Không ai biết tiếng rao xuất hiện ở Sài Gòn từ khi nào. Chỉ biết rằng, khi vùng đất này dang tay chào đón những dòng người nhập cư, cũng là lúc những gánh hàng rong và lời rao vang vọng khắp đường phố.
Là người con của đất Sài Gòn hào sảng, tôi và những đứa bạn lớn lên bằng lời ru của mẹ và cả lời rao của những gánh hàng rong. Trừ những lúc đến trường, thời gian còn lại trong ngày và trọn vẹn cuối tuần, xóm nhỏ nơi tôi sống không lúc nào thưa vắng tiếng rao.
Tờ mờ sáng, âm thanh “dậy ăn sáng” của những người bán xôi đậu, bánh mì nóng giòn, cháo sườn đã đánh thức cư dân thành thị thức giấc, lấp đầy cái bụng rỗng bằng món sáng yêu thích và sẵn sàng bắt đầu một ngày làm việc hăng say. Đến xế chiều, người lớn trông ngóng tiếng rao “ăn lót dạ” của những xe đẩy bún riêu, cháo lòng, bánh bò bánh tiêu, hột vịt lộn; còn tụi con nít đã ngồi sẵn trước sân chờ tiếng rao “ăn vặt” thân thương của xe cá viên chiên, há cảo, trà sữa, siro đá bào. Khi màn đêm buông xuống, người Sài Gòn sẽ kết lại một ngày bằng tiếng rao “êm bụng ngủ ngon” của xe bánh giò, xôi khúc, bánh bao hay tô hủ tiếu gõ nóng hổi.
Ảnh: Khang Trịnh
Không chỉ gọi mời bằng hương vị món ngon, tiếng rao còn là lời mời gọi thiết thực cho đủ thứ dịch vụ trên đời, từ mua bán, sửa chữa, cho đến thu đồ cũ đổi đồ mới, thu mua ve chai sắt vụn, mài dao mài kéo…
Mỗi người bán rong thường chọn cho mình một “địa bàn” riêng, một lộ trình quen thuộc. Cứ đúng giờ, họ lại lách cách bước vào những con hẻm, cất lên tiếng rao thân thuộc. Từ chỗ xa lạ ban đầu, qua những lần mua tô bún, cái bánh, họ dần trở nên thân quen. Người mua hỏi thăm quê quán, người bán xởi lởi hỏi chuyện một ngày. Cho nên, chỉ cần chiếc xe quen thuộc vắng mặt vài hôm, những khách hàng thân thiết không khỏi băn khoăn, lo lắng cho sức khỏe của người bán. Qua đó mới thấy, tiếng rao không chỉ là thanh âm của mưu sinh, mà còn là sợi dây gắn kết những cuộc đời, vượt lên trên cả mối quan hệ mua – bán thông thường.
Ảnh: Ngọc Dương
Nghe tiếng rao, người ta có thể đoán được quê hương của chú gánh hàng. Người nào quê ở miền Tây, không lẫn đâu được chất giọng ngọt xớt, lối xưng hô thân thiết, như anh bán vé số rảo bước trên đường, hễ thấy ai thì ảnh sẽ mời “Hai ơi Hai, mua ủng hộ em tờ vé số đi Hai”, hay chị gái bưng mẹt bánh dân gian “Ai bánh bò, bánh chuối, bánh da lợn, nước cốt dừa hôn”, và lối nói không câu nệ chính tả của cô mua ve chai “Ai de (ve) chai, lông dịch (lông vịt), sách báo cũ bán hông”.
Nghe tiếng rao, người ta có thể nhận ra cả quê hương của chủ gánh hàng. Không thể lẫn vào đâu được chất giọng ngọt xớt, lối xưng hô thân thiết như người trong nhà của người miền Tây. Như anh bán vé số rảo bước trên đường, thấy ai cũng mời: “Hai ơi Hai, mua ủng hộ em tờ vé số đi Hai”. Hay chị gái bưng mẹt bánh dân gian: “Ai bánh bò, bánh chuối, bánh da lợn, nước cốt dừa hôn?”. Đến cả lối nói mộc mạc, không câu nệ chính tả của cô mua ve chai cũng đầy chất riêng: “Ai de (ve) chai, lông dịch (lông vịt), sách báo cũ bán hông?”.
Bánh mì Sài Gòn từng là thức quà quý của những người con xa quê về thăm nhà. Ảnh: Life
Người quê ở miền Trung lại có lời rao đậm phương ngữ của miền nắng gió, chân phương và ngắn gọn: “Ai đậu hũ nóng đây” hay “Bánh tráng kẹo. Đậu phộng nấu”. Còn người miền Bắc lại đặc trưng với những tiếng rao trong đêm, lúc lảnh lót lúc trầm ấm như phá vỡ cái tĩnh mịch của đêm tối: “Ai chưng gai bánh giò. Ai xôi khúc bánh giò” hay “Ai bò bía đây. Ai bò bía nào”.
Tiếng rao của Sài Gòn, không chỉ đa dạng chất giọng vùng miền, mà còn chứa đựng cả tài năng sáng tác độc đáo, vừa để thỏa mãn máu nghệ sĩ của người bán, vừa gieo vào lòng người nghe chút cảm tình thương mến.
Ảnh: Tư liệu
Có những lời rao giàu chất thơ, chỉ cần nghe qua vài lần, lẩm nhẩm đọc theo thì người lớn hay con nít đều thuộc làu làu:
“Một hào một gói tăm tre
Bán cho quý khách đi xe, đi tàu.
Xỉa răng rồi lại ăn trầu
Bán cho quý khách đi tàu, đi xe
Ai tăm tre nào…”
Hay người vé số có lời rao: “Vé số đây, vé số đây! Mười ngàn bỏ túi làm chi. Mua tờ vé số có khi đổi đời”.
Có lời rao vận dụng lối chơi chữ và khiếu hài hước, vừa gần gũi dễ nhớ, lại vừa gây cười cho người nghe. Đó là anh bán đậu phộng bước vào một quán nhậu ồn ã và cất giọng: “Ai đang nhậu mua dùm em lon đậu”. Hay chú bán kẹo kéo thuyết phục các cô các dì: “Chị nào chồng bỏ chồng chê. Mua cây kẹo kéo, chồng mê tới già”.
Ảnh: Tư liệu
Nếu tiếng rao bằng lời làm người nghe vấn vương, thì những tiếng rao không lời lại khắc sâu vào ký ức, để lớn lên vẫn còn nhớ hoài. Đó là tiếng leng keng phát ra từ cái chuông của xe kem, là tiếng chập cheng từ chiếc kéo sắt đen của xe gỏi đu đủ khô bò, là tiếng xực tắc của hai thanh gỗ gõ vào nhau trên đôi tay của người bán hủ tiếu gõ, là tiếng lắc xắc từ những đồng xu tự chế được rung liên hồi bởi người đấm bóp giác hơi dạo.
Theo thời gian, tiếng rao xa xưa đã dần thưa vắng. Thay vào đó là âm thanh được thu sẵn, phát ra đều đều và lặp đi lặp lại. Tiếng rao từ chiếc loa, dẫu biết rằng giúp người bán đỡ nhọc nhằn, nhưng tiếc thay, bằng cách nào đó lại giấu nhẹm tài năng và tâm tình của họ. Nghe tiếng rao xưa, ta như nghe được cả niềm vui, nỗi buồn, và tiếng lòng mưu sinh cơ cực của những con người ngày đêm ngược xuôi trên đất Sài Gòn.
Tiếng rao – thứ âm thanh diệu kỳ như nhịp thở đều đặn của đô thị, vang vọng từ sáng tinh mơ đến tối mịt, kiên nhẫn đi qua ngày nắng đến ngày mưa, bừng lên không khí vui vẻ nơi xóm vắng, giúp ai đó no bụng hay chỉ đơn giản là xoa dịu nỗi nhớ nhà của người đồng hương xa quê.
Ảnh: Báo Người Lao Động
Thực hiện: Thu Hà
Xem thêm:
