Họ Lan (Orchidaceae) được giới khoa học công nhận là một trong những họ thực vật có hoa cổ xưa và đa dạng bậc nhất trên Trái Đất. Bằng chứng hóa thạch cho thấy chúng đã xuất hiện từ 15-20 triệu năm trước. Tuy nhiên, nguồn gốc thực sự của chúng còn lâu đời hơn thế. Nhờ phương pháp đồng hồ phân tử, các nhà nghiên cứu tin rằng tổ tiên chung của tất cả các loài lan ngày nay có thể đã tiến hóa trên siêu lục địa Laurasia cổ đại, bao gồm Bắc Mỹ, châu Âu và châu Á ngày nay. Từ cái nôi nguyên thủy này, hoa lan đã bắt đầu hành trình phát tán và tiến hóa kéo dài hàng triệu năm để chinh phục toàn cầu. Điều đáng chú ý là, dù có lịch sử lâu đời, sự bùng nổ mạnh mẽ về số lượng loài để trở thành họ thực vật đa dạng như hiện nay lại là một hiện tượng tương đối gần đây. Sự kiện tiến hóa ngoạn mục này chủ yếu diễn ra trong 5 triệu năm trở lại đây và tập trung ở các khu vực nhiệt đới.
Ảnh: Afloral
Việt Nam được xem là một trong những vùng đất có tính đa dạng sinh học cao của họ Lan (Orchidaceae), với khoảng 1.000 loài tự nhiên phân bố trên hơn 140 chi. Hệ thực vật phong lan nơi đây sở hữu nhiều loài quý hiếm, trong đó có những loài từng được cho là đặc hữu. Điển hình là loài lan nữ hài Paphiopedilum delenatii với cánh trắng điểm môi hồng, lần đầu được một người lính Pháp phát hiện tại vùng cao Bắc Bộ năm 1913, sau đó được tìm thấy ở Trung Bộ vào năm 1922 và phải đến tận giai đoạn 1990-1991, người ta mới tái phát hiện loài này tại Khánh Hòa. Dù sự đa dạng của các loài lan là rất lớn, trong đời sống thường nhật, chỉ một số chi lan nhất định đã trở nên quen thuộc và được ưa chuộng rộng rãi hơn cả.
Đứng đầu trong danh sách này phải kể đến Lan Hồ Điệp (Phalaenopsis). Với đặc điểm thân ngắn, cành hoa dài cong duyên dáng và những đóa hoa lớn có độ bền lâu, loài lan này đã được lai tạo rộng rãi, trở thành lựa chọn hàng đầu trên thị trường cây cảnh toàn cầu. Lan Kiếm (Cymbidium aloifolium) với dáng lá thon thả, thanh thoát và phát hoa thẳng trang trọng, lại chiếm giữ vị trí đặc biệt trong hội họa cổ điển và truyền thống thưởng lan tao nhã của Á Đông.
Lan Hồ Điệp. Ảnh: happyhouseplants
Hoa Lan Kiếm trong cuốn The Orchid Album của R. Warner và B.S. Williams
Một loài lan tương đối dễ chăm sóc là Vanda, với đặc điểm thân mọc thẳng, lá dài và những chùm hoa rực rỡ. Loài này có lịch sử phát triển lâu đời và vùng phân bố rộng lớn, chủ yếu tập trung tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Một chi lan nổi bật khác là Cattleya, có xuất xứ từ châu Mỹ, thường được ưa chuộng và sử dụng làm hoa trang trí trong các nghi lễ, sự kiện quan trọng như tiệc cưới. Ngoài ra, thế giới lan còn có sự hiện diện của chi Lan Hoàng Thảo với hình thái đa dạng, từ những cành hoa nhỏ nhắn đến những đóa hoa lớn, cùng với chi Lan Hài dễ nhận biết nhờ cấu trúc môi hoa hình túi độc đáo. Nhiều loài trong số này cần được bảo vệ đặc biệt do sự nhạy cảm với điều kiện môi trường.
Hoa lan Vanda. Ảnh: happyhouseplants
Hoa lan Hài (Cypripedioideae). Ảnh: The Orchid Info
Ý nghĩa của hoa lan được phác họa như một bức tranh đa sắc, biến đổi linh hoạt theo dòng chảy lịch sử và đặc thù văn hóa từng vùng miền. Từ thời cổ đại, Khổng Tử đã ví hoa lan với hình ảnh người quân tử, một biểu tượng của đức hạnh cao khiết, sự thuần khiết và lòng khiêm nhường. Trong khi đó, tại Nhật Bản, hoa lan có mối liên hệ lâu đời với sự giàu có và thịnh vượng, từng được xem là loài hoa cao quý dành riêng cho hoàng tộc và tầng lớp võ sĩ samurai. Còn tại Việt Nam, hoa lan cũng mang ý nghĩa cầu tài lộc, thường được trân trọng trưng bày trong những ngày Tết cổ truyền với mong muốn đón một năm mới sung túc và an lành.
Bức Thirty-six Examples of Good and Evil – Satsuma orchid của Ono Sadakuro. Ảnh: Tư liệu
Tại châu Âu, đặc biệt trong thời Victoria, hoa lan được tôn vinh như một biểu tượng của sự xa hoa và địa vị cao quý, chủ yếu được thưởng ngoạn trong các nhà kính của giới quý tộc. Trái ngược với ý nghĩa đó, tại nhiều nền văn hóa Trung và Nam Mỹ, hoa lan đã được trân trọng qua nhiều thế kỷ không chỉ bởi vẻ đẹp mà còn nhờ các giá trị thực tiễn, xuất hiện trong nghi lễ tâm linh và được sử dụng như một phần của các phương pháp chữa bệnh truyền thống, với một số loài được ghi nhận có công dụng y học.
Trên phương diện rộng hơn, hoa lan đảm nhận nhiều vai trò văn hóa quan trọng, từ việc được tôn vinh làm quốc hoa đến việc trở thành một phần không thể thiếu trong các nghi thức truyền thống của nhiều dân tộc. Ở một số nơi, hoa lan trắng còn mang ý nghĩa tưởng niệm, thường xuất hiện trong tang lễ như một biểu tượng của sự thuần khiết, nhằm tôn vinh ký ức về người đã khuất và mang lại sự an ủi cho những người ở lại.
Bức tranh Orchid and Hummingbirds near a Mountain Lake của Martin Johnson Heade.
Từ không gian tự nhiên, hoa lan đã bước vào thế giới nghệ thuật một cách đầy tự nhiên và để lại dấu ấn sâu đậm qua nhiều thời kỳ. Tại phương Tây, đặc biệt trong thế kỷ 19, hoa lan trở thành một chủ đề được yêu thích trong tranh tĩnh vật và trường phái tự nhiên. Họa sĩ người Mỹ Martin Johnson Heade thường khéo léo kết hợp hoa lan với hình ảnh chim ruồi, tạo nên những tác phẩm giàu tính biểu tượng. Điển hình là bức Orchid and Hummingbirds near a Mountain Lake, nơi hoa lan không chỉ mang vẻ đẹp lãng mạn, gợi cảm mà còn ẩn chứa những ý niệm sâu xa về sự tiến hóa và sinh tồn. Đến giai đoạn giao thời cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20, phong trào Art Nouveau với niềm đam mê những đường cong hữu cơ đã nhanh chóng nắm bắt hình dáng uyển chuyển của hoa lan. Hoa lan từ đó trở thành nguồn cảm hứng chủ đạo trong nghệ thuật trang trí và chế tác trang sức cao cấp, được thể hiện tài tình bởi những nghệ nhân như René Lalique và Philippe Wolfers.
Trâm cài tóc của Philippe Wolfers. Ảnh: Victoria and Albert Museum
Vương miện của Rene Lalique. Ảnh: Calouste Gulbenkian Museum
Trong nghệ thuật Á Đông, hoa lan giữ vị trí đặc biệt sâu sắc từ lâu đời. Tại Trung Quốc, lan được tôn vinh là một trong Tứ Quân Tử cùng với mai, trúc, cúc, thường xuất hiện trong tranh thủy mặc như biểu tượng của phẩm hạnh cao quý. Triết lý Nho giáo xem hoa lan như một hình mẫu đạo đức đã thấm đẫm vào tác phẩm của giới văn nhân, lan tỏa sang nhiều lĩnh vực như thư pháp, gốm sứ và dệt may, trở thành dấu chỉ của sự tinh tế về học vấn và thẩm mỹ. Ở Nhật Bản, các nghệ sĩ trường phái hội hoạ ukiyo-e thời Edo như Utagawa Hiroshige và Katsushika Hokusai cũng đã để lại nhiều tác phẩm lấy hoa lan làm chủ đề. Đến nghệ thuật đương đại, hoa lan vẫn tiếp tục là nguồn cảm hứng mạnh mẽ, được nhiều nghệ sĩ khai thác để thể hiện các chủ đề về bản sắc, mối quan hệ giữa tự nhiên và văn hóa, hay những diễn ngôn lịch sử.
Bức tranh Hoa Lan của họa sĩ Ma Lin thời Tống. Ảnh: The Met
Bức tranh Tre trong gió của họa sĩ Xuechuang thời Nguyên. Ảnh: Cleveland Museum of Art
Bức khắc gỗ Lan lá của Utagawa Hiroshige. Ảnh: Museum of Fine Arts Boston
Bức khắc gỗ Hoa lan cam của Katsushika Hokusai. Ảnh: The Art Institute of Chicago
Trong văn học Việt Nam, hình ảnh hoa lan xuất hiện phong phú, từ truyện Hương cuội trong Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân đến những câu chuyện đi tìm lan được Nhất Linh khắc họa đầy tinh tế. Chưa kể đến Cao Bá Quát còn có hai câu thơ “Hoa ngoại cô tiêu viễn / Phong tiền khứu vạn niên” nói về đặc tính của loài hoa sống nơi núi rừng xa thăm thẳm, nhưng hương thơm vẫn có thể lan toả vạn dặm. Hình tượng hoa lan kiên cố ấy không chỉ sống trong trang sách, mà còn được lưu giữ qua nét vẽ của các danh họa. Một minh chứng sinh động là bức tranh màu nước Hoa lan Nghinh Xuân của họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ, sáng tác vào dịp xuân Kỷ Dậu 1969. Điều đặc biệt là, họa sĩ tài hoa này vốn nổi tiếng với những tác phẩm sơn mài đồ sộ về đề tài lịch sử, cách mạng, nên những bức tĩnh vật hoa như thế này của ông vô cùng quý hiếm.
Bức tranh Hoa lan Nghinh Xuân của họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ. Ảnh: Viet Art View
Sức sống ấy vẫn tiếp tục trong nghệ thuật đương đại, từ sự toàn cầu hóa trong tác phẩm điêu khắc khổng lồ Two Orchids của Isa Genzken, đến những chất vấn về bản chất của hình ảnh và sự tồn tại trong loạt ảnh cyanotype Orchid Atlas in Reversal and Phase của Chun Ding. Qua đó, hình ảnh hoa lan khẳng định sức sống bền bỉ trong vai trò của một biểu tượng nghệ thuật.
Ảnh: Jason Wyche
Ảnh: Chun Ding
Chăm sóc hoa lan tại nhà
Chăm sóc hoa lan đúng cách đòi hỏi sự hiểu biết về các nhu cầu cơ bản của cây. Yếu tố quan trọng nhất phải nhớ là lan cần ánh sáng vừa đủ để phát triển khỏe mạnh. Thiếu sáng khiến cây yếu và bệnh, còn quá nhiều nắng trực tiếp có thể làm vàng lá, hoa nở sớm và kém sắc. Nhiệt độ lý tưởng cho lan dao động tùy theo nhóm cây: ưa mát (khoảng 10-21°C), ưa trung bình (15-29°C) và ưa ấm (trên 18-29°C). Hoa lan cũng cần tưới nước khoảng một lần mỗi tuần và chỉ tưới khi giá thể đã khô hoàn toàn, đồng thời duy trì độ ẩm không khí ở mức 60-80% để cây phát triển tốt nhất. Ngoài ra, nên sử dụng phân bón lỏng pha loãng và bón định kỳ 1-2 lần mỗi tháng trong giai đoạn cây đang sinh trưởng mạnh. Riêng với một số loại lan như Dendrobium, nhu cầu chăm sóc có thể đặc biệt hơn, chẳng hạn như cần ánh sáng mạnh hơn, tưới nước 2 lần mỗi ngày trong điều kiện thời tiết nóng và bón phân đa dạng với lịch trình dày đặc hơn để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng cao của cây.
Ảnh: Tư liệu
Thực hiện: Vy Dương
Xem thêm:
Hoa mộc lan – Vẻ đẹp thanh tao triệu năm tuổi
