David Hockney là người đàn ông thẳng thắn, hài hước, ngang tàng, từng nhiều lần từ chối tước hiệu hiệp sĩ và vẽ chân dung cho nữ hoàng. Trong cuốn Secret Knowledge (2001), ông thách thức trực diện toàn bộ giới nghệ thuật hàn lâm về phương pháp sáng tác của các bậc thầy cổ điển. Mặc dù có tính cách và vẻ ngoài phóng khoáng, ông mang trong mình đạo đức lao động bền bỉ kiểu Yorkshire, điều đã nuôi dưỡng bảy thập kỷ sáng tạo không ngừng nghỉ. Suốt hành trình đó, ông xây dựng một ngôn ngữ hội họa riêng biệt với sự tinh tế, cấu trúc hình ảnh công phu, thường xoay quanh những cảnh sắc và con người trong đời sống thường nhật, thể hiện rõ quan niệm mà ông từng chia sẻ: “Tôi nghĩ thế giới này đẹp, thú vị và đầy bí ẩn.”
David Hockney và chân dung tự họa khi ông 87 tuổi.
Thập niên 1960: Sự xuất hiện của một phong cách mới
David Hockney được công chúng biết đến trong thời kỳ Swinging 60s với tư cách một trong những tiếng nói đi đầu của nghệ thuật pop art Anh quốc. Thế nhưng chính những bức tranh bể bơi được vẽ sau khi ông chuyển đến Los Angeles năm 1964 mới là những tác phẩm hình tên tuổi ông trong lịch sử nghệ thuật thế kỷ 20. Ông hồi tưởng lại khung cảnh California ngập tràn nắng ấm với bối cảnh văn hóa đa dạng và giàu tiềm năng: “Khi tôi bay sang San Bernardino và thấy những bể bơi cùng những ngôi nhà… tôi chưa bao giờ cảm thấy xúc động như vậy khi đặt chân đến những thành phố khác.”
Chân dung David Hockney năm 1966. Ảnh: Paul Popper
Từ cảm hứng đó, những tác phẩm như A Bigger Splash, Peter Getting Out of Nick’s Pool hay Portrait of an Artist (Pool With Two Figures) ra đời, mang những khung cảnh nhuộm nắng vàng miền Nam California, nơi tình yêu, dục vọng và mất mát được tái hiện bằng đường nét hình học và màu sắc tươi sáng đặc trưng của Hockney.
Tác phẩm Portrait of an Artist (Pool with Two Figures).
Chân dung, tình yêu và những ranh giới xã hội
Song song với những bể bơi rực rỡ, những bức chân dung đôi của David Hockney phác thảo một bức tranh xã hội tinh tế hơn, ẩn chứa những cuộc cách mạng thầm lặng về tình dục và giai cấp thời hậu chiến. Christopher Isherwood and Don Bachardy vẽ nên một trong những cặp đôi đồng tính công khai đầu tiên ở Hollywood; Mr and Mrs Clark and Percy khắc họa nhà thiết kế Ossie Clark và Celia Birtwell (người sau này trở thành nàng thơ lâu dài của ông) trong căn hộ Notting Hill Gate giữa những năm tháng sóng gió của hôn nhân.
Tác phẩm Christopher Isherwood and Don Bachardy
Ngay từ năm 1961, tác phẩm We Two Boys Together Clinging lấy cảm hứng từ thơ Walt Whitman, đã cho thấy một David Hockney sẵn sàng thách thức xã hội bảo thủ, khi quan hệ đồng tính vẫn còn là tội hình sự tại Anh cho đến năm 1967. Những tác phẩm thời kỳ này không chỉ là tranh mà còn là tuyên ngôn về tự do và những tiền năng về một đời sống mới mẻ, cởi mở.
Tác phẩm We Two Boys Together Clinging.
Năm 2025, ông giới thiệu một bức chân dung tự họa ở tuổi 87 với hình ảnh điếu thuốc, được dùng làm áp phích quảng bá cho triển lãm tại Fondation Vuitton và đã bị từ chối phát hành trên hệ thống tàu điện ngầm Paris do liên quan đến hình ảnh thuốc lá. Triển lãm vẫn thu hút 900.000 khách tham quan. Bản thân họa sĩ từng phát biểu rằng hút thuốc có lợi cho sức khỏe tinh thần của ông.
Thế giới ngoài khung tranh truyền thống
David Hockney không bao giờ cho phép mình đứng yên. Trong những năm làm việc tại LA, ông tình cờ khám phá kỹ thuật ghép ảnh Polaroid “joiners”, tạo ra những chân dung mang đậm ảnh hưởng lập thể của Picasso. Ông thử nghiệm với máy photocopy, máy fax, máy in, rồi đến iPad, một công cụ kỹ thuật số mà ông đón nhận với sự hào hứng, hiếm thấy ở một họa sĩ thuộc thế hệ của ông. David giải thích: “Tôi chỉ thực sự quan tâm đến công nghệ nào liên quan đến hình ảnh. Tôi thích bất cứ thứ gì tạo ra hình ảnh.”
Tác phẩm Pearblossom Hwy., 11 – 18th April 1986, #2.
Khi trở về Yorkshire vào năm 2005, họa sĩ mang theo hành trang nghệ thuật sau nhiều thập kỷ sinh sống và sáng tác tại Mỹ về vùng quê nước Anh. Ông sáng tác ngoài trời bằng sơn dầu, màu nước, chì than và video trong hơn một thập kỷ, tiêu biểu là triển lãm A Bigger Picture (2012) tại Học viện Hoàng gia. Năm 2019, ông chuyển đến Normandy như một cử chỉ tri ân Monet, thực hiện bộ tranh đồ sộ A Year in Normandie, phần lớn vẽ trên iPad, được đánh giá là những tác phẩm kỹ thuật số thuyết phục nhất của ông, và là một cuộc tái hiện đương đại của dòng tranh mục đồng.
Tác phẩm A Year in Normandie.
Đỉnh cao thương mại đến vào tháng 11/2018, khi tác phẩm Portrait of an Artist (Pool With Two Figures) (1972), lấy cảm hứng từ cuộc chia tay người tình Peter Schlesinger, được bán với giá 90,3 triệu USD tại Christie’s, lập kỷ lục thế giới cho một nghệ sĩ còn sống vào thời điểm đó.
“Love Life” – Cuộc đời để yêu
Trong một thế giới nghệ thuật đương đại ngày càng thiên về ý niệm và xa rời đại chúng, David Hockney vẫn trung thành với niềm tin rằng nghệ thuật là cho mọi người. Ông từng chia sẻ thẳng thắn: “Thật tệ khi trong nghệ thuật hiện đại lại có sự khinh thường đối với công chúng. Tôi thực sự muốn tạo ra những bức tranh có ý nghĩa với nhiều người. Ý tưởng chỉ vẽ cho một vài người trong giới nghệ thuật cảm được thật điên rồ và lố bịch.” Giữa đại dịch vào tháng 3/2020, bức vẽ bông thủy tiên trên iPad kèm dòng chú thích “do remember they can’t cancel spring” (tạm dịch: nên nhớ rằng họ không thể hủy bỏ mùa xuân) đã lan truyền khắp thế giới để mang đến thông điệp về sự lạc quan – một cử chỉ giản dị nhưng chứa đựng trọn vẹn triết lý sống của ông.
Khi còn sống, ông giãi bày về cuộc đời mình: “Tôi có may mắn là kể cả khi chỉ nhìn những giọt mưa lăn trên ô kính cũng có thể khiến mình hạnh phúc. Cảm giác và mục đích của những bức tranh tôi vẽ là niềm vui và sự hân hoan. Tôi không suy ngẫm quá nhiều. Tôi sống ở hiện tại. Luôn luôn là hiện tại.” Ảnh: Tư liệu
David Hockney qua đời ngày 11/6/2026 ở tuổi 88, tại nhà riêng. Giám đốc Tate Britain Alex Farquharson gọi ông là “một nghệ sĩ luôn sáng tạo không ngừng, can đảm là chính mình, người đã cho chúng ta thấy niềm vui khi nhìn ngắm, thấy những điều mà người khác bỏ lỡ”. Trung tâm Pompidou ở Paris gọi những tác phẩm ông để lại là “rực rỡ, sống động và vĩnh cửu”.
“Tôi yêu công việc của mình. Và tôi nghĩ chính tác phẩm cũng ẩn chứa tình yêu. Tôi yêu cuộc sống.” – David Hockney từng chia sẻ điều này vào năm 2017, khi viết dòng chữ “Love Life” lên bức tường cuối cùng của triển lãm tại Pompidou. Hai chữ ngắn gọn ấy có lẽ là thông điệp cô đọng nhất trong toàn bộ di sản của ông, vừa là tinh thần của các tác phẩm, vừa là thái độ với cuộc đời.
Thực hiện: Hoàng Lê
Xem thêm
Valentino Garavani: Một đời hoa lệ
