Trong lịch sử thiết kế nội thất, chiếc ghế luôn là một đối tượng đặc biệt. Nó vừa là vật dụng phổ biến nhất của đời sống thường nhật, vừa là nơi các nhà thiết kế liên tục thử nghiệm tư duy hình thức, vật liệu và mối quan hệ giữa cơ thể với không gian. Từ những chiếc ghế sắt ống của thời kỳ hiện đại, các thiết kế cấp tiến của thập niên 1960–70, cho đến những thử nghiệm đương đại mang tính điêu khắc, ghế gần như trở thành “địa hình” để các nhà thiết kế đặt ra những câu hỏi căn bản nhất về vật thể và con người. Điều thú vị là càng ở thời kỳ đương đại, chiếc ghế càng rời xa định nghĩa truyền thống về thoải mái hay tiện dụng để tiến gần hơn tới trạng thái của một phương tiện văn hóa, nơi đồ nội thất không chỉ phục vụ chức năng mà còn kể chuyện, tạo cảm xúc và kích hoạt nhận thức.
Những ví dụ trong bài viết bao gồm Seatless Chair của Go Hasegawa, series 50 Manga Chairs của Oki Sato và Bộ ghế sắt V của StdDesign cho triển lãm 50 Chairs do Museum of Design tổ chức, cho thấy rất rõ sự chuyển dịch đó. Dù khác nhau về hình thức, vật liệu và bối cảnh, tất cả đều cùng đặt lại câu hỏi: điều gì thực sự tạo nên một chiếc ghế? Là mặt ngồi? Cấu trúc? Hành động sử dụng? Hay chính cảm giác và câu chuyện mà vật thể gợi ra?
Ở Seatless Chair, Go Hasegawa gần như phủ nhận toàn bộ định nghĩa truyền thống của ghế. Được phát triển cho gallery Maniera vào khoảng năm 2022, thiết kế này không có chỗ ngồi theo nghĩa thông thường. Thay vào đó, nó chỉ còn lại một hệ khung bằng nhôm uốn cong — thứ vốn trong lịch sử thiết kế thường bị xem như phần phụ trợ cho mặt ngồi và tựa lưng. Điều quan trọng ở đây không nằm ở việc chiếc ghế thiếu chỗ ngồi, mà nằm ở cách Hasegawa đảo ngược hệ thứ bậc của đồ nội thất. Ông đặt câu hỏi: Vì sao chân ghế luôn được thiết kế theo cùng một cách? Một câu hỏi tưởng như đơn giản nhưng lại chạm đến bản chất của typology trong thiết kế công nghiệp.
Ảnh: Jeroen Verrecht
Trong phần lớn lịch sử nội thất hiện đại, chiếc ghế được phát triển xoay quanh công thái học và sự thoải mái. Chỗ ngồi là trung tâm, còn chân chỉ đóng vai trò chống đỡ. Nhưng trong Seatless Chair, phần kết cấu trở thành chủ thể chính. Ba ống nhôm liên tục uốn cong, giao nhau bằng trạng thái cân bằng và độ căng, tạo nên một vật thể vừa giống một chiếc ghế, vừa giống một bản vẽ tối giản được dựng trong không gian ba chiều. Không có điểm bắt đầu hay kết thúc rõ ràng, hệ khung tạo cảm giác như đang chuyển động liên tục. Chính điều này khiến chiếc ghế trở nên bất ổn định về mặt thị giác, như thể nó có thể đổ bất cứ lúc nào.
Ảnh: Jeroen Verrecht
Sự bất ổn đó lại chính là thứ tạo nên sức hấp dẫn của vật thể. Người xem bị thôi thúc muốn thử tương tác với nó để kiểm chứng trạng thái cân bằng mong manh ấy. Và khi sử dụng, cơ thể không còn đặt lên một mặt phẳng cố định nữa. Người dùng phải tự tìm vị trí cân bằng giữa cơ thể và vật thể. Hành động ngồi từ một phản xạ thụ động trở thành một quá trình nhận thức có ý thức. Điều này khiến Seatless Chair không còn là một sản phẩm nội thất đơn thuần mà trở thành một nghiên cứu về cơ thể trong không gian.
Ảnh: Jeroen Verrecht
Điều đáng chú ý là dù cực kỳ tối giản, Seatless Chair không hoàn toàn thuộc chủ nghĩa tối giản thuần túy. Nó không theo đuổi sự hoàn hảo tuyệt đối của hình học hay tính vô hình của vật thể như nhiều thiết kế tối giản phương Tây. Thay vào đó, chiếc ghế giữ lại cảm giác phác tay rất mạnh. Các đường cong mang tính trực giác, gần giống một nét vẽ tay hơn là một cấu trúc kỹ thuật được tối ưu hóa. Chính điều đó khiến vật thể có “tính cách” riêng. Nó giống một nhân vật hơn là một vật dụng.
Ảnh: Jeroen Verrecht
Ở đây, đồ nội thất bắt đầu tiến gần đến hoạt hình, minh họa hay thiết kế nhân vật. Chiếc ghế không chỉ được “dùng” mà còn được “đọc”. Nó tạo ra cảm giác, trạng thái và chuyện kể riêng. Đây cũng là một đặc điểm quan trọng trong nhiều thiết kế Nhật Bản đương đại: vật thể không chỉ tồn tại như vật thể chức năng mà còn như một thực thể cảm xúc.
Nếu Seatless Chair đặt câu hỏi về cấu trúc và cơ thể, thì 50 Manga Chairs của Nendo lại tiếp cận chiếc ghế từ góc độ kể chuyện và hình ảnh đại chúng. Dự án này bắt nguồn từ việc Oki Sato quan sát manga như một hệ biểu đạt đặc biệt: một thế giới được tạo nên gần như hoàn toàn từ đường nét, tương phản và trừu tượng. Trong manga, chỉ bằng vài nét vẽ tối giản, người đọc vẫn có thể cảm nhận được chuyển động, cảm xúc và không gian. Nendo chuyển nguyên lý đó vào thiết kế đồ nội thất.
Ảnh: Nendo
50 chiếc ghế trong bộ sưu tập được thiết kế như 50 “biểu cảm” khác nhau của cùng một typology. Có chiếc nghiêng ngả như đang chạy, có chiếc vỡ vụn như vừa bị va đập, có chiếc kéo dài bất thường như một khung hình bị bóp méo. Mỗi chiếc ghế giống một ô truyện tranh riêng biệt. Điều quan trọng là Nendo không đơn thuần lấy manga làm nguồn cảm hứng hình ảnh bề mặt. Manga trở thành cấu trúc tư duy thiết kế.
Ảnh: Nendo
Toàn bộ bộ sưu tập được làm bằng inox bóng gương nhằm triệt tiêu tối đa tính vật chất của vật thể. Bề mặt phản chiếu khiến chiếc ghế gần như hòa tan vào môi trường xung quanh, chỉ còn lại các đường nét và hình bóng. Điều này rất giống cách manga hoạt động: không cần kết cấu hay màu sắc thật, chỉ cần nét là đủ để tạo nên thế giới.
Ảnh: Nendo
Cách sắp đặt của dự án cũng cực kỳ quan trọng. 50 chiếc ghế được bố trí theo dạng đường kẻ ô giống các ô truyện tranh trên một trang manga. Người xem không chỉ nhìn từng vật thể riêng lẻ mà còn “đọc” chúng như một chuỗi liên tục. Khi di chuyển giữa các ghế, cơ thể người xem trở thành một phần của chuỗi tường thuật. Không gian triển lãm lúc này giống một dải truyện tranh khổng lồ hơn là một phòng trưng bày nội thất.
Ảnh: Takumi Ota & Kenichi Sonehara
Triết lý “một chút bất ngờ” đặc trưng của Nendo thể hiện rất rõ trong dự án này. Họ luôn bắt đầu từ một vật thể quen thuộc rồi tạo ra một sự lệch nhẹ, một khoảnh khắc phi logic đủ để khiến người xem dừng lại và suy nghĩ. Ở 50 Manga Chairs, chiếc ghế biểu tượng gần như phổ quát nhất của đồ nội thất được đẩy sang trạng thái vừa hài hước vừa kỳ lạ, nhưng không bao giờ hoàn toàn mất đi khả năng nhận diện. Chính sự dao động giữa quen thuộc và xa lạ đó tạo nên sức hấp dẫn cho thiết kế.
Ảnh: Takumi Ota & Kenichi Sonehara
Nếu Go Hasegawa và Nendo làm việc với nhôm hoặc inox trong trạng thái tinh luyện cao, bộ ghế sắt V lại khai thác tính thô và trực tiếp của vật liệu công nghiệp. Cấu thành từ các thanh sắt vuông mảnh, hàn nối tối giản, mỗi chiếc ghế chỉ giữ lại những yếu tố cơ bản nhất: chân, mặt ngồi và một dấu hiệu gợi nhắc tới tựa lưng.
Ảnh: Nguyễn Nhật Anh Chương
Vật liệu tái chế không bị che giấu, các mối hàn lộ ra, bề mặt sơn đa sắc, tạo cảm giác của một bản phác thảo kiến trúc được dựng bằng đường nét trong không gian thật. Mỗi biến thể khai thác một logic hình học riêng: tam giác tạo ổn định kết cấu, đường chéo đơn giữ thăng bằng, hay mặt phẳng nghiêng gợi nét vẽ dang dở. Chỉ cần thay đổi một thanh thép, cảm giác thị giác và tư thế ngồi đã hoàn toàn khác.
Ảnh: Nguyễn Nhật Anh Chương
Về mặt thẩm mỹ, bộ ghế gợi liên tưởng đến sự giao thoa giữa Chủ nghĩa kiến tạo và Thiết kế cấp tiến, nơi hình học cơ bản, màu nguyên sắc và cấu trúc thô trở thành ngôn ngữ biểu đạt. Điểm khác biệt nằm ở tính đương đại: ý thức tái sử dụng vật liệu khiến kim loại phế liệu không còn là vật liệu thứ cấp, mà trở thành phương tiện tạo ra giá trị mới thông qua tư duy thiết kế.
Hai thiết kế của bộ ghế V (bìa trái) tại triển lãm 50 CHAIRS. Ảnh: Museum of Design
Một điểm chung rõ nét giữa cả ba dự án là cảm giác mong manh có chủ đích. Seatless Chair trông như sắp đổ; các Manga Chairs gợi lên những hình vẽ đang biến dạng; bộ ghế sắt V mảnh mai đến mức người xem dễ sinh nghi ngờ về độ ổn định trước khi quyết định ngồi xuống. Chính sự mong manh đó tạo nên tính căng thẳng thị giác, kéo người dùng vào trạng thái nhận thức rõ hơn về trọng lượng, cân bằng và cơ thể.
Trong thiết kế nội thất truyền thống, ghế thường cố gắng biến mất khỏi nhận thức của người dùng. Một chiếc ghế tốt thường là chiếc ghế đủ thoải mái để người ta quên đi sự tồn tại của nó. Nhưng ở đây, ghế lại chủ động chống lại sự vô hình đó. Chúng buộc người dùng phải ý thức về hành động ngồi, về khoảng cách giữa cơ thể và vật thể, về trạng thái mất cân bằng hay chuyển động tiềm tàng của vật thể.
Điều này phản ánh một xu hướng quan trọng trong thiết kế đương đại: đồ nội thất không còn chỉ là sản phẩm công nghiệp mà ngày càng tiến gần hơn tới nghệ thuật và nghiên cứu không gian. Một chiếc ghế giờ đây có thể là một vật thể tự biện, một công cụ kể chuyện hay một phương tiện để khảo sát hành vi con người.
Trong bối cảnh đó, ranh giới giữa kiến trúc, điêu khắc và đồ nội thất dần trở nên mờ đi. Seatless Chair giống một cấu trúc kiến trúc thu nhỏ; Manga Chairs giống các hiệu ứng khung hình bị đóng băng; Bộ ghế sắt V giống những mô hình không gian được dựng bằng những đường nét. Chúng đều tồn tại trong trạng thái lưng chừng giữa vật dụng và tác phẩm.
Ảnh: Takumi Ota & Kenichi Sonehara
Quan trọng hơn, cả ba dự án đều cho thấy một sự thay đổi trong cách nhìn về chức năng. Chức năng không còn được hiểu như hiệu quả sử dụng thuần túy mà bao gồm cả trải nghiệm cảm xúc, nhận thức và tương tác. Một chiếc ghế không nhất thiết phải thoải mái theo tiêu chuẩn công thái học mới được xem là thành công. Nó có thể thành công vì khiến người dùng dừng lại, tò mò, do dự hoặc suy nghĩ khác đi về cơ thể và không gian.
Có lẽ đây chính là điều hấp dẫn nhất của những thử nghiệm này. Chúng không cố gắng tạo ra chiếc ghế hoàn hảo. Thay vào đó, chúng dùng chiếc ghế như một lý do để đặt câu hỏi về thiết kế, vật chất và con người. Và chính trong quá trình phá vỡ những định nghĩa quen thuộc đó, đồ nội thất vượt khỏi vai trò của một đồ vật sử dụng hằng ngày để trở thành một hình thức tư duy.
Thực hiện: KTS Phạm Trung
Về KTS Phạm Trung
KTS, NTK Phạm Trung tốt nghiệp ngành Thiết kế Công nghiệp tại Academia Italiana và Cử nhân Thiết kế Nội thất tại Nottingham Trent University. Anh theo đuổi hướng tiếp cận thiết kế bền vững như một nguyên tắc cốt lõi. Là nhà sáng lập Std Design Consultant, anh tập trung vào tái sử dụng vật liệu, tối ưu vòng đời sản phẩm và tạo ra các giải pháp thiết kế đương đại gắn với ý thức sinh thái.
Ảnh: NVCC
Xem thêm
Ngôn ngữ mới của thiết kế công nghiệp
