện đại và nghệ thuật đương đại
Nghệ thuật công cộng tại Việt Nam trong thế kỷ 20 thường gắn liền với hình thái tượng đài vinh danh quyền lực thể chế, tái hiện các anh hùng và câu chuyện lịch sử và phần lớn được đặt trên những bệ đỡ có chiều cao tại các vòng xoay giao thông, khu tưởng niệm trong sự chế tác bằng đồng hoặc đá nguyên khối, tạo ra một khoảng cách vật lý và tâm lý nhất định khi cảm thụ nghệ thuật. Sự xuất hiện của Giọt nước bằng inox và định vị thấp trong quảng trường âm tại Công viên tưởng niệm COVID-19 TP.HCM đã đánh dấu một bước ngoặt cởi mở trong tư duy kiến tạo và phê duyệt.
Giọt nước không chỉ là hình tượng đầy tính phổ quát truyền tải nỗi mất mát trừu tượng mà còn là tác phẩm hiếm hoi được tính toán trong sự sắp đặt có chủ đích, vừa vặn trong nền của một quảng trường âm, đóng vai trò nhân vật chính, nhưng cũng hòa quyện vào kịch bản cảnh quan tổng thể cùng các hạng mục khác như pavilion thời gian, cây điều ước, và các biệt thự di sản… Tất cả đều tương đối đồng bộ về ngôn ngữ và có tính chủ đề, công viên giờ đây len lỏi những thiết lập mới nhưng vẫn giữ ý thức tôn trọng hiện trạng kiến trúc di sản và những tán cây lâu năm. Tác phẩm, rất may mắn, đã không đi theo lối mòn của plop art – thuật ngữ chỉ một vật thể nghệ thuật cài cắm khiên cưỡng mà không có sợi dây liên kết hữu cơ với bối cảnh.
Tổng quan bố trí các hạng mục mới trong khuôn viên di sản của Công viên tưởng niệm COVID-19 TP.HCM. Ảnh: Lê Quốc Hùng
Không theo tư duy “dọn sạch mặt bằng” thường thấy trong xây dựng đô thị, phương án cho thấy sự điều tiết xoay quanh các cụm cây cổ thụ và kiến trúc hiện hữu. Tại khu vực trung tâm, thay vì nâng tác phẩm lên cao, không gian thưởng lãm âm xuống thấp khiến khối hình giọt nước bằng thép như đang nhẹ nhàng chạm xuống mặt hồ và lan tỏa những lớp sóng đồng tâm. Nhìn từ bên ngoài công viên, sự thấp thoáng khiêm tốn này không gây chói lòa phản quang cho trải nghiệm di chuyển cơ giới.
Ở tầm nhìn cận cảnh, khối tích vừa phải khoét âm vào tác phẩm vẫn đảm bảo độ bề thế như một hạng mục tượng đài. Cách thức xử lý này khá hiếm trong không gian công cộng tại Việt Nam, phản ánh sự quan tâm đến hành vi tương tác. Thiết kế có khả năng đẩy lùi tạp âm đô thị, nhường chỗ cho một nhịp nghỉ quá độ đi vào thế giới ký ức và nội tâm, giúp người thưởng lãm tĩnh lặng đối diện với dáng hình phản chiếu của chính bản thân và thiên nhiên trên bề mặt tác phẩm. Những ý thức sắp đặt khéo léo nghệ thuật vào không gian là cốt lõi của định hướng nghệ thuật đặc trưng địa điểm (site-specific art) và nghệ thuật tích hợp (integrated art) trên Thế giới với mong muốn tác phẩm không tách rời bối cảnh mà dự phần vào tổng quan không gian trong vai trò điểm nhấn có chủ đích.
Không gian bệ tượng, hệ thống giao tiếp nhận diện là các hạng mục thiết kế hiếm khi được chú tâm trong không gian công cộng Việt Nam. Ảnh: duc.rdb
Điểm sáng mới mẻ của dự án chính là sự tham gia của nguồn quỹ xã hội 263 tỷ đồng từ tập đoàn Sun Group. Dự án cải tạo công viên nói chung và tác phẩm nói riêng là biểu hiện dịch chuyển trong cách thức cung ứng nghệ thuật công cộng của thành phố. Huy động nguồn lực từ doanh nghiệp không chỉ là bài toán tài chính, mà còn có thể tạo ra một hành lang mới đẩy nhanh tiến độ hoàn thành công trình (chỉ trong 90 ngày đêm). Tuy còn nhiều băn khoăn về tính quy trình, cách thực hiện (mang tính thí điểm) này có thể mở ra một lối đi mới cho mô hình phần trăm cho nghệ thuật (percent for art*) tại Việt Nam. Theo đó, giới doanh nghiệp hoàn toàn có khả năng chia sẻ trách nhiệm kiến tạo mỹ quan đô thị, hợp tác khai thác không gian công cộng để mang lại giá trị tinh thần lẫn kinh tế mới.
*Percent for art là chính sách ra đời vào giữa thế kỷ 20 tại Philadelphia (Mỹ), sau đó lan rộng ra toàn Thế giới. Tính pháp lý cốt lõi của chính sách là yêu cầu các dự án xây dựng tư nhân phải trích một tỷ lệ (từ 0.5% đến 2%) từ tổng ngân sách để đầu tư vào nguồn quỹ nghệ thuật nhằm nâng cao giá trị không gian nơi chốn, tạo dựng trải nghiệm cộng đồng và nuôi dưỡng các dự án trong địa hạt nghệ thuật công cộng.
Nhìn ở góc độ hợp tác công – tư, sự kỳ vọng không dừng lại ở việc cải tạo các tòa biệt thự Hiện đại nằm khuất mình dưới những tán cây mà còn mở ra một cuộc đối thoại lớp lang của thời gian. Khi các tòa nhà được tích hợp khai thác các chức năng thuật và kinh tế một cách nhân văn sẽ dần hình thành tính cộng hưởng giữa di sản và nhu cầu đương đại, hình thành một nơi chốn (placemaking) giải quyết những mong mỏi cho cộng đồng. Nhìn rộng hơn ngoài ranh giới công viên, đây là mảnh ghép kết nối các địa điểm lân cận thành chuỗi không gian đa chủ đề, có thể hình thành hành lang sinh thái và văn hóa đặc sắc quanh Ngã Sáu Cộng Hòa cùng công viên Âu Lạc, công viên Phong Châu, trường THPT Chuyên Lê Hồng Phong, chợ hoa Hồ Thị Kỷ, vòng xoay Ngã Bảy Lý Thái Tổ.
Các hình thái tượng đài tiền thân trong khu vực lân cận. Ảnh: Tổng hợp
Một kịch bản liên kết đô thị khả dĩ cởi mở, nơi Giọt nước – đại diện cho tinh thần đương đại có thể gắn kết nhịp sống thương mại với nhu cầu chữa lành. Đáng nói nhất, hình tượng phi chính trị của tác phẩm đã bổ sung một suy tư mới về nghệ thuật tượng đài, tiếp nối phong cách Art Décor của vòng xoay Ngã Bảy hay Hiện thực lãng mạn tại công viên Âu Lạc. Vượt lên trên giá trị trang trí đơn thuần, cuộc bày biện mang tên Giọt nước hài hòa tích hợp (integrated) trong tổng thể cảnh quan, cung ứng một trải nghiệm sinh thái và neo giữ ký ức chung lòng vượt qua đại dịch giúp tác phẩm hoàn toàn có thể trở thành điểm neo mới trong không gian và thời gian.
Đằng sau bề mặt gương: quy trình kiến tạo và sự vẹn toàn ký ức
Tương tự như công tác trang trí màu sắc cho khu vực Chợ Bến Thành và Hồ Con Rùa do Tập đoàn Khang Điền tài trợ, Giọt nước và công viên tưởng niệm mới không còn là tự sự của tác giả hay nhà tài trợ, mà trở thành một phần của diễn ngôn cộng đồng. Những thảo luận học thuật về thẩm mỹ, quy trình và ý niệm đang diễn ra cho thấy sự quan tâm sâu sắc của thị dân đối với hình thái nghệ thuật công cộng.
Điểm nghẽn dễ nêu bật trong các luồng ý kiến là tác phẩm chưa thông qua một cuộc thi thiết kế mở hay quy trình tham vấn các bên. Lý tưởng như các dự án nghệ thuật công cộng trên Thế giới là sự tham gia đồng thời đa chiều từ giới chuyên môn lẫn đại chúng. Sự thiếu sót này dễ dẫn đến câu hỏi về bản chất tác phẩm: là nhãn quan chủ quan của nhà tài trợ, sự thần tốc trong thi công của doanh nghiệp, hay một định hướng nghệ thuật đã qua vòng kiểm duyệt khắt khe của chính quyền? Thiếu vắng sự tham gia cộng đồng (public engagement), nghệ thuật công cộng dễ đánh mất đi tính đối thoại xã hội, giảm nhẹ vai trò dự phần kiến tạo của đại chúng.
The Drop tại Vancouver và To the Struggle Against World Terrorism – Món quà của Nga gửi tặng Hoa Kỳ nhằm tưởng niệm các nạn nhân 11/9/2001 và vụ đánh bom WTC 1993, là các tác phẩm nghệ thuật công cộng chính quy sử dụng hình tượng giọt nước. Các trường hợp giống Giọt nước đa phần là các sản phẩm trang trí chào hàng của các xưởng điêu khắc. Ảnh: Tổng hợp
Dẫu hình tượng giọt nước rất thuận cảm, nhưng lại mang dáng dấp mỹ thuật tại nhiều không gian công cộng uy tín trên thế giới dễ khiến tác phẩm đối diện với những đòi hỏi khắt khe về chiều sâu suy tư cần có của một công trình mang tầm vóc lịch sử và quốc gia. Thủ pháp khoét sâu và chức năng dòng nước chảy dễ liên tưởng đến New York. Tại Quảng trường tưởng niệm 11/9, hai hố nước là vết sẹo vật lý của lịch sử, là dấu ấn để lại từ bệ móng của hai tòa tháp sụp đổ. Dòng nước chảy vô tận theo đó phản ánh sự chới với và nỗi vắng mặt không thể lấp đầy. Trong khi đó, việc chủ ý đào sâu thêm một không gian bệ đỡ cho Giọt nước tại TP.HCM lại mang tính bề mặt nhiều hơn là bám rễ vào câu chuyện lịch sử. Kịch bản phun nước tại “Quảng trường cuộc sống” hiện nay cũng mang màu sắc động, hướng ngoại thay vì gợi lên sự tĩnh lặng của ký ức nội tâm.
Đài tưởng niệm Quốc gia 11/9 là kết quả của cuộc thi Quốc tế với hơn 5.200 phương án từ 63 quốc gia. Quy hoạch tổng thể theo tầm nhìn của kiến trúc sư Daniel Libeskind; Handel Architects chiến thắng với hạng mục tưởng niệm với ý niệm Reflecting Absence (Phản chiếu hư vô); PWP Landscape Architecture thiết kế quảng trường với hơn 400 cây sồi tạo không khí tĩnh lặng, dựa trên câu chuyện sống sót của một cây lê Callery sau thảm họa. Các thành phần khác trong tổ hợp được thiết kế bởi Davis Brody Bond (bảo tàng dưới lòng đất) và Snøhetta (nhà điều hành). The Sphere của điêu khắc gia Fritz Koenig là nghệ thuật công cộng, vốn nằm giữa quảng trường 2 tòa tháp đôi, tồn tại sau đống tro tàn, được tái định vị trong công viên Liberty Park nhìn về khu tưởng niệm. Ảnh: Tổng hợp
Bên trong khối inox lấp lánh là hình tượng trái tim mang ý niệm về lòng trắc ẩn hoặc tình thương. Nhưng liệu sự trọn vẹn và lành lặn này có đang mâu thuẫn với bản chất tàn khốc của đại dịch COVID-19: sự chia lìa và những khoảng trống tình thân trong thời khắc sinh tử. Từ góc nhìn phản biện xây dựng, để đạt được chiều sâu trong phản ánh ký ức của cộng đồng có lẽ cần một vết cắt hay đường nứt phân tách tác phẩm làm đôi phần nhằm phản ảnh sâu đậm ký ức đứt gãy. Một “giọt nước vỡ đôi” bao bọc “trái tim lành lặn” không chỉ phát huy thủ pháp thị giác ấn tượng mà còn giúp tác phẩm thoát khỏi nguyên mẫu đại trà các giọt nước khác trên Thế giới. Như bao dự án nghệ thuật công cộng toàn cầu, mọi thiết kế công khai đều có thể được tinh chỉnh, hơn hết là để lắng nghe ý kiến người dân, “vị cộng đồng” và “vị đô thị”.
Kiến tạo nơi chốn: chương mới cho không gian đô thị đương đại
Kiến tạo nơi chốn (placemaking) là kim chỉ nam trong thiết kế đô thị. Việc tạo dựng một không gian công cộng tại TP.HCM không chỉ hướng đến thẩm mỹ thị giác hay lợi ích kinh tế, mà còn là sự cân bằng bền vững giữa tự nhiên cảnh quan với đời sống hằng ngày người dân, giữa di sản kiến trúc lãng quên sau nhiều thập kỷ cộng sinh cùng hạng mục nghệ thuật công cộng mới. Công viên tưởng niệm cùng Giọt nước là nơi chốn đáng tán dương khi Nhà nước đã tận dụng được nguồn lực doanh nghiệp. Xã hội hóa nghệ thuật công cộng là tiền đề cho khung pháp lý “phần trăm cho nghệ thuật” mà theo đó, xu hướng Quốc tế này cũng đòi hỏi sự hợp tác đa phương từ các hội đồng nghệ thuật uy tín và đặc biệt là sự tham vấn đại chúng. Tất cả chỉ để tránh đi những ngộ nhận trong nghệ thuật công cộng – đặc biệt là cách thức “giả điêu khắc”, làm qua loa rồi cho ra “tác phẩm”. Trong bối cảnh chung của sự quan tâm các không gian công cộng trong thành phố, chúng ta cần những tinh chỉnh và định hướng như:
- Tối ưu hóa nghệ thuật tương tác để củng cố tinh thần mặc niệm cho Giọt nước. Thiết kế ánh sáng và kịch bản phun nước đặc biệt cần được tiết chế. Hệ thống cây xanh cần theo đuổi một kịch bản ý niệm đồng nhất: đẩy mạnh sự tĩnh lặng để tâm trí chìm vào suy tưởng, kết hợp xen kẽ tín hiệu từ các tác phẩm phụ để đại diện cho thông điệp hồi sinh mạnh mẽ.
- Mở rộng chiều kích di sản với các biệt thự Hiện đại của gia tộc Chú Hỏa. Chức năng trong tương lai gần cần được linh hoạt khai thác các sự kiện nghệ thuật đương đại, triển lãm thị giác hay sắp đặt ánh sáng… để trở thành mẫu mực cho nơi chốn nghệ thuật sinh thái mới gắn liền với nhu cầu hằng ngày.
- Cởi mở hơn với nghệ thuật công cộng tạm thời (temporary public art). Những tác phẩm sắp đặt có vòng đời ngắn mở ra cơ hội thử nghiệm táo bạo cho nghệ sĩ với chi phí hợp lý, cư dân liên tục được thưởng lãm những bày biện mỹ quan mới mẻ, luân chuyển tràn đầy sức sống.
Hình thái nghệ thuật công cộng tạm thời trong sự kiện kỷ niệm 60 năm cung cấp nước Đông Giang cho Hồng Kông. Ảnh: Chinadaily Hongkong
Nghệ thuật công cộng phải là mảnh ghép trọn vẹn của quy trình kiến tạo nơi chốn dựa trên sự đồng thuận. Những tranh cãi cho thấy sự cần thiết của một mạng lưới liên ngành: từ chuyên gia nghệ thuật, kiến trúc sư, nhà quy hoạch đến cộng đồng dân cư. Bất kỳ tác phẩm nào, dù phần nhiều hình thành từ vốn tư nhân cũng đều cần trải qua vòng thi tuyển mở rộng, công khai tham vấn và không ngừng điều chỉnh liên tục để thực sự gắn kết và thuộc về nơi chốn.
Lời kết: Sự phản chiếu của một thời đại hội nhập nghệ thuật
Trong một không gian ngập tràn sắc xanh của những tán lá cổ thụ và hình hài đáng giá của các biệt thự lịch sử, sự hiện diện của Giọt nước dẫu còn gợi lên những băn khoăn về tính nguyên bản hay sự trọn vẹn trong quy trình kiến tạo, chúng ta cần nhận thức rằng dự án là một dấu mốc vượt tiến khi đóng tốt vai trò phản chiếu những khía cạnh liên ngành: thu vào sự thâm trầm của di sản kiến trúc Hiện đại, ôm trọn chuyển động lấp lánh thiên nhiên, ngưng đọng lại ký ức của một cộng đồng từng kiên cường đi qua ranh giới mong manh sinh tử.
Cân nhắc tính sôi động hay tĩnh lặng do nghệ thuật phun nước và ánh sáng đem lại cho phần nền của tác phẩm. Ảnh: duc.rdb, Lê Quốc Hùng
Không gian công cộng và nghệ thuật công cộng cần phát triển mạnh mẽ hơn nữa để bước vào một kỷ nguyên hội nhập các tiêu chuẩn và chương trình nghệ thuật từ Quốc tế. Quảng trường, công viên không chỉ giải quyết tiện ích bề mặt, mà còn mang sứ mệnh vỗ về những khát khao sâu thẳm về thẩm mỹ và phát huy bản sắc văn hóa đô thị lẫn quốc gia. Hồi sinh những khoảng trống tĩnh lặng từ định hướng cởi mở của chính quyền, cùng sự nhập cuộc hào phóng từ nguồn vốn tư nhân chính là những tín hiệu xán lạn cho bản giao hưởng mượt mà giữa di sản và nghệ thuật đương đại vì cộng đồng thành phố này.
Thực hiện: Đức Tém – ThS. KTS Trần Nguyễn Minh Đức, GV ngành Mỹ thuật đô thị, trường ĐH Kiến trúc TP.HCM
Xem thêm
Kiến trúc Modernist tại Sài Gòn: Kế thừa di sản trong đời sống hiện đại
Ký ức Đông Dương viễn mơ và những cuộc ảo hóa
Expo 2025 Osaka: Một hành trình của kiến trúc, cảm xúc và tương lai
