Vương cung thánh đường Sagrada Família do kiến trúc sư Antoni Gaudí thiết kế, nằm sừng sững giữa trung tâm thủ đô Barcelona, với cụm 18 tháp mái vòm thu nhọn dần về phía đỉnh. Với nhiều người, đây là một kiệt tác kiến trúc. Với số khác, đó là một công trình mang tính phô trương và phù phiếm. Song không thể phủ nhận rằng nó đã trở thành một biểu tượng kiến trúc toàn cầu. Năm ngoái, tòa nhà đón gần 5 triệu lượt khách, được đưa vào hàng những nhà thờ được tham quan nhiều nhất thế giới, sánh ngang Vương cung Thánh đường Thánh Phêrô tại Vatican và Nhà thờ Đức Bà Paris.
Sau gần 150 năm xây dựng, vào tháng 2 vừa qua, các công nhân đã hoàn tất việc đặt cây thập tự bằng gốm trắng cao 17m lên đỉnh tháp trung tâm. Từ đây, Sagrada Família chính thức trở thành nhà thờ cao nhất thế giới, vượt qua Nhà thờ Ulm Minster tại Đức. Một mặt tiền còn lại dự kiến sẽ mất thêm khoảng mười năm nữa để hoàn thiện. Vào ngày 10/6, Giáo hoàng Leo XIV đã cử hành thánh lễ tại đây để chúc phúc cho công trình gần hoàn thành, đồng thời tưởng niệm 100 năm ngày mất của kiến trúc sư Antoni Gaudí, người đã khai sinh nên công trình này.
Ảnh: Pep Daude
Ảnh: Bernat Armangue
Sự nghiệp của Antoni Gaudí gắn liền với Barcelona. Ngoài Sagrada Família, di sản của ông còn bao gồm sáu dinh thự và công viên Parc Güell. Phần lớn những công trình này được xây dựng cho tầng lớp tư sản Catalan khi họ giàu lên nhờ làn sóng công nghiệp hóa cuối thế kỷ 19. Chủ nhân của những tòa nhà này yêu thích, hoặc ít nhất là chấp nhận thẩm mỹ tối đa và tinh thần chiết trung của ông.
Antoni Gaudí là người vừa bảo thủ, vừa tiên phong. Ông sinh ra trong một gia đình thợ đồng ở vùng đồng bằng Catalonia. Tuổi thơ gắn bó với thiên nhiên nông thôn và nghề gia truyền đã trao cho ông một kho tàng mẫu trang trí sống động lẫn tình yêu với lao động thủ công. Trong cuốn tiểu sử God’s Architect, tác giả Peter Stanford ghi lại những quan sát của kiến trúc sư, rằng ông phủ nhận góc vuông 90o và những đường thẳng trong tự nhiên. Ngược lại, ông ưa chuộng những đường cong trong kiến trúc, cùng hình tượng của cây cỏ và muông thú. Ông từng nói: “Đường thẳng là của người trần còn đường cong thuộc về Chúa.”
Hiệu trưởng trường kiến trúc Barcelona từng nhận định, Gaudí hoặc là kẻ điên, hoặc là thiên tài, và thực tế, ông là cả hai.
Những công trình của ông đặc sắc về ngôn ngữ kiến trúc, và đột phá về kỹ thuật. Mặt tiền dinh thự Batlló trên đại lộ Passeig de Gràcia gây ấn tượng với những ô cửa sổ gợi hình hốc mắt, được viền bởi những khối xương đục từ đá. Với Gaudí, mái nhà là một mảnh đất sáng tạo màu mỡ, nơi những ống khói đứng như những người lính gác đội mũ giáp. Những hình thức kiến trúc ông yêu thích nhất bao gồm paraboloid hyperbol tựa yên ngựa, và đường xoắn ốc helicoid.
Ảnh: David Cardelús
Tại Sagrada Família, Antoni Gaudí từ chối dùng các trụ đỡ bên ngoài hay cột chống trong lòng gian chính. Để phân tán tải trọng của mái, ông thiết kế những bức tường mô phỏng thân cây, đồng thời sử dụng các chuỗi đá treo (theo ghi chép của Mauricio Cortés, một trong những kiến trúc sư vẫn đang làm việc tại công trình này cho đến ngày nay). Ông còn thuyết phục người dân địa phương đứng làm mẫu cho các hình tượng Kinh Thánh trên mặt tiền nhà thờ.
Hai nguồn ảnh hưởng sâu sắc nhất trong cuộc đời Antoni Gaudí là Công giáo và chủ nghĩa dân tộc Catalan. Ông tham khảo phong cách Gothic Catalan (một biến thể đặc biệt thanh nhã của kiến trúc Trung Cổ) dù trong công trình của mình, ông cũng lồng ghép những nét Baroque, Orientalist và Moorish. Với ông, kiến trúc là sự biểu đạt của đức tin. Vào thập niên 1890, khi Giáo hội đang tiến hành một cuộc chiến văn hóa chống lại làn sóng vô chính phủ bài giáo quyền, ông đã gia nhập một nhóm nghệ sĩ có cố vấn tinh thần là một giám mục bảo thủ cực đoan. Ông từ bỏ các công trình thương mại để hiến trọn 12 năm cuối đời cho Sagrada Família.
Ảnh: Tư liệu
Năm 1926, ông gặp tai nạn trên đường đến gặp cha xứ giải tội. Bị nhầm là người vô gia cư, ông được đưa vào một bệnh viện dành cho người nghèo và qua đời ba ngày sau đó. Trong nhiều thập kỷ tiếp theo sau cái chết của Gaudí, Sagrada Família hầu như bị thế giới quay lưng. Năm 1936, vào đầu cuộc Nội chiến Tây Ban Nha, một nhóm dân quân vô chính phủ đã đập nát những mô hình công phu mà Gaudí để lại và cướp đi toàn bộ kho bản vẽ của ông. Thi sĩ George Orwell khi ấy đang có mặt tại Barcelona, gọi Sagrada Família là “một trong những tòa nhà xấu xí nhất thế giới”, và còn thêm rằng “chỉ có bọn vô chính phủ không có mắt thẩm mỹ mới bỏ qua cơ hội đánh sập nó.”
Có vài yếu tố đã giúp Sagrada Família được giữ lại và tiếp tục xây dựng. Trường phái Siêu thực đã bảo vệ và tôn vinh di sản Antoni Gaudí, dù chính ông đã bác bỏ quan niệm rằng tác phẩm của mình bắt nguồn từ những giấc mơ. Làn sóng phản văn hóa của thập niên 1960 nhìn thấy ở ông một kiểu kiến trúc sư của những chuyến phiêu du tâm thức. Du khách Nhật Bản lại tìm thấy ở đó một tinh thần phiếm thần (Pantheism). Đến thập niên 1980, tiền bắt đầu được đổ ồ ạt vào dự án và việc xây dựng được đẩy nhanh. Ngoài ra, công trình được tài trợ gần như hoàn toàn từ tiền vé tham quan của du khách.
Ảnh: Tư liệu
Với tài năng kỹ thuật xuất chúng, Antoni Gaudí dành được sự khâm phục của các kiến trúc sư hậu bối danh tiếng. Le Corbusier ngưỡng mộ ông vì khả năng làm chủ kết cấu và đá và cây bút Peter Stanford công nhận rằng không một công trình nào của Gaudí bộc lộ điểm yếu về kết cấu. Dấu ấn của ông có thể nhận ra trong những dự án của Frank Gehry và Zaha Hadid.
Ảnh: Tư liệu
Ảnh: Tư liệu
Tuy vậy, thẩm mỹ của Antoni Gaudí vẫn là đề tài tranh luận chưa hồi kết. Không ít nhà nghiên cứu cho rằng phong cách của ông sa vào kitsch sến súa. Với nhiều người khác, ông vẫn là một tiếng nói kiến trúc độc lập và đáng trân trọng. Điều ít bị tranh cãi hơn là cảm thức màu sắc của ông, tiêu biểu tại sảnh giữa của Sagrada Família, ánh sáng lọc qua kính màu trải đều trong không gian, gợi lại không khí của những nhà thờ Trung Cổ châu Âu. Năm ngoái, Giáo hoàng Francis công nhận Gaudí là một bậc đáng kính, chính thức mở ra lộ trình phong thánh cho ông.
Thực hiện: Hoàng Lê | Theo: Economist
Xem thêm
Casa Batlló – Kiệt tác kiến trúc theo trường phái hiện đại Catalan
BD Barcelona tái phát hành bộ sưu tập Gaulino của Oscar Tusquets
