Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế lưu giữ hơn một thế kỷ dấu tích của triều Nguyễn qua hệ thống hiện vật từng hiện diện trong không gian hoàng cung. Từ pháp lam, đồ sứ ký kiểu, kim ngọc, trang phục đến các bảo vật cung đình, mỗi sưu tập đều góp phần phác họa đời sống của một vương triều ở cả phương diện quyền lực, thẩm mỹ lẫn kỹ nghệ chế tác. Không gian trưng bày vì thế không chỉ giới thiệu những món đồ quý hiếm, mà còn mở ra một cách đọc khác về lịch sử thông qua những gì còn hiện hữu.
Ảnh: Gin The Wanderer
Một thế kỷ gìn giữ di sản cung đình
Được thành lập theo chỉ dụ của vua Khải Định vào năm 1923 với tên gọi ban đầu là Musée Khải Định, Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế là một trong những bảo tàng đầu tiên của Việt Nam. Trải qua nhiều lần đổi tên và thay đổi cơ quan quản lý, bảo tàng vẫn giữ vai trò sưu tầm, bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị các hiện vật gắn với triều Nguyễn và kinh đô Huế.
Lịch sử của bảo tàng gắn liền với những nỗ lực bảo tồn di sản từ đầu thế kỷ XX. Từ các hoạt động khảo cứu và sưu tầm của Hội Đô thành Hiếu cổ, nhiều hiện vật cung đình đã được tập hợp, kiểm kê và đưa vào lưu giữ có hệ thống trong bối cảnh di sản đứng trước nguy cơ phân tán bởi những biến động lịch sử. Hiện nay, bảo tàng quản lý hơn 11.000 hiện vật, trong đó khoảng 9.000 hiện vật được bảo quản tại bảo tàng, gần 100 hiện vật Champa và khoảng 2.700 – 3.000 hiện vật đang được lưu giữ, trưng bày tại các cung điện, lăng tẩm và miếu điện thuộc Quần thể Di tích Cố đô Huế. Đây là một trong những sưu tập hiện vật cung đình triều Nguyễn có quy mô và giá trị lớn nhất Việt Nam.
Ảnh: Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế
Điện Long An – Khi kiến trúc trở thành một phần của trải nghiệm
Hiện nay, Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế đặt tại điện Long An, công trình được vua Thiệu Trị cho xây dựng năm 1845 và được xem là một trong những kiến trúc gỗ tiêu biểu của triều Nguyễn. Điện được dựng theo kết cấu trùng thiềm điệp ốc, gồm 128 cột gỗ lim cùng hệ thống chạm khắc dày đặc với đề tài tứ linh, hoa văn cung đình và thơ văn ngự chế, phản ánh trình độ kiến trúc và nghệ thuật trang trí bậc cao của thời Nguyễn.
Điện Long An, tòa nhà chính của bảo tàng, được xây dựng dưới thời vua Thiệu Trị vào năm 1845. Công trình từng là nơi nghỉ chân của nhà vua sau lễ Tịch điền và được đánh giá là một trong những kiến trúc cung đình đẹp nhất Việt Nam. Ảnh: Nguyễn Tấn Anh Phong
Trưng bày hiện vật trong điện Long An xưa. Ảnh chụp khoảng năm 1929. Ảnh: Tư liệu
Việc lựa chọn điện Long An làm không gian trưng bày mang ý nghĩa vượt ra ngoài yếu tố bảo quản. Các hiện vật được đặt trong chính một công trình từng thuộc hệ thống kiến trúc hoàng cung, nhờ đó vẫn duy trì được mối liên hệ với bối cảnh lịch sử và văn hóa mà chúng vốn thuộc về. Chính sự tương ứng giữa kiến trúc, không gian và hiện vật giúp trải nghiệm tham quan trở nên liền mạch, thay vì chỉ dừng lại ở việc quan sát từng cổ vật như những hiện vật độc lập.
Bức trấn phong bằng đá đỏ Điền Trì thời vua Minh Mạng với những đường chạm khắc tinh xảo và hai bài thơ ngự chế (1820 – 1841); hai bên là hai cổ vật Cành vàng lá ngọc (Kim Chi Ngọc Diệp) thời vua Đồng Khánh (1885 – 1889). Ảnh: VTC News
Những bộ sưu tập kể câu chuyện về triều Nguyễn
Bộ sưu tập của Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế bao gồm hàng nghìn hiện vật gắn với triều Nguyễn, từ đồ ngự dụng, trang phục cung đình, pháp lam, gốm sứ ký kiểu đến kim sách, kim bảo, nhạc khí và các nghi trượng. Thay vì chỉ phản ánh giá trị thẩm mỹ, mỗi nhóm hiện vật còn cho thấy những lát cắt khác nhau của đời sống hoàng cung: hệ thống lễ nghi, trật tự phẩm cấp, kỹ nghệ chế tác và quan niệm về quyền lực của vương triều cuối cùng trong lịch sử phong kiến Việt Nam.
Ảnh: Nguyen Do
Ảnh: Nguyen Do
Phần lớn hiện vật được chế tác dành riêng cho triều đình, phục vụ những nghi lễ, không gian hoặc nhân vật cụ thể. Bên cạnh các tác phẩm do những xưởng thủ công của triều Nguyễn thực hiện, bộ sưu tập còn có nhiều hiện vật được đặt chế tác hoặc nhập khẩu từ Trung Hoa và châu Âu, phản ánh mạng lưới giao lưu văn hóa và thương mại của triều Nguyễn trong thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Chính nguồn gốc, công năng và bối cảnh sử dụng đã tạo nên giá trị đặc biệt của mỗi hiện vật, vượt lên trên sự quý hiếm đơn thuần.
Ngai vàng của Hoàng đế triều Nguyễn. Ảnh: Nguyễn Tấn Anh Phong
Quốc gia tín bảo (phiên bản bằng gốm mạ vàng), ấn tín gắn với các văn kiện quân sự dưới thời vua Gia Long. Ảnh: VnExpress
Từ cung đình Huế đến những lớp văn hóa trước kinh đô
Trong hệ thống sưu tập của Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, gốm sứ ký kiểu là một trong những nhóm hiện vật tiêu biểu. Phần lớn được triều Nguyễn đặt chế tác tại các lò gốm Cảnh Đức Trấn (Trung Quốc), những món đồ này vẫn mang dấu ấn riêng của cung đình Huế qua kiểu dáng, họa tiết, minh văn và mục đích sử dụng. Chúng cho thấy cách triều đình tiếp nhận kỹ nghệ ngoại quốc nhưng đồng thời chủ động định hình ngôn ngữ thẩm mỹ của mình.
Mũ quan đại thần triều Nguyễn. Ảnh: Bảo Minh
Hộp đựng Mũ quan đại thần triều Nguyễn. Ảnh: Bảo Minh
Áo Nhật bình triều Nguyễn. Ảnh: Bảo Minh
Ảnh: Nguyen Do
Quả cầu cửu long bằng gỗ sơn thếp vàng thời Khải Định, vật trang trí cung đình với hình tượng chín con rồng vờn mây và chầu quanh ngọc châu. Ảnh: Nguyen Do
Bên cạnh gốm sứ, bảo tàng còn lưu giữ nhiều bộ sưu tập quan trọng như pháp lam Huế, vạc đồng thời chúa Nguyễn, trang phục cung đình, đồ gỗ sơn son thếp vàng, nhạc khí Nhã nhạc và súng thần công. Nhiều hiện vật trong số đó đã được công nhận là Bảo vật quốc gia, phản ánh trình độ kỹ thuật, nghệ thuật chế tác và giá trị lịch sử của di sản cung đình triều Nguyễn.
Phạm vi sưu tập của bảo tàng cũng không giới hạn ở di sản triều Nguyễn. Gần 100 hiện vật Champa, phần lớn được sưu tầm tại khu vực châu Ô, châu Lý và từ các cuộc khai quật khảo cổ ở Trà Kiệu đầu thế kỷ XX, góp phần bổ sung một lớp lịch sử sớm hơn của miền Trung. Đặt cạnh các hiện vật cung đình, chúng mở rộng bối cảnh hình thành của vùng đất Huế và cho thấy sự kế tiếp của các truyền thống văn hóa trên dải đất từng là điểm giao thoa giữa nhiều nền văn minh.
Cổ vật Champa trưng bày tại Phòng Chàm, Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế. Ảnh: Nguyễn Phúc Bảo Minh
Từ bảo tàng vật lý đến bảo tàng số
Chiến tranh, thiên tai và những biến động của thế kỷ XX đã khiến không ít cổ vật cung đình bị thất lạc hoặc hư hại, đồng thời làm đứt gãy nhiều tư liệu về nguồn gốc và bối cảnh sử dụng của chúng. Vì vậy, công tác bảo tồn tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế không còn chỉ ở việc gìn giữ hiện vật, mà bao gồm nghiên cứu, đối chiếu tư liệu, bổ sung hồ sơ khoa học và tiếp tục sưu tầm nhằm hoàn thiện cơ sở dữ liệu về di sản triều Nguyễn.
Song song với các phương pháp bảo tồn truyền thống, số hóa đang trở thành một hướng phát triển quan trọng của bảo tàng. Phối hợp với Phygital Labs, Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế đã xây dựng không gian trưng bày trực tuyến tại museehue.vn, cho phép người dùng khám phá nhiều hiện vật dưới dạng mô hình 3D cùng hệ thống tư liệu đi kèm. Việc định danh và số hóa không thay thế trải nghiệm trực tiếp trước hiện vật, nhưng mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng, đồng thời tạo thêm một lớp dữ liệu phục vụ công tác nghiên cứu, lưu trữ và bảo tồn lâu dài. Trong thời gian tới, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế dự kiến tiếp tục số hóa các bộ sưu tập theo từng chuyên đề, từng bước xây dựng mô hình bảo tàng số và mở rộng khả năng tiếp cận di sản vượt ra ngoài không gian trưng bày truyền thống.
Du khách tham quan triển lãm cổ vật triều Nguyễn trên không gian số. Ảnh: museehue.vn
Thực hiện: Vy Dương
Xem thêm:
Trong thế giới của gốm: Dạo “chợ Kiều” xem gốm sứ cổ – kim
13 kỳ quan kiến trúc cổ đại trên thế giới
Nhà phục chế Greg Powlesland và sứ mệnh hồi sinh những cổ vật bị lãng quên
