Những ai sành uống trà đều hiểu rằng, để có được một ấm trà ngon, không chỉ nguyên liệu hay kỹ thuật pha chế mới đóng vai trò quyết định. Chiếc ấm, từ chất liệu, hình dáng đến cách chế tác, cũng góp phần định hình hương vị và trải nghiệm thưởng trà. Không phải ngẫu nhiên mà mỗi nền văn hóa lại gắn bó với những loại ấm khác nhau, được tạo ra để đồng hành cùng những loại trà nhất định.
Trải qua hàng nghìn năm phát triển, trà đạo đã trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống tinh thần của nhiều quốc gia. Dù cùng là thưởng trà, cách người ta cảm nhận hương vị, trân trọng khoảnh khắc và lựa chọn dụng cụ pha trà lại phản ánh những khác biệt sâu sắc về văn hóa. Từ ấm tử sa của Trung Quốc, ấm đất nung Nhật Bản cho đến ấm sứ xương Anh Quốc, mỗi chiếc ấm không chỉ là vật dụng, mà còn là sự kết tinh của thẩm mỹ, triết lý sống và nghệ thuật thưởng trà bản địa.
Trung Quốc – Cái nôi của trà đạo
Là quốc gia đầu tiên phát hiện ra trà, Trung Quốc có một nền văn hóa thưởng trà đáng ngưỡng mộ với lịch sử phát triển hơn 4000 năm. Đến nay, chất lượng của ấm trà Trung Hoa vẫn còn được xem là tiêu chuẩn, trong đó, nổi tiếng nhất là ấm tử sa (zisha).
Ấm trà tử sa được xem là một trong bốn quốc bảo của Trung Quốc. Ảnh: Enxhi Dylgjeri & Emily Christian
Ấm tử sa được làm từ đất sét đá (stone clay) ở vùng Nghi Hưng, sau đó nung ở nhiệt độ cao hơn 1000 độ C để tạo ra kết cấu mỏng nhẹ cho phần thành và đế ấm, tối đa không gian giãn nở cho lá trà. Nhờ đặc trưng của đất vật liệu mà ấm tử sa có hàng nghìn lỗ khí siêu nhỏ, có thể tự hấp thụ hương thơm của trà. Với kết cấu đất xốp và khả năng giữ hương, ấm tử sa đặc biệt phù hợp với những loại trà có mùi hương phức hợp như ô long, phổ nhĩ hay hồng trà. Dùng càng lâu, ấm không chỉ lên màu sáng đẹp mà còn lưu mùi trà, chỉ cần đổ nước sôi vào cũng thoang thoảng hương thơm. Tuy nhiên, chính vì đặc điểm này mà mỗi ấm tử sa chỉ được dùng để pha một loại trà nhất định, tránh mất đi hương vị đặc trưng do lẫn mùi trà khác.
Ở Trung Quốc, ấm còn được gọi là ẩm. Độc ẩm là ấm trà cho một người, đối ẩm cho hai người và quần ẩm cho nhiều người. Ảnh: Tư liệu
Ấm tử sa mang một vẻ đẹp tao nhã và tĩnh lặng. Sự tinh tế và thanh lịch toát lên từ kiểu dáng đơn giản và họa tiết trang trí chứa đựng tinh hoa văn hóa quốc gia. Đặc biệt, màu sắc trầm của đất sét cũng mang đến tính thẩm mỹ cao cho sản phẩm.
Theo văn hóa trà đạo của người Trung Quốc, chén trà tượng trưng cho lễ nghĩa , sự hiếu khách, trọng tình của con người nên “khách đến nhà nhất định phải mời trà”. Ảnh: Tư liệu
Với ấm tử sa, thưởng trà là một quá trình mang tính tích lũy, phải pha lặp lại theo thời gian để ấm dần “quen” hương. Thao tác pha trà vì thế cũng chậm rãi và tiết chế hơn, tập trung vào việc cảm nhận sự chuyển biến của hương và vị qua từng lần rót. Nghi thức thưởng trà không cần quá cầu kỳ, nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn và gắn bó lâu dài giữa người uống và chiếc ấm.
Ấm trà Nhật Bản – Lưu giữ khoảnh khắc chỉ xảy ra một lần
Sau Trung Quốc, Nhật Bản là quốc gia thứ hai đã làm chủ nghệ thuật thưởng trà qua nhiều thế kỷ. Mỗi chiếc ấm gắn liền với triết lý Wabi-sabi và 4 giá trị cốt lõi của trà đạo Nhật Bản: kin – sự tôn kính, kei – tôn trọng đồ ăn thức uống, sei – sự tinh khiết trong cơ thể, tinh thần và ji – sự bình tĩnh, tịnh tâm, không ham muốn.
Người Nhật quan niệm uống trà là một những khoảnh khắc chỉ xảy ra một lần vì thời gian trôi đi, nhiệt độ thay đổi khiến cho cùng một vị trà sẽ không lưu lại lần hai.
Người Nhật vô cùng tự hào về hương vị thơm ngon trứ danh của trà xanh (matcha) nên ấm pha cũng được chế tác đặc biệt để thưởng thức loại trà này. Ấm được làm từ đất sét nung có thành phần hóa học tương tác với tannin, tạo ra hương vị êm dịu cho trà mà không bị đắng. Các loại ấm nổi tiếng có thể kể đến là ấm trà Banko, Arita Yaki, Onko, Mumyoi Yaki và Tokoname Yaki.
Mỗi vùng sẽ tự khai thác đất sét để làm ấm nên tên của của các loại ấm được đặt theo loại đất sét và khu vực nơi chúng được tạo ra. Ảnh: Audley Travel
Kiểu dáng (kyusu) của ấm trà Nhật Bản khá đồng nhất, dùng thiết kế tay cầm để phân thành 4 loại: Yokode, Uwade, Ushirode và Houhin. Vị trí của tay cầm không chỉ tạo nên sự đặc trưng cho mỗi phong cách mà còn mang đến cảm giác khác nhau khi rót và thưởng trà.
Yokode kyusu có tay cầm nhô ra trực tiếp từ mặt bên của ấm, vuông góc 90 độ so với vòi trà. Ảnh: Tezumi
Tay cầm của Uwade kyusu nằm phía trên cùng của ấm, được làm bằng chất liệu khác với chất liệu ấm. Ảnh: Master Jinshu Studio
Ushirode kyusu lấy cảm hứng từ ấm trà Trung Hoa cổ điển, có tay cầm phía sau, đối diện với vòi trà. Ảnh: Tachi Masaki
Houhin là loại ấm không có tay cầm, có thể cầm trực tiếp trong lòng bàn tay, cho phép người rót tận hưởng cảm giác ấm áp mà trà mang lại. Ảnh: Koto Studio
Thưởng trà với ấm Kyusu gắn liền với sự chú tâm và tinh tế trong từng thao tác. Dung tích ấm thường nhỏ, buộc người pha phải rót trà ngay khi đạt đến nhiệt độ lý tưởng. Cách cầm, cách nghiêng ấm và nhịp rót đều cần nhẹ nhàng, dứt khoát, không dư thừa. Trà được thưởng thức khi còn tươi mới nhất, trong tinh thần ichigo ichie – trân trọng khoảnh khắc chỉ xảy ra một lần và không thể lặp lại.
Một bản in ukiyo-e về nghi thức uống trà tại nhà. Ảnh: Japan Art Collection
Ấm trà Anh Quốc – Nét văn hóa đặc sắc
Biết đến trà từ đầu thế kỷ 17 do các thương nhân Hà Lan đem trà vào Châu Âu, Anh Quốc đã bắt đầu ưa chuộng thức uống này và trở thành quốc gia tiêu thụ trà nhiều thứ hai thế giới. Trà chiều đã trở thành một trong những nét văn hóa đặc trưng của Anh và ngày nay được phổ biến rộng rãi trên thế giới. Trên bàn tiệc trà chiều, ấm sứ trắng với những đường nét cầu kì nhiều màu sắc, mang đậm phong cách cổ điển. Những hoa văn này được tạo ra bởi bàn tay khéo léo của các nghệ nhân, sự tỉ mỉ trong từng công đoạn trang trí đã thổi vào mỗi chiếc ấm những giá trị văn hóa rất riêng.
Ấm trà Anh Quốc thường được trang trí bằng họa tiết cầu kì. Ảnh: Sang Lê
Mỗi chiếc ấm còn chứa đựng kỹ thuật chế tác thủ công sứ xương vô cùng tinh xảo. Để tạo ra ấm trà có kết cấu mỏng nhẹ nhưng vẫn cứng cáp, tráng men là công đoạn khó xử lý nhất. Men phải được tráng đều, không chảy và không được phép vón cục, đảm bảo thành phẩm có được độ sáng bóng chuẩn nhất và không phai mờ trong quá trình sử dụng. Với khả năng giữ nhiệt ổn định, ấm sứ xương là lựa chọn hoàn hảo cho trà đen – nền tảng của văn hóa trà chiều Anh Quốc.
Họa tiết trên ấm trà còn có những chi tiết mạ vàng hoặc bạc làm điểm nhấn. Ảnh: Tư liệu
Với ấm trà Anh Quốc, việc thưởng trà không tách rời khỏi không gian và cuộc trò chuyện. Ấm dung tích lớn cho phép trà được pha một lần và thưởng thức trong thời gian dài. Thao tác rót trà khoan thai, xem trà là phương tiện để kết nối. Cách thưởng trà vì thế mang tính nghi thức, đề cao sự thư thả, lịch thiệp và tính cộng đồng.
Bức Tea Time của họa sĩ Frédéric Soulacroix.
Thực hiện: Thùy Như
Xem thêm
Trà chiều – Thú vui cũ cảm hứng mới
Nguyễn Đình – Lang thang chuyện xưa cùng thú vui ấm chén
Kyoto House – Nghệ thuật trà đạo và gốm sứ Ukraine trong ngôi nhà Nhật Bản truyền thống
