Được xem như khởi nguyên của dòng phim khoa học viễn tưởng, tác phẩm Metropolis của đạo diễn Fritz Lang lấy bối cảnh cách thời điểm thực hiện gần 1 thế kỷ. Di sản mà bộ phim để lại không chỉ dừng lại ở những chiêm nghiệm sâu sắc về xã hội, mà còn cho thấy một góc nhìn mới lạ về sự phát triển của công nghệ cũng như hình ảnh của đô thị tương lai. Cho tới hôm nay, năm 2026, khi thế giới đang ở chính thời điểm mà Metropolis hình dung, giá trị bộ phim mang lại càng trở nên rõ nét.
Bối cảnh tương lai về năm 2026 được hình dung trong phim. Cấu trúc của Metropolis ẩn dụ cho hệ thống phân cấp tầng lớp vô cùng nghiêm ngặt. Thành phố vận hành trơn tru bởi lực lượng lao động được che giấu bên dưới lớp vỏ hào nhoáng. Những cỗ máy cung cấp năng lượng không bao giờ ngừng hoạt động và những người công nhân vận hành chúng cũng vậy.
Nhân vật chính của bộ phim chính là thành phố mang tên Metropolis. Fritz Lang đã tưởng tượng một siêu đô thị thẳng đứng, được phân thành hai tầng rõ rệt. Trên mặt đất là những tòa cao ốc đồ sộ, đường sắt trên cao và hệ thống giao thông đồng bộ. Bên dưới lòng đất là một thế giới hoàn toàn khác biệt: các nhà máy, công xưởng và nơi ở của những công nhân.
Kiến trúc trong phim chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của phong trào Art Deco.
Tạo hình đô thị của Fritz Lang cho bộ phim chịu ảnh hưởng từ những hiện thực đặc trưng trong thập niên 1920: New York phồn hoa với những tòa nhà cao tầng, phong trào Art deco, kiến trúc hiện đại và các nhà máy với hệ thống lắp ráp dây chuyền. Tuy nhiên, tất cả đều được phóng đại để nhấn mạnh một sự thật rằng tất cả những gì tốt đẹp, ngăn nắp và ấn tượng kia hoàn toàn phụ thuộc vào những con người đang bị vắt kiệt sức lao động.
Poster phim được thiết kế theo phong cách Art Deco.
Dấu ấn kiến trúc trong thành phố tương lai
Bộ phim có nhiều hiệu ứng đặc biệt và thiết kế bối cảnh phức tạp, từ một nhà thờ Gothic khổng lồ đến cảnh quan thành phố tương lai. So với thực tế, kiến trúc phim không có bất kỳ giới hạn nào ngoài trí tưởng tượng của nhà thiết kế. Ở thời điểm năm 1927, thiết kế bối cảnh của bộ phim đã tạo nên một cuộc cách mạng. Những tòa nhà cao tầng sáng bóng cao vút, lấn át những con người nhỏ bé. Những cây cầu góc cạnh cắt ngang đường chân trời, dưới là dòng xe không ngừng chuyển động, trên là những cỗ máy bay hai tầng.
Ngoài việc xây dựng bối cảnh, các kỹ thuật đặc biệt cũng đóng vai trò lớn trong việc tạo ra hiệu ứng thị giác cho bộ phim.
Năm 2026 trong Metropolis được định hình bởi sự chia cắt rõ rệt, nhấn mạnh bởi thiết kế bối cảnh khác biệt hoàn toàn giữa hai nửa của thành phố. Trên bề mặt, tầng lớp thống trị sống trong sự thoải mái được kiểm soát. Joh Fredersen – kiến trúc sư trưởng, mưu sĩ của thành phố, điều hành từ một tòa tháp trông vừa giống một trụ sở công ty, vừa giống một trung tâm chỉ huy hoành tráng. Thế giới của ông ta yên tĩnh, được quản lý chặt chẽ và tách biệt. Bao quanh là những khu vườn yên tĩnh, đường nét gọn gàng được bảo vệ nghiêm ngặt, tạo ra ảo tưởng về sự ổn định.
Đáng chú ý về kỹ thuật tạo hiệu ứng là quy trình Schüfftan, trong đó gương được sử dụng để tạo ra ảo giác rằng các diễn viên đang áp đảo các bối cảnh thu nhỏ.
Trong một cuộc phỏng vấn, Fritz Lang chia sẻ về cảm hứng xây dựng nên Metropolis: “Tôi nhìn xuống đường phố New York, những ánh đèn rực rỡ và những tòa nhà khổng lồ chính là nền tảng để tạo ra Thành phố tương lai. Các tòa nhà trông giống như những cánh buồm thẳng đứng, lấp lánh và nhẹ tênh – một phông nền sang trọng, lơ lửng trên bầu trời tối để làm lóa mắt, gây mất tập trung và như thôi miên người nhìn.”
Những bản phác thảo do Erich Kettelhut, họa sĩ thiết kế và nhà trang trí bối cảnh người Đức bậc thầy, vẽ có lẽ là bằng chứng tốt nhất về kiến trúc đồ sộ của bộ phim. Ảnh: WELT.
Phác thảo bối cảnh của Erich Kettelhut. Ảnh: WELT.
Trong khi đó, dưới lòng đất, những công nhân sống và làm việc theo những chu kỳ cố định và mệt mỏi. Họ vận hành những cỗ máy khổng lồ trông giống như những sinh thể và có thể trở thành vật tế bất cứ lúc nào. Công nhân di chuyển hàng loạt, đồng bộ theo ca và có sự luân phiên, không ai có cá tính riêng và được nhận diện bằng chức năng thay vì tên gọi. Ở đây, thể chất bị bào mòn và tinh thần bị hủy hoại, họ không chết đói theo nghĩa đen nhưng dần kiệt quệ vì bị tước đoạt quyền tự quyết, thời gian và cả phẩm giá con người.
Sự đối lập bối cảnh trong bộ phim thể hiện rõ nét ở hai bối cảnh chính: văn phòng của John Fredersen và nhà thờ dưới lòng đất.
Ảnh: Tư liệu
Bối cảnh “tháp Babel mới” là một ẩn dụ về sự chia rẽ, dựa trên sự tích trong Kinh thánh. Việc xây dựng tháp Babel là một câu chuyện ngụ ngôn về sự kiêu ngạo của con người với tham vọng đứng ngang hàng với Chúa. Do đó, Ngài tạo ra hình phạt là sự khác biệt trong ngôn ngữ của con người, khiến con người không thể giao tiếp với nhau, và việc xây dựng tòa tháp bị bỏ dở. Trong cuộc nói chuyện đầu tiên với những người công nhân, nhân vật Maria sử dụng câu chuyện về tháp Babel để làm nổi bật sự bất hòa giữa tầng lớp trí thức và lao động.
Tòa tháp trong phim cũng được mô phỏng theo bức tranh năm 1563 của Bruegel.
Công nghệ trở thành công cụ kiểm soát
Những cỗ máy trong phim sở hữu những cánh tay khổng lồ, các ống đồng chạy khắp nơi cùng những luồng hơi nước, đi cùng một loạt đạo cụ đến từ tương lai như các bảng điều khiển, máy điện báo,… Đó là hình ảnh về năm 2026 dựa trên những thành tựu mặt kỹ thuật và công nghệ vào thập kỷ 20 của thế kỷ trước. Mọi thứ đều có chức năng vượt trội cũng như sức hấp dẫn về mặt thẩm mỹ. Một trong những món đồ có thiết kế đặc biệt là như chiếc đồng hồ có hai loại giờ riêng biệt, dành cho nhân viên bình thường, và cho tầng lớp cao cấp hơn. Dù tiến bộ là vậy, chúng lại không giải phóng con người khỏi lao động. Con người vẫn phải can thiệp liên tục để vận hành và nhận sự trừng phạt khi máy móc gây ra sai sót.
Một trong những phân cảnh nổi tiếng nhất của phim là khi một cỗ máy trong nhà máy biến thành thần Moloch và nuốt chửng những công nhân quanh nó.
HEL, hay còn được gọi là Maschinenmensch, là nhân vật biểu tượng của bộ phim – một trong những robot hình người đầu tiên trong điện ảnh. Được tạo ra bởi nhà phát minh Rotwang, con robot này là một sinh vật bằng pha lê và bạc với đôi mắt ánh lên sự điên loạn ẩn sau vỏ bọc thuần hóa. Rotwang đặt tên cho nó là Parody, Futura, hay Disillusionment, phản ánh sự bắt chước con người và một phần nữ tính của nó. Trong hình dạng của Maria – một người hòa giải, biểu tượng cho hòa bình, con robot lại được sử dụng như một công cụ thao túng, gây nhiễu loạn.
Ảnh: Tư liệu
Ảnh: Tư liệu
Nhân vật Freder, con trai của Joh Fredersen, là người đưa khán giả trải nghiệm cả hai thế giới trong bộ phim. Sự bàng hoàng của anh khi phát hiện ra một thế giới khác của người lao động bên dưới đô thị hào nhoáng phản ánh luận điểm trung tâm của bộ phim: tiến bộ mà thiếu sự đồng cảm sẽ tạo ra sự bất ổn, không phải trật tự.
Cốt truyện phân đôi làm nổi bật sự khác biệt giữa ngày và đêm, trên và dưới, đen và trắng, nhanh và chậm.
Ở thời điểm năm 2026, Metropolis không còn là một viễn tưởng thuần túy, mà hiện lên như một phân tích sắc sảo về các xu hướng xã hội có thể tồn tại song hành với tiến bộ công nghệ. Những hình ảnh nổi tiếng của bộ phim, từ thành phố phân tầng, hệ thống máy móc kiểm soát đến sự tha hóa của công nghệ, giờ đây có thể được xem như những ẩn dụ có tính dự báo về sự bất bình đẳng và những mối nguy tiềm ẩn trong một thế giới bị số hóa. Di sản của Fritz Lang không chỉ nằm ở những dự đoán hình ảnh, mà ở sự thấu thị rằng mọi tương lai công nghệ, xét cho cùng, vẫn là một câu chuyện về con người và các mối quan hệ quyền lực. Thông điệp “Giữa lý trí và hành động phải là trái tim” cuối bộ phim vẫn giữ nguyên giá trị như một nguyên tắc cơ bản cho bất kỳ sự phát triển nào mong muốn sự cân bằng và bền vững.
Thực hiện: Bình Nhi
Xem thêm
Frankenstein của Guillermo del Toro: Vẻ đẹp trong dáng hình của sự kì dị
Ngôn ngữ hình ảnh bất tử: Khi điện ảnh kế thừa “mã gen” thị giác từ hội hoạ | RE-visualize
