Trong lịch sử thiết kế hiện đại, có những sản phẩm được ghi nhớ không phải bởi hình thức đặc biệt hay công nghệ phức tạp, mà bởi cách chúng giải quyết một vấn đề rất đời thường. Dos sillas y una mesa (Hai chiếc ghế và một chiếc bàn) và Una mesa (Một chiếc bàn) của kiến trúc sư Tây Ban Nha Alejandro de la Sota, là một ví dụ tiêu biểu. Cho đến tận ngày nay, những ý tưởng trong hai bằng sáng chế của ông vẫn cho thấy sức ảnh hưởng mạnh mẽ đối với cách chúng ta nhìn nhận nội thất trong bối cảnh đô thị đương đại.
De la Sota từng nói: “Kiến trúc sư là người giải quyết vấn đề.” Với ông, vẻ đẹp không phải là mục tiêu cần theo đuổi, mà là kết quả tự nhiên của một giải pháp được tinh giản đến mức tối đa. Chính quan điểm ấy đã định hình toàn bộ bộ sưu tập Dos sillas y una mesa – nơi mỗi chi tiết đều tồn tại vì một lý do, và mỗi chuyển động đều phục vụ cuộc sống hàng ngày.
Ảnh: Fundación Alejandro de la Sota
Bộ sưu tập gồm ba sản phẩm: hai chiếc ghế chuyển đổi Silla-tumbona A và Silla-tumbona B (1961), cùng một chiếc bàn gấp đa năng. Hai mẫu ghế được phát triển từ hình dáng của một chiếc kẹp tóc (hairpin), vận hành bằng một nguyên lý cơ học gần như thuần khiết. Không sử dụng bản lề phức tạp hay hệ thống khóa cầu kỳ, chiếc ghế chỉ cần một thao tác gập mở tự nhiên để chuyển đổi giữa tư thế ngồi và tư thế thư giãn. Điều làm nên giá trị của thiết kế không nằm ở sự phức tạp, mà ở việc loại bỏ mọi yếu tố không cần thiết cho đến khi chỉ còn lại bản chất của chức năng.
Ảnh: Fundación Alejandro de la Sota
Tinh thần ấy được đẩy lên một cấp độ khác trong thiết kế chiếc bàn (Una mesa, 1979). Khác với thiết kế trong Dos sillas y una mesa, chiếc bàn này được phát triển như một sản phẩm độc lập nhưng vẫn trung thành với cùng một triết lý: giải phóng không gian bằng sự đơn giản. Toàn bộ mặt bàn có thể gấp gọn và cất hoàn toàn vào tường thông qua một khung âm được tích hợp sẵn. Mặt bàn gồm hai tấm phẳng gập chồng lên nhau, bên trong khéo léo giấu hai chân bàn. Khi mở một chân, chiếc bàn đủ chỗ cho khoảng năm người; khi mở hoàn toàn với hai chân, sức chứa tăng lên khoảng tám người như mô tả trong hồ sơ sáng chế.
Ảnh: Fundación Alejandro de la Sota
Điều đáng chú ý là toàn bộ cơ chế hoạt động gần như không phụ thuộc vào những chi tiết cơ khí phức tạp. Mọi chuyển động được giải quyết bằng tỷ lệ hình học, kích thước chính xác và sự tính toán giữa chiều dài chân bàn với cấu tạo của mặt bàn. Chính sự chính xác ấy khiến toàn bộ hệ thống có thể gấp lại thành một khối phẳng gần như vô hình.
Trong hồ sơ sáng chế, Alejandro de la Sota cũng cho biết việc hiện thực hóa ý tưởng trở nên khả thi nhờ ColorCore của Formica, loại laminate có kết cấu đồng nhất, vừa đủ mỏng để gập, vừa đủ cứng để chịu lực. Với ông, vật liệu không đơn thuần là lớp hoàn thiện bề mặt mà chính là điều kiện để một ý tưởng thiết kế có thể tồn tại. Đổi mới vì thế không chỉ đến từ hình thức mà còn đến từ khả năng khai thác đúng tiềm năng của vật liệu.
Ảnh: Fundación Alejandro de la Sota
Nhìn lại sau hơn nhiều thập niên, giá trị lớn nhất của di sản Alejandro de la Sota để lại không nằm ở bản thân chiếc bàn hay chiếc ghế, mà ở một tư duy thiết kế vẫn còn nguyên tính thời sự. Nội thất không cần hiện diện mọi lúc. Nó chỉ xuất hiện khi con người cần đến, rồi lặng lẽ biến mất để trả lại sự tự do cho không gian.
Chính tư duy ấy đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều giải pháp nội thất mà chúng tôi phát triển trong các dự án nhà ở những năm gần đây ở Việt Nam. Thay vì sao chép hình thức, điều chúng tôi học được từ Alejandro de la Sota là cách nhìn về công năng: một món nội thất không nhất thiết phải tồn tại cố định, mà có thể thay đổi theo thời gian sử dụng và nhịp sống của người ở.
Một ví dụ là công trình căn hộ The Goldview, nơi chiếc bàn ăn được giấu hoàn toàn bên trong đảo bếp. Trong nội thất căn hộ chung cư , bàn ăn luôn là món nội thất khó xử nhất. Nó cần đủ lớn khi sử dụng nhưng lại chiếm nhiều diện tích trong phần lớn thời gian còn lại. Thay vì dành một khoảng không cố định cho bàn ăn, mặt bàn được tích hợp vào đảo bếp và chỉ xuất hiện khi cần.
Ở trạng thái đóng, toàn bộ mặt bàn nằm phẳng, liền mạch với khối bếp, gần như không để lộ bất kỳ dấu hiệu nào về cơ chế phía sau. Không gian vì thế luôn thông thoáng và gọn gàng. Khi kéo ra, đảo bếp nhanh chóng trở thành bàn ăn cho hai đến bốn người, đồng thời cũng có thể đóng vai trò bàn làm việc hoặc nơi pha cà phê tùy theo thời điểm trong ngày.
Ảnh: Paul Phan
Giá trị của thiết kế không nằm ở cơ cấu gấp mở mà ở cách nó thay đổi cách con người sử dụng cùng một diện tích. Một mét vuông không còn gắn với một chức năng duy nhất mà có thể thích nghi với nhiều trạng thái sống khác nhau.
Cùng một tư duy đó được áp dụng trong thiết kế phòng ngủ căn hộ này. Thay vì bố trí thêm một bàn trang điểm riêng, toàn bộ khu vực trang điểm được tích hợp vào hệ tủ quần áo. Khi đóng lại, mặt tủ chỉ là một mảng phẳng tối giản, không tay nắm, không hốc tủ và không để lộ bất kỳ dấu hiệu nào về chức năng bên trong. Khi cánh cửa trượt sang một bên, bàn trang điểm, gương, hệ kệ mỹ phẩm và ánh sáng mới xuất hiện đầy đủ. Sau khi sử dụng, mọi thứ lại biến mất phía sau lớp cửa trượt.
Ảnh: Paul Phan
Giải pháp này không chỉ tiết kiệm diện tích mà còn kiểm soát hình ảnh của không gian. Những vật dụng cá nhân vốn dễ tạo cảm giác bừa bộn được giấu hoàn toàn, giúp phòng ngủ luôn giữ được sự yên tĩnh và tinh gọn.
Ý tưởng “ẩn chức năng” tiếp tục được phát triển trong góc làm việc tại nhà. Sự phổ biến của làm việc từ xa khiến nhiều căn hộ phải dành thêm diện tích cho một bàn làm việc cố định. Tuy nhiên, điều đó cũng khiến phòng ngủ dần mang dáng dấp của một văn phòng. Trong dự án này, toàn bộ bàn làm việc được giấu bên trong hệ tủ lưu trữ.
Khi mở cửa, mặt bàn hạ xuống để tạo thành một góc làm việc hoàn chỉnh. Khi kết thúc công việc, bàn gấp lại, cánh tủ đóng kín và căn phòng ngay lập tức trở về trạng thái nghỉ ngơi. Thiết kế không tạo ra một phòng làm việc mới mà tạo ra một trạng thái làm việc. Chính chuyển động của món nội thất đã thay thế cho những bức tường trong việc phân chia chức năng.
Ảnh: Paul Phan
Một ví dụ khác cho giải pháp nội thất linh hoạt là căn hộ 40m² tại Hong Kong do Absence from Island thiết kế. Bàn ăn có thể gấp gọn vào tủ khi không sử dụng, nhường chỗ cho trẻ vui chơi. Thay vì sofa rời, kiến trúc sư thiết kế bục và hộc tủ tích hợp đệm ngồi, tối ưu khả năng lưu trữ. Giường ngủ cho trẻ được nâng cao, tạo tủ đồ bên dưới. tổng thể cho thấy cách tiếp cận thiết kế coi mỗi bề mặt là cơ hội lưu trữ.
Ảnh: Chi, Ireen Sit
Ảnh: Chi, Ireen Sit
Quan sát từ Alejandro de la Sota đến những căn hộ đương đại, có thể thấy một triết lý thiết kế đang ngày càng trở nên rõ ràng. Thiết kế tốt không phải là thiết kế làm được nhiều nhất, mà là thiết kế chỉ xuất hiện đúng lúc cần thiết.
Đó cũng là sự khác biệt giữa nội thất đa năng và nội thất thích nghi. Đa năng thường hướng đến việc tích hợp nhiều chức năng trong cùng một vật thể. Thích nghi lại quan tâm đến việc một không gian có thể chuyển đổi trạng thái theo thời gian sử dụng mà vẫn giữ được sự bình yên và trật tự khi các chức năng không còn cần thiết.
Có lẽ, đây chính là di sản lớn nhất mà Alejandro de la Sota để lại. Ông không chỉ thiết kế những chiếc ghế hay chiếc bàn. Ông đặt ra một câu hỏi vẫn còn nguyên giá trị cho thiết kế nội thất ngày nay: Liệu một không gian có thể làm được nhiều hơn bằng cách xuất hiện ít hơn?
Thiết kế không nhất thiết phải tạo ra thêm nhiều đồ vật. Đôi khi, điều quan trọng hơn là biết cách khiến chúng biến mất đúng lúc.
Thực hiện: KTS Phạm Trung
Về tác giả
KTS, NTK Phạm Trung tốt nghiệp ngành Thiết kế Công nghiệp tại Academia Italiana và Cử nhân Thiết kế Sản phẩm & Nội thất tại Nottingham Trent University. Theo đuổi thiết kế bền vững như một nền tảng tư duy, anh tập trung nghiên cứu việc tái sử dụng vật liệu, kéo dài vòng đời sản phẩm và phát triển các giải pháp thiết kế đương đại gắn với ý thức sinh thái. Là Nhà sáng lập StdDesign đồng thời hiện đang Lead of Design tại Benom Home Living, anh định hướng xây dựng những sản phẩm kết hợp hài hòa giữa công năng, thẩm mỹ và trách nhiệm môi trường.
Ảnh: NVCC
Xem thêm
Nhà phố Versailles: Nội thất đương đại hài hoà trong không gian lịch sử
