Kiến trúc sư, giảng viên Nguyễn Ngọc Sơn là người âm thầm hệ thống hóa di sản kiến trúc hiện đại Việt Nam thế kỷ XX. Từ thực tế các công trình đang biến mất nhanh, anh đặt vấn đề về việc kế thừa nghiêm túc nền tảng kiến trúc trong nước, thay vì chỉ dựa vào lý thuyết ngoại lai, nơi các bậc tiền bối đã lặng lẽ để lại những tác phẩm tự thân toát lên tuyên ngôn.
Chân dung KTS, Giảng viên Nguyễn Ngọc Sơn.
1. Những ký ức sớm nhất của anh về không gian kiến trúc? Những ghi nhận đầu tiên này có ảnh hưởng gì đến thực hành của anh ngày nay?
Tôi sinh ra giữa thập niên 1980, điểm chuyển giao giữa thời kỳ Bao cấp và thời kỳ Đổi mới. Nơi tôi sinh ra là một trạm y tế phường của một thị xã nhỏ thuộc tỉnh Phú Khánh. Ngay bên cạnh trạm y tế đó là rạp ciné của KTS trường Mỹ thuật Đông Dương Đào Trọng Cương và bên còn lại là chi nhánh ngân hàng Việt Nam Thương Tín của KTS trường Kiến trúc Sài Gòn Cao Hữu Tùng, cùng được xây cất vào đầu thập niên 1970. Thị xã đó nhỏ và tĩnh đến độ cuối thập niên 1990 khi học cuối cấp II, từ căn gác gỗ chỗ ngủ của mình ban đêm, tôi có thể nghe rất rõ tiếng loa thông báo “Đoàn tàu mang số hiệu… sắp vào ga trên đường sắt số…”. Đó là dấu hiệu của một thị xã rất yên tĩnh, đặc biệt là về đêm. Sau này mỗi lần về thăm nhà, để nghe lại hai thứ âm thanh quen thuộc kể trên thì tôi phải vô hẳn nhà ga hoặc đi thẳng xuống biển. Những ký ức sớm nhất khi điểm lại là chính âm thanh, không phải là không gian kiến trúc hay hình ảnh, vì hai công trình “kẹp nách” khi vừa ra đời kia đến lúc lớn lên sau này tôi mới để ý.
Những cảm nhận đầu tiên này không ảnh hưởng gì đến công việc của tôi về sau, chỉ là những dư âm và dư ảnh để nhớ về. Những hình dung của thời thơ ấu mà có thể ảnh hưởng được đến nghề nghiệp của một người làm kiến trúc tôi nghĩ là không nhiều, phải cả triệu người mới có một vì đó là phải là những rung cảm rất tinh khiết của tâm hồn. Tôi không được may mắn nằm trong số đó.
Một trích đoạn DoVMA – Data of Vietnamese Modernist Architecture. (nguồn: VMA historic program © nguyen ngoc son library & archive)
2. Mỗi thập kỷ từ những năm 90 đến nay mang trong nó những dấu ấn kiến trúc nào đặc sắc mà cần nên đúc kết và ghi nhận?
Từ năm 1996 khi tôi bắt đầu học cấp II đến năm 2003 khi tốt nghiệp cấp III, mọi quan sát chỉ là sự đổi thay của kiến trúc trong thị xã. Gọi là quan sát thì cũng không đúng vì thời học sinh lo học là chính. Học sinh thị xã nếu không lo học thì không biết phải làm gì. Tôi chỉ nhớ trong mười năm đầu đời khi mới sinh ra, những căn nhà trong thị xã hầu hết là nhà cấp bốn, tường gạch chịu lực, mái dốc lợp ngói, nhà nào cũng giống nhà nào, thảng hoặc mới có một nhà lầu với khung bê tông. Nếu lên núi nhìn xuống thị xã thì mọi thứ trở nên rất đồng điệu, hài hòa với nhau của một đô thị nhỏ có tính đồng nhất, thảng hoặc có những tòa tháp vươn cao của nhà thờ Thiên chúa, chùa Phật giáo hay tòa thánh Cao đài. Đó là những hình ảnh rất đẹp, rất nên thơ, dễ in sâu vào ký ức!
Một khu phố thị xã nhìn từ núi.
Trong giai đoạn 2004-2010 có kể ở trên, tôi bị đứt mạch cảm nhận trực tiếp về kiến trúc tại Việt Nam vì vừa lo đi học, vừa lo đi chơi nhiều nơi. Mọi quan sát có thể về kiến trúc tại Việt Nam lúc này chủ yếu là qua Internet. Từ năm 2011 đến nay, những cảm nhận về kiến trúc tại Việt Nam, nhất là tại TP.HCM trở nên rõ nét nhất vì đó là nơi tôi sống và làm việc, với những được và mất cụ thể.
Cái mất đầu tiên là những kiến trúc nhà ở mới hay được gọi là “nhà lego” vốn xuất hiện khá nhiều trên đường phố cuối thập niên 1990 đầu – thập niên 2000, tôi đã thấy hầu như không còn xuất hiện thêm nữa kể từ 2011. Cái mất theo tôi vì kiến trúc này thuộc về kiến trúc hiện tượng, có điểm dừng của chúng về thời điểm và thời gian. Khi tiếng chuông gióng lên thì chúng xuất hiện, làm cho diện mạo kiến trúc nhà ở trong đô thị có phần đổi khác, nhưng khi tiếng chuông vãn hồi thì chúng cũng dần biến mất. Một số vẫn còn lại đến nay tại TP.HCM và một số thành phố như những chứng nhân lịch sử, những điểm neo để chúng ta có thể hình dung về giai đoạn.
Một căn “nhà lego” trong ký ức trên đường phố TP.HCM và một số thành phố Việt Nam cuối thập niên 1990, đầu thập niên 2000.
Cái mất dần theo tôi rất đáng tiếc là những công trình kiến trúc hiện đại thế kỷ XX của thế hệ KTS Việt Nam thầm lặng, vững vàng, say mê nghề nghiệp. Đó là một bảo tàng sống về kiến trúc hiện đại Việt Nam của người Việt Nam, nhất là những công trình tại trung tâm thành phố hoặc nằm trên những con đường lớn vì nhu cầu thương mại. Trong bản đồ Dữ liệu Kiến trúc Hiện đại Việt Nam (DoVMA: Data of Vietnamese Modernist Architecture) tôi hệ thống nhiều năm qua, các công trình mất dần theo cấp số nhân mỗi năm, có chậm hơn vào năm 2021 – năm chính của đại dịch COVID-19 và hai năm sau đó, bắt đầu nhanh trở lại từ năm 2023 đến nay. Tốc độ này diễn ra tương tự tại các thành phố lớn khác và chậm hơn ở các đô thị nhỏ hơn. Một phần có thể hiểu là không có công trình kiến trúc hiện đại Việt Nam thế kỷ XX nào của người Việt Nam được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật. Nếu có thì là di tích lịch sử do tính chất của công trình trong bối cảnh lịch sử chứ không phải là di tích kiến trúc nghệ thuật.
KTS Nguyễn Ngọc Sơn và họa đồ một đồ án xuất sắc của KTS Nguyễn Quang Nhạc.
Công trường Mê Linh, Sài Gòn năm 1963, những kiến trúc Hiện đại của thế hệ KTS Việt Nam bên cạnh những kiến trúc hiện hữu của thế hệ KTS tiền phong người Pháp. Nguồn: Tư liệu
3. Hãy kể về một công trình kiến trúc mà anh sẽ trình bày cho một người bạn từ nước khác đến để họ hiểu một cách súc tích nhất về văn hóa Việt Nam?
Nếu chỉ đúng một công trình thì Thư viện Quốc gia tại Sài Gòn trên đường Gia Long xưa, nay là thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM trên đường Lý Tự Trọng là “đồ án kiến trúc có tầm quan trọng bậc nhất”.
Để nói kỹ lưỡng về công trình kiến trúc này e là sẽ dài nên tôi xin nói đơn giản về con người. Cả ba KTS của công trình: Bùi Quang Hanh, Nguyễn Hữu Thiện, Lê Văn Lắm đều là những Giáo sư của trường Kiến trúc Sài Gòn. Nếu dõi theo những biểu hiện của kiến trúc hiện đại Sài Gòn thế kỷ XX, chúng ta hầu như không thấy con người nói gì về mình, càng không thấy những tuyên ngôn kiến trúc nào được đưa ra về công trình. Đó là một giai đoạn mà thế hệ KTS người Việt không đàm cao luận viễn, chỉ lặng lẽ thực hành. KTS có thể nói về công trình riêng đối với thân chủ trong quá trình nghiên cứu cho đến khi đạt sự đồng thuận nhưng không nói về công trình đối với tha nhân. Với một công trình ở tầm mức quan trọng như vậy nhưng từ người đương thời cho đến hậu thế ngày nay vẫn không được nghe dù chỉ một lời từ KTS bậc thầy Bùi Quang Hanh. Chính bản thân công trình từ khi ra đời đã tự toát ra tất cả những tuyên ngôn mà không cần con người phải cất lời. Đó là điều rất đáng nể, qua thời gian lại càng đáng nể dù hàng chục ngàn công trình như vậy đã để lại cho hậu thế ngày nay những khoảng trống vô tận về việc đoán định và giải mã những tư tưởng mà các KTS Việt Nam một thời đã gửi gắm. Bằng những giải mã của riêng mình được tham chiếu qua nhiều sử liệu với nhiều sự cẩn thận và kiên nhẫn, tôi hy vọng sẽ giúp những người ngoại quốc từ nhiều thành phần, nhiều lĩnh vực nghề nghiệp đến đây hiểu được rằng họ đang đứng giữa lõi trung tâm của bản đồ di sản kiến trúc Việt Nam của thế hệ KTS Việt Nam thế kỷ XX.
Thư viện Quốc gia, nay là Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM. (nguồn: HSSA historic program © nguyen ngoc son library & archive)
4. Khi nói đến khái niệm bản sắc kiến trúc của một quốc gia, theo anh, vai trò của một KTS thế hệ của mình có sự ảnh hưởng ở mức độ nào đến bức tranh chung ấy?
Xin dõi theo một trích đoạn phỏng vấn KTS Phạm Văn Thâng, đương kim Khoa trưởng trường Đại học Kiến trúc Sài Gòn vào năm 1971:
“Người Việt-Nam ai cũng muốn tìm cho nước mình một Kiến-Trúc đặc thù, nhưng cho đến nay vẫn chưa tìm ra được, Giáo-sư Khoa-trưởng cho rằng đó là vì vị-trí địa-dư của Việt Nam nằm giữa những khối lớn như Tàu và Ấn-Độ, chịu ảnh-hưởng của nhiều nền văn-minh khác nhau và 4.000 năm lịch-sử Việt-Nam phần nhiều là chiến-tranh, lệ-thuộc, chia rẽ. Theo Giáo-sư, nền Kiến-Trúc Hiện Đại đang rời bỏ những Kiến Trúc đặc thù để tiến đến những tiêu chuẩn quốc-tế. Nếu muốn đường nét dân-tộc-tính thì chỉ cần một vài motifs decors hay nghiên cứu một kiểu Clostra như Thư-Viện Trung-Ương đang được xây cất ở đường Gia-Long là đủ rồi. Nếu muốn trở lại những mái nhà cong thì rất khó vì:
1/ Những mái nhà này tiêu biểu cho đền thờ và lâu-đài, cung điện.
2/ Kiến-trúc quá đắt, thường dân không theo nổi”.
Đó là những nhìn nhận vừa phải, trung dung của một KTS Việt Nam rất lỗi lạc trong thế hệ của mình. Dù thế hệ KTS Việt Nam khi ấy rất giỏi, vững nghề nhưng chính KTS cũng nhìn nhận đến tận thế hệ của mình vẫn “chưa tìm ra được”.
KTS Huỳnh Kim Mãng cũng trả lời trong một bài phỏng vấn vào năm 1972: “Tôi nghĩ một kiến trúc gọi là dân tộc tính là khi nào người ta nhìn công trình kiến trúc đó mà có thể nói đây là một kiến trúc do người KTS Việt Nam sáng tác và đáp ứng đúng nhu cầu hiện tại của người Việt Nam”. Làm được điều này rất khó! Thời trước đã khó, nay lại càng khó hơn!
Hơn nửa thế kỷ trước, những người ngoại quốc từ một số quốc gia khu vực và châu Á âm thầm đến Sài Gòn để học cách KTS Việt Nam thực hiện những bất động sản kiến trúc ra sao từ cao ốc, trụ sở, gia cư, trường học và những khu kỹ nghệ. Họ không chỉ gặp Thầy Nhạc (KTS Nguyễn Quang Nhạc) mà còn một số KTS Việt Nam khác cùng thế hệ của Thầy, đồng thời tỏa đi nhiều nơi từ Sài Gòn là trung tâm đến các thị xã và tiểu khu, thăm các công trường đang xây cất và những khu vực đã định hình. Khi biết được và hiểu được điều này sau nửa thế kỷ, tôi rất cảm động khi nghĩ về những KTS Việt Nam tiền bối, một thế hệ hầu như không nói gì về mình, về những công trình của mình, đồng thời bản thân có những nỗi hổ thẹn riêng. Thế hệ của tôi hoặc trên nữa một chút, hoặc dưới nữa chút đều cùng đang ở giai đoạn định hình mình nếu nhìn nhận công việc kiến trúc là công việc trọn đời, đồng nghĩa với tự học, tự rèn mình trọn đời.
Riêng trong những giới hạn của Đại học, tôi không khỏi ngạc nhiên khi nhiều trường đào tạo KTS tại Việt Nam với số lượng rất lớn ngày nay vẫn không đặt trọng tâm về việc học nghiêm cẩn từ những nền tảng kiến trúc Việt Nam thế kỷ XX, được thực hành bài bản và cẩn thận bởi thế hệ KTS Việt Nam và hầu hết các “case study” khi bắt đầu một đồ án kiến trúc đều từ những học thuyết cao siêu, xa lạ từ bối cảnh và nền tảng của những nền văn hóa khác. Những tư tưởng của thế giới chúng ta có thể tiếp nhận tự nhiên có chọn lọc nhưng suối nguồn thực thụ cần nên bắt đầu từ chính Việt Nam.
Bìa của các công trình nghiên cứu mà KTS Nguyễn Ngọc Sơn đang thực hiện.
Ảnh: NVCC
NGUYỄN NGỌC SƠN
KTS, Giảng viên
Công trình nghiên cứu nổi bật:
-
Ban Kiến trúc, trường Mỹ thuật Đông Dương: Những mạch nguồn giữa thời Thuộc địa
-
Trường Kiến trúc Đà Lạt 1944-1950: Con người và danh phận
-
Di sản trường Kiến trúc Sài Gòn
-
Kiến trúc Hiện đại Việt Nam thế kỷ XX
-
Về một thế hệ KTS người Việt không trở về
-
Nguyễn Quang Nhạc: Về cuộc đời của một KTS người Việt
-
Từ làng Nhan Biều đến Đại lộ Hồng Thập Tự (Lê Anh Kim)
-
Về cuộc đời nữ KTS đầu tiên của Việt Nam (Huỳnh Thị Kiều Nga)
-
“Di sản trường Kiến trúc Sài Gòn”
Series “Born in the 80s” – chuỗi nội dung đầy tâm huyết phỏng vấn các kiến trúc sư, nhà thiết kế thế hệ 8x. Họ là những người đã lớn lên cùng với sự chuyển mình của đất nước và chính những ký ức sống động ấy đang định hình nên cách họ thực hành kiến trúc, tạo ra những công trình đặc sắc mà ELLE Decoration vô cùng trân trọng được giới thiệu đến bạn đọc.
Thực hiện chuyên đề: Thuỳ Dương | Minh hoạ: Trương Gia Việt | Ảnh: NVCC
Xem thêm:
Trú ẩn và thích nghi trong không gian sống (Kỳ I)
