Những ghi chép sớm nhất về oải hương có niên đại hơn 2.500 năm trước, với nguồn gốc được cho là từ vùng Địa Trung Hải, Trung Đông và Ấn Độ. Theo nhiều ghi chép lưu truyền, loài hoa này từng hiện diện trong các nghi thức ướp xác của người Ai Cập cổ đại, dù bằng chứng khảo cổ về điều này vẫn còn là chủ đề gây tranh luận trong giới học thuật. Rõ ràng hơn là dấu ấn của oải hương trong nền văn minh La Mã, nơi hương thơm của nó lan tỏa khắp những nhà tắm công cộng, không chỉ như một thứ xa xỉ, mà còn mang ý nghĩa thanh tẩy và chữa lành. Từ lưu vực Địa Trung Hải, loài hoa tím này dần lan rộng đến Pháp, Tây Ban Nha, Ý và Anh, mở ra một hành trình dài trên khắp lục địa già.
Ảnh: Pexels
Dấu ấn của oải hương còn in đậm trong các trang kinh văn cổ. Trong Kinh Thánh, loài hoa này thường được nhận diện qua cái tên “nard”, bắt nguồn từ “nardus”, tên gọi mà người Hy Lạp đặt cho oải hương theo tên thành phố Naarda cổ đại, một trung tâm giao thương tinh dầu lừng danh thời bấy giờ. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng “nard” trong Kinh Thánh thường ám chỉ spikenard, một loài thực vật hoàn toàn khác, chiết xuất từ cây Nardostachys jatamansi mọc trên dãy Himalaya, và hai loài này đã bị nhầm lẫn với nhau qua nhiều thế kỷ do cùng chung tên gọi. Trong Phúc Âm Gioan, có một cảnh tượng đặc biệt xúc động: Maria đã dùng một loại nước hoa đắt tiền từ “nard” để xức lên chân Chúa Giê-su, một cử chỉ dâng hiến mà theo nhiều học giả thần học, mang tầng ý nghĩa tiên tri sâu sắc.
Hình minh họa trong bản thảo Peniarth thời Trung cổ depicting Đức Mẹ thoa dầu lên chân Chúa Kitô. Ảnh: National Library of Wales
Trở lại với oải hương, tên gọi lavender ngày nay là di sản ngôn ngữ của người La Mã, bắt nguồn từ động từ lavare trong tiếng Latinh, có nghĩa là “rửa sạch”, phản ánh trọn vẹn vai trò của loài hoa này trong văn hóa tắm gội và thanh tẩy thời cổ đại. Trải qua thời Trung Cổ và Phục hưng, oải hương trở thành người đồng hành thân thuộc của những người phụ nữ giặt giũ khắp châu Âu. Họ được gọi là lavenders – những “người phụ nữ oải hương”, vì thói quen phơi quần áo mới giặt lên những bụi oải hương, để hương thơm tự nhiên của loài hoa thấm vào từng thớ vải. Và trong những không gian xa hoa hơn, oải hương cũng nhanh chóng chiếm được cảm tình của giới quý tộc, trở thành biểu tượng của sự tinh tế và phong lưu.
Ảnh: The graphics fairy
Vua Louis XIV nổi tiếng với thói quen ngâm hoa oải hương trong bồn tắm để tạo hương thơm cho nước. Ảnh: Tư liệu
Song song với những công dụng thực tiễn, oải hương còn gắn liền với thế giới tâm linh huyền bí. Vào thế kỷ 16, người ta thường treo những bó oải hương khô trên khung cửa như một lá bùa hộ mệnh với niềm tin rằng hương thơm của hoa có thể ngăn tà ma bước vào nhà. Quan niệm dân gian thời bấy giờ cũng cho rằng việc có oải hương trong nhà hoặc tắm trong nước oải hương sẽ giúp tránh khỏi những cơn co giật bí ẩn được tin là do ma quỷ gây ra.
Niềm tin ấy còn hiện diện trong cả các nghi lễ tôn giáo. Tại Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, vào ngày lễ Thánh John, người ta ném oải hương vào những đống lửa lớn với mong muốn xua đuổi mọi điều xấu xa. Đến thế kỷ 19, hoa oải hương được bán khắp đường phố châu Âu để cầu may mắn và tránh vận rủi.
Ảnh: Yankrukov
Bên cạnh yếu tố tâm linh, oải hương còn được xem trọng vì những đặc tính trong y học. Từ rất sớm, người Hy Lạp, La Mã và Ả Rập đã dùng oải hương để làm sạch vết thương và xoa dịu tinh thần. Trong y học cổ truyền châu Á, đặc biệt là Trung Y, đã ghi chép tường tận về khả năng “hạ hỏa” của loài thảo dược này: làm dịu tâm trí, giải tỏa căng thẳng và phục hồi cân bằng nội tâm. Ngoài ra, oải hương còn được dùng để làm dịu vết bỏng và các tổn thương ngoài da, một công dụng mà khoa học hiện đại về sau đã dần kiểm chứng và xác nhận.
Trong Thế chiến I, y tá người Pháp Jeanne de Belleville đã chiết tinh dầu oải hương để sát trùng vết thương binh sĩ, giảm tỷ lệ nhiễm trùng đáng kể nhờ linalool kháng khuẩn. Đến thế kỷ 18, hàng nghìn hecta oải hương được trồng công nghiệp tại Provence để sản xuất nước hoa, xà phòng.
Oải hương cũng là nốt hương cổ điển trong nhiều dòng nước hoa với đặc tính tươi mát và linh hoạt. Guerlain Jicky (1889) là một trong những nước hoa đầu tiên dùng oải hương kết hợp vanilla, tonka, cách mạng hóa ngành công nghiệp mùi hương hiện đại. Jicky đã đặt nền móng cho nhóm hương fougère, cấu trúc tiêu chuẩn cho nước hoa nam: oải hương + oakmoss + coumarin, nền móng cho hàng loạt cái tên thành công sau này như YSL Rive Gauche hay Paco Rabanne XS.
YSL La Nuit de L’Homme (2009) dùng oải hương kết hợp cardamom, coumarin để thể hiện sự tương phản mạnh mẽ, bí ẩn, quyến rũ. Ảnh: YSL
Ảnh: Valentino
Trong suốt chiều dài lịch sử, oải hương luôn là loài hoa của tình yêu và sự bảo hộ. Tại châu Âu thời Tudor, có một phong tục dân gian thú vị: vào đêm trước ngày lễ Thánh Luke, các thiếu nữ chưa chồng sẽ uống một chén thức uống pha từ oải hương với hy vọng được thấy bóng dáng người họ yêu trong giấc mơ. Người ta cũng tin rằng đặt oải hương dưới gối hoặc dưới giường của các cặp vợ chồng mới cưới sẽ giúp vun đắp sự nồng ấm và bền chặt trong hôn nhân, dù ở một số ghi chép thời Trung Cổ, oải hương lại được cho là có tác dụng ngược lại: gìn giữ sự thuần khiết và làm dịu ngọn lửa đam mê.
Đến thời Victoria, oải hương trở thành một phần của floriography, một cách truyền tải những điều không thể nói thành lời bằng hoa. Oải hương tượng trưng cho tình yêu, lòng trung thành và sự tưởng nhớ; một bó oải hương được trao đi là lời bày tỏ kín đáo về sự ngưỡng mộ và chân thành. Loài hoa này cũng thường góp mặt trong bó hoa cưới như một lời cầu nguyện thầm lặng cho hôn nhân bền vững, dù không phải nguồn tài liệu nào cũng đồng thuận về ý nghĩa biểu trưng của nó.
Nổi tiếng nhất là câu chuyện về Cleopatra đã dùng hoa oải hương để quyến rũ cả Julius Caesar và Mark Antony. Vào thời Tudor, phụ nữ thường uống một loại đồ uống pha từ hoa oải hương vào ngày Thánh Luke, một truyền thống của người Kitô giáo, để tìm ra danh tính người yêu đích thực của mình. Các thiếu nữ vùng núi Alps sẽ để hoa oải hương trong gối với hy vọng nó sẽ thu hút người yêu. Ảnh: Hanamai
Ngoài những câu chuyện tình yêu, oải hương còn là biểu tượng của sự xa hoa và quyền quý. Từ thời cổ đại, loài hoa này đã hiện diện trong các cung điện và dinh thự tráng lệ. Giới quý tộc Pháp lấp đầy không gian sống bằng hương thơm của oải hương, trong khi hoàng gia Anh ưa chuộng những túi thơm và lẵng hoa oải hương thanh nhã. Đặc biệt, vua Louis XIV của Pháp nổi tiếng với thói quen tắm trong nước pha hương oải hương, một nghi thức chăm sóc bản thân mang đậm dấu ấn hoàng gia. Ngày nay, di sản ấy vẫn còn vang vọng trong từng ngọn nến cao cấp, máy khuếch tán tinh dầu và các dòng sản phẩm chăm sóc da, nơi loài hoa này tiếp tục là biểu tượng của sự tinh tế, thư thái và nghệ thuật sống đẳng cấp.
Một người bán nước hoa cầm một túi hoa oải hương nhỏ áp vào mặt. Bản in thạch bản màu của Charles Philipon, năm 1828. Ảnh: Tư liệu
Sắc tím đậm của hoa oải hương từ lâu đã được gắn liền với hoàng gia, sự giàu có và vẻ sang trọng. Vào thời cổ đại, màu tím chỉ dành riêng cho giới quý tộc và thượng lưu, vì nó hiếm và tốn kém để sản xuất. Ảnh: Cornelia Gramescu
Ảnh: Francesca
Trong thế giới nghệ thuật, oải hương đại diện cho ngôn ngữ của cảm xúc và ký ức. Họa sĩ Neo-Impressionist người Pháp Henri-Edmond Cross, người dành phần lớn cuộc đời sáng tác tại miền Nam nước Pháp, đã để lại một tác phẩm mang tên Lavender, nơi sắc tím dịu nhẹ hòa vào bảng màu đặc trưng của ông với những tương phản rực rỡ giữa vàng, cam và xanh lam. Với Cross, màu sắc không đơn thuần là tả thực mà là phương tiện khơi gợi cảm xúc và kiến tạo sự hài hòa thị giác, một triết lý mà ông và những người bạn Neo-Impressionist chia sẻ.
Lavender (1905) của Henri-Edmond Cross là một trong những tác phẩm nổi bật nhất của ông về chủ đề này. Bức tranh thể hiện những cánh đồng oải hương tím trải dài dưới ánh nắng Địa Trung Hải, sử dụng kỹ thuật các nét vẽ rậm rạp, tách biệt để tạo hiệu ứng lung linh cho ánh sáng. Ảnh: Tư liệu
Cũng trong năm 1942, Lee Krasner, một trong số ít phụ nữ thuộc thế hệ đầu tiên của Abstract Expressionism Mỹ, đã hoàn thành Lavender, một tác phẩm sơn dầu nhỏ nhắn nhưng đầy nội tâm. Tác phẩm này ra đời trong giai đoạn bà đang trải qua cuộc chuyển biến nghệ thuật sâu sắc, sau khi lần đầu tiên nhìn thấy những bức tranh đầy cuộn trào cảm xúc của Jackson Pollock và bắt đầu thoát khỏi ảnh hưởng của phong cách Cubist. Lavender vì vậy mang dấu ấn của một thời điểm chuyển tiếp, không ồn ào, nhưng đầy ý nghĩa.
Dù có tên gọi là Lavender, bức tranh của Lee Krasner (và cả bức của Jackson Pollock) không hề vẽ bông hoa hay cánh đồng hoa nào. Mối liên hệ chủ yếu nằm ở cảm giác màu sắc và cách đặt tên. Ảnh: Artists Rights Society (ARS)
Ở hội họa cổ điển, oải hương và những loài hoa đồng hành cùng nó đã từng được các danh họa Phục hưng Ý đưa vào tranh như một phần của thế giới tự nhiên phong phú và giàu biểu tượng. Bức Primavera (khoảng 1480) của Sandro Botticelli là minh chứng tiêu biểu. Tác phẩm chứa hơn 200 loài hoa có thể nhận dạng, tất cả đều mang ý nghĩa biểu trưng liên quan đến tình yêu và hôn nhân, một vườn hoa ngôn ngữ mà Botticelli dày công chọn lựa để gửi gắm lời chúc lành. Về phần mình, Vincent van Gogh khi sống tại Arles và Saint-Rémy-de-Provence cũng để những mảng tím oải hương len lỏi vào các bức tranh phong cảnh của ông, góp phần tạo nên cái hồn lãng mạn và bảng màu rực rỡ đặc trưng mà ông dành riêng cho miền đất Provence yêu dấu.
Botticelli rất tỉ mỉ khi chỉ chọn những loài hoa nở vào tháng 3 và tháng 4 tại vùng Tuscany (Ý) để phản ánh đúng tinh thần mùa xuân. Oải hương xuất hiện xen kẽ trong thảm cỏ xanh mướt (millefleur) cùng với các loài hoa dại khác như một biểu tượng của sự tinh khiết và hương thơm thanh tao của thiên nhiên đang thức tỉnh. Ảnh: Tư liệu
Thực hiện: Bình Nhi
Xem thêm:
Hương thảo: Loài thảo mộc đa năng
Linh lan: Chuông hoa mang niềm vui của mùa xuân
Vạn trạng hoa lan: Từ hóa thạch cổ đại đến biểu tượng nghệ thuật
