Dưới lớp kiến trúc cũ kỹ và những hành lang hẹp ít khi gây chú ý từ bên ngoài, các chung cư cũ tại trung tâm Quận 1 cũ vẫn âm thầm hiện diện như những dấu tích của đời sống Sài Gòn xưa. Phần lớn được xây dựng từ cuối thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20, những công trình này từng trải qua nhiều giai đoạn chuyển đổi công năng, từ văn phòng, nhà ở tập thể cho đến không gian kinh doanh. Giữa bối cảnh cao ốc, trung tâm thương mại và các dự án mới liên tục xuất hiện, các chung cư cũ vẫn giữ vai trò đặc biệt như những mảnh ghép chưa bị xóa nhòa khỏi ký ức đô thị.
Ảnh: Nguyễn Xuân
Ngày nay, nhiều chung cư cũ ở trung tâm không còn đơn thuần là nơi cư trú mà đã phát triển thành các không gian văn hóa – thương mại nhỏ lẻ, nơi sinh hoạt đời thường của cư dân đan xen với quán cà phê, cửa hàng thời trang và mô hình sáng tạo do giới trẻ vận hành. Sự thích nghi linh hoạt này phản ánh rõ cách các công trình cũ đang tìm chỗ đứng trong nhịp sống hiện đại, vừa giữ lại dấu vết thời gian, vừa đáp ứng nhu cầu mới của thành phố. Năm chung cư dưới đây là những ví dụ tiêu biểu cho quá trình chuyển dịch đó, mỗi nơi mang một nhịp sống và sắc thái riêng giữa lòng trung tâm Sài Gòn.
1. Chung cư 14 Tôn Thất Đạm
Nằm tại số 14 Tôn Thất Đạm, Phường Nguyễn Thái Bình, Quận 1 (nay là Phường Sài Gòn), chung cư Tôn Thất Đạm là một trong những công trình nhà ở lâu đời hiếm hoi còn hiện diện giữa khu trung tâm tài chính – hành chính sầm uất của thành phố. Được xây dựng vào khoảng năm 1886, dưới thời Pháp thuộc, công trình gồm một tầng trệt và bốn tầng lầu, ban đầu hoạt động như một tòa cao ốc văn phòng. Sau năm 1975, các căn hộ tại đây được phân bổ cho cán bộ thuộc nhiều cơ quan nhà nước như bưu điện, cảng Sài Gòn hay ngành bảo hiểm, dần hình thành nên một không gian cư trú mang tính chuyển tiếp giữa công năng hành chính cũ và đời sống đô thị mới.
Ảnh: Nguyễn Xuân
Ảnh: Vietnam Coracle
Trải qua hơn một thế kỷ, chung cư Tôn Thất Đạm vẫn giữ lại nhiều dấu ấn kiến trúc đặc trưng: mảng tường vàng ngả màu thời gian, khung cửa sắt hoen gỉ, cầu thang bộ hẹp và đơn sơ. Trong bối cảnh những tuyến đường xung quanh luôn đông đúc, không gian bên trong chung cư lại mang một nhịp sống chậm và tĩnh hơn. Chính lớp nền kiến trúc cũ này đã trở thành điều kiện để các quán cà phê, bar và cửa hàng thời trang mang phong cách hoài niệm xuất hiện, thích ứng với kết cấu sẵn có thay vì thay đổi triệt để.
Ảnh: Vietnam Coracle
Ảnh: Vietnam Coracle
Không gian một quán cà phê bên trong chung cư. Ảnh: @dxn417
Ngày nay, chung cư Tôn Thất Đạm vừa là nơi sinh sống của nhiều hộ dân, vừa là không gian văn hóa – thương mại nhỏ lẻ, thu hút giới trẻ và du khách nhờ bầu không khí khác biệt giữa trung tâm Quận 1. Từ các ban công và hành lang, có thể nhìn thấy những biểu tượng quen thuộc của thành phố như tòa nhà Bitexco, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chi nhánh TP.HCM.
2. Chung cư 42 Nguyễn Huệ
Tòa nhà 42 Nguyễn Huệ được xem là một trong những chung cư cũ nổi tiếng bậc nhất Sài Gòn, nằm tại số 42 Nguyễn Huệ, ngay trên trục phố đi bộ trung tâm Quận 1. Công trình hơn 60 năm tuổi này sở hữu vị trí đặc biệt khi toàn bộ mặt tiền hướng thẳng ra không gian công cộng sôi động. Từ bên ngoài, tòa nhà 9 tầng gây chú ý với mặt đứng nhiều ô cửa đầy màu sắc, thường được ví như một khối rubik nằm lọt thỏm giữa các cao ốc hiện đại.
Ảnh: Tư liệu
Trước đây, chung cư 42 Nguyễn Huệ từng là nơi sinh sống của các quan chức cao cấp. Sau năm 1975, tòa nhà chuyển sang phục vụ công nhân Nhà máy đóng tàu Ba Son, phần lớn là những hộ dân có hoàn cảnh kinh tế khó khăn. Sự thay đổi chức năng qua từng giai đoạn phản ánh rõ những chuyển động xã hội của thành phố. Đến khi phố đi bộ Nguyễn Huệ chính thức hình thành vào năm 2015, giá trị bất động sản khu vực này tăng mạnh, kéo theo việc nhiều căn hộ được cho thuê lại để kinh doanh.
Hiện tại, bên trong lớp vỏ cũ kỹ là hệ thống quán cà phê, nhà hàng, bar và cửa hàng thời trang do chính người trẻ Việt Nam vận hành, với phong cách thiết kế đa dạng nhưng vẫn thích nghi với kết cấu cũ. Bước qua hành lang hẹp và thang máy thu phí đặc trưng, người ta dễ cảm nhận sự tách biệt rõ ràng giữa không gian bên trong mang dấu ấn thời gian và nhịp phố náo nhiệt bên ngoài. Chính sự đối lập này đã làm nên sức hút bền bỉ của chung cư 42 Nguyễn Huệ trong đời sống đô thị Sài Gòn ngày nay.
Ảnh: @kayanejchan
Ảnh: @kayanejchan
3. 26 Lý Tự Trọng
Chung cư 26 Lý Tự Trọng nằm tại góc giao Đồng Khởi – Lý Tự Trọng và đối diện trung tâm thương mại Vincom, một trong những khu vực đắt giá nhất quận 1. Khi không gian xung quanh liên tục thay đổi với các công trình hiện đại, tòa nhà này vẫn giữ lại dáng vẻ cũ kỹ đã tồn tại hơn một thế kỷ. Theo những cư dân gắn bó lâu năm, nơi đây từng là khách sạn cao cấp dành cho chuyên gia nước ngoài trước năm 1975, sau đó được tiếp quản và dần chuyển thành khu nhà ở tập thể. Bước qua lối vào chung cư, cảm giác náo nhiệt của phố xá dường như dịu xuống, nhường chỗ cho một không gian mang nhịp sống chậm, gợi nhớ về một Sài Gòn của nhiều thập niên trước.
Ảnh: Tư liệu
Ảnh: Tư liệu
Kết cấu kiến trúc lẫn sinh hoạt của cư dân bên trong chung cư gần như không thay đổi theo thời gian. Những cầu thang đúc gạch, lan can sắt, lớp sơn tường phai màu vẫn giữ nguyên dáng dấp ban đầu. Thang máy hộp với cửa kéo hoạt động suốt nhiều thập kỷ, đến nay vẫn được sử dụng với mức phí 3.000 đồng mỗi lượt. Từ tầng 1 đến tầng 4, phần lớn các căn hộ đã được thuê lại để phục vụ kinh doanh, từng là nơi tập trung của nhiều cửa hàng thời trang, quán cà phê, quán bar và các mô hình sáng tạo như The New Playground.
Thang máy hộp đã hoạt động hơn nửa thế kỷ của chung cư. Ảnh: Saigoneer
Ảnh: Tư liệu
4. Chung cư 35 Nguyễn Văn Tráng
Nằm trên trục Nguyễn Văn Tráng, chung cư số 35 hiện diện như một khoảng đệm tương đối yên tĩnh giữa khu trung tâm quận 1 vốn dày đặc hoạt động thương mại và giao thông. Công trình này những năm gần đây dần được biết đến như một không gian sinh hoạt mang tính “chậm”, nơi các căn hộ được chuyển đổi thành quán cà phê, cửa hàng nhỏ và studio sáng tạo phục vụ nhu cầu thư giãn, gặp gỡ của người trẻ và dân văn phòng. Thay vì tập trung vào mua sắm quy mô lớn, chung cư hình thành một hệ sinh thái nhẹ nhàng hơn, xoay quanh trải nghiệm cá nhân, từ thưởng thức đồ uống, làm việc yên tĩnh đến tham gia các hoạt động workshop thủ công.
Ảnh: Tư liệu
Ảnh: Tư liệu
Bên cạnh các hoạt động thư giãn, chung cư 35 Nguyễn Văn Tráng cũng duy trì một số cửa hàng thời trang và văn phòng phẩm quy mô nhỏ. Không quá sôi động hay mang tính biểu tượng như một số chung cư cũ khác ở quận 1, 35 Nguyễn Văn Tráng tồn tại như một “nơi chốn thứ ba”, nơi người ta tìm đến để tạm rời nhịp sống nhanh, dành thời gian cho những hoạt động mang tính sáng tạo và phục hồi năng lượng.
Ảnh: Tư liệu
Ảnh: Tư liệu
5. 42 Tôn Thất Thiệp
Chung cư 42 Tôn Thất Thiệp là một trong những chung cư lâu đời nhất tại trung tâm quận 1, với tuổi đời hơn 100 năm. Tòa nhà có quy mô kiến trúc khá khiêm tốn, gồm một tầng trệt và hai lầu, song bên trong lại tập trung hơn 20 cửa hàng đang hoạt động. Từ lâu, nơi đây được xem như một “chợ thời trang” thu nhỏ, với mật độ dày đặc các cửa hàng quần áo dành cho giới trẻ, thu hút cả khách trong nước lẫn du khách quốc tế. Chỉ riêng dãy hành lang chung, bảng hiệu các cửa hàng đã nối tiếp nhau, tạo cảm giác như bước vào một tuyến đường mua sắm nằm gọn trong lòng một khu chung cư cũ.
Ảnh: Lam Thuyên
Ảnh: Tư liệu
Bên cạnh các cửa hàng được đầu tư chỉnh chu, hình ảnh sinh hoạt thường nhật của người dân vẫn hiện diện rõ ràng ở hành lang, với thùng hàng, vật dụng cá nhân và lối đi chung được tận dụng làm bãi giữ xe máy cho cả cư dân lẫn khách mua sắm. Khi đêm xuống, ánh đèn từ các cửa hàng hắt ra hành lang cũ kỹ, tạo nên một khung cảnh đối lập đáng chú ý giữa kiến trúc trăm năm và nhịp sống hiện đại. Chính sự đan xen giữa mua bán, sinh hoạt và dấu vết thời gian ấy giúp chung cư 42 Tôn Thất Thiệp duy trì sức sống bền bỉ, như một lát cắt cho thấy cách các chung cư cũ ở Sài Gòn đang tự điều chỉnh để tồn tại giữa đô thị trung tâm ngày càng hiện đại.
Ảnh: Tư liệu
Thực hiện: Bảo Trân
Xem thêm:
Chung cư Manhattan Nature và kiến trúc diorama
