Trong lịch sử kiến trúc thế giới, hiếm có phong cách nào có sức ảnh hưởng sâu rộng và bền bỉ như những chuẩn mực xây dựng từ nước Pháp. Những nhà hát được xây dựng theo lối Beaux-Arts hay Tân cổ điển không chỉ là không gian biểu diễn đơn thuần, mà còn là những công trình nghệ thuật biểu tượng cho quyền lực và sự xa hoa. Trong bài viết này, cùng ELLE Decoration Vietnam khám phá 5 nhà hát tiêu biểu trên khắp các châu lục, từ nguyên mẫu Palais Garnier lộng lẫy, đỉnh cao thanh âm Teatro Colón, cho đến những dấu ấn kiến trúc Pháp được “nhiệt đới hóa” đầy tinh tế tại Việt Nam. Mỗi điểm đến là một câu chuyện độc đáo về sự sáng tạo, tinh hoa kỹ nghệ và những giá trị lịch sử không thể thay thế.
1. Palais Garnier (Paris, Pháp): Thánh đường xa hoa
Nằm ở trung tâm Paris, Palais Garnier (Opéra Garnier) là đại diện tiêu biểu của phong cách Beaux-Arts thời Napoleon III. Khởi công xây dựng trong 15 năm, công trình của kiến trúc sư Charles Garnier được đưa vào sử dụng năm 1875, trở thành hình mẫu ảnh hưởng đến nhiều nhà hát cổ điển sau này.
Mặt tiền nhà hát Palais Garnier (hay Opéra Garnier). Ảnh: Peter Rivera
Bức tượng L’Harmonie của Gumery (1869), đặt ở gác bên trái mặt tiền, có chiều cao 25m và được mạ vàng. Ảnh: JSquish
Ngay khi bước qua mặt tiền đồ sộ với những hàng cột Corinthian, du khách sẽ lạc bước vào hệ thống Cầu thang đại sảnh (Grand Escalier) bằng đá cẩm thạch trắng. Với Charles Garnier, đây không đơn thuần là lối đi mà là một sân khấu ngoài đời thực dành cho giới quý tộc – nơi thiết kế xoắn kép độc đáo cho phép mọi ánh nhìn đổ dồn vào từng bộ trang phục và phong thái của người bước lên, biến việc di chuyển thành một màn phô diễn địa vị.
Cầu thanh lớn kinh điển của nhà hát Garnier. Ảnh: isogood
Đại Sảnh nhìn ra phía Tây. Ảnh: Sưu tầm
Trái tim của nhà hát – khán phòng chính, lại là nơi chứng kiến cuộc đối thoại giữa hai thế kỷ: bức bích họa rực rỡ mang hơi thở hiện đại của Marc Chagall (trong cuộc tu bổ năm 1964) rạng ngời trên nền kiến trúc cổ điển, vinh danh những bậc thầy âm nhạc như Mozart và Wagner. Treo lơ lửng bên dưới là chiếc đèn chùm đồng mạ pha lê nặng 7 tấn, vật báu từng gắn liền với sự cố rơi đối trọng kinh hoàng gây chết người vào năm 1896. Chính tình tiết rùng rợn này đã khơi nguồn cảm hứng cho phân cảnh huyền thoại trong vở nhạc kịch Bóng ma trong nhà hát (The Phantom of the Opera).
Khán phòng. Ảnh: Naoya Ikeda
Chiếc đèn chùm của nhà hát ngày nay. Ảnh: Agustin Raluy
Bức tranh trần cũ được vẽ bởi Lenepveu, The Muses và Hours of the day and night (trái) và bức tranh mới Le Plafond de Marc Chagall của Marc Chagall (phải). Ảnh: Sưu tầm
2. Teatro Colón (Buenos Aires, Argentina): Chuẩn mực âm học
Nếu Paris có Palais Garnier thì Buenos Aires tự hào sở hữu Teatro Colón – nhà hát quyến rũ bậc nhất Nam Mỹ. Hoàn thành vào năm 1908 sau gần hai thập kỷ xây dựng đầy biến động, công trình mang đậm dấu ấn kiến trúc Chiết trung dưới bàn tay tài hoa của Jules Dormal. Kiến trúc sư người Pháp đã trực tiếp thổi hồn vào nội thất, biến từng ngóc ngách thành một không gian trưng bày vẻ xa hoa đúng điệu Paris.
Mặt tiền Teatro Colón. Ảnh: EEJCC
Không gian nổi bật nhất là Sảnh Vàng (Salón Dorado), với các hàng cột mạ vàng và những tấm gương lớn phản chiếu ánh sáng từ hệ thống đèn chùm pha lê nhập khẩu từ Pháp. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của Teatro Colón lại nằm ở chất lượng âm học được đánh giá cao trên thế giới. Từ độ cong của hàng ghế đến chất liệu nhung tiêu âm, các chi tiết đều được tính toán nhằm tối ưu hóa trải nghiệm thính giác cho khán giả nghe opera.
Sảnh Vàng (Salón Dorado). Ảnh: Sưu tầm
Khán phòng. Ảnh: Sưu tầm
Ghế bọc nhung. Ảnh: Rodseide
Bên cạnh vẻ hào nhoáng, nhà hát còn ẩn chứa những bí mật kỹ thuật thú vị. Chẳng hạn, chiếc đèn chùm khổng lồ giữa khán phòng thực chất chứa đựng một lối đi ngầm cho kỹ thuật viên điều phối ánh sáng. Bên dưới sân khấu là một “thành phố ngầm” với các xưởng may mặc và chế tác đạo cụ, cho phép nhà hát vận hành độc lập và chuyên nghiệp.
3. Amazonas (Manaus, Brazil): Viên ngọc Pháp giữa lòng rừng rậm
Tọa lạc tại thành phố Manaus, bên dòng sông Amazon, Nhà hát Amazonas là công trình kiến trúc gắn liền với thời kỳ bùng nổ kinh tế cao su của Brazil vào cuối thế kỷ 19. Được các ông trùm cao su cho xây dựng với tham vọng biến Manaus thành một “Paris miền nhiệt đới”, nhà hát mang phong cách Phục hưng Pháp ngay giữa khu vực rừng nhiệt đới.
Nhà hát Amazonas và cảnh quan xung quanh năm 2017, có thể nhìn thấy những viên gạch gốm được xếp thành hình cờ Brazil trên tháp tròn. Ảnh: Ivo Brasil
Phần lớn vật liệu xây dựng được nhập khẩu từ châu Âu, bao gồm ngói Alsace, nội thất phong cách Louis XV và đèn pha lê từ Paris. Điểm nhận diện đặc trưng của công trình là mái vòm được ghép từ 36.000 viên gạch gốm. Dù sử dụng kỹ thuật gốm của Pháp, các viên gạch được sắp xếp tạo thành màu cờ Brazil, thể hiện sự kết hợp giữa hai nền văn hóa.
Ảnh: Susan Valentim
Bức bích hoạ (fresco) trên trần. Ảnh: James Martins
Để thích nghi với khí hậu xích đạo khắc nghiệt, các kiến trúc sư đã triển khai những giải pháp vi khí hậu như hệ thống thông gió dưới chân ghế, giúp tầng lớp quý tộc xem trình diễn có thể diện Âu phục dày để thưởng thức các buổi biểu diễn mà không cảm thấy quá nóng bức. Thậm chí, con đường quanh nhà hát còn được lát bằng hỗn hợp cao su để giảm thiểu tiếng xe ngựa, giữ cho dao động âm thanh luôn tinh khiết. Sự kết hợp giữa tư duy thực tế và kỹ nghệ phương Tây đã biến Amazonas thành một trong những nhà hát độc bản nhất hành tinh.
Khán phòng. Ảnh: Alexinaldo Granela Borja
4. Nhà hát Lớn Hà Nội: Giao thoa Tân cổ điển Pháp và giải pháp địa phương
Khởi công năm 1901 và trải qua 10 năm thi công, Nhà hát Lớn Hà Nội là công trình tiêu biểu của phong cách Tân cổ điển tại Đông Dương, đồng thời gắn liền với nhiều bước ngoặt lịch sử của Việt Nam. Dưới sự chỉ đạo thiết kế của hai kiến trúc sư Broyer và V. Harley, công trình chịu ảnh hưởng rõ rệt từ Palais Garnier ở Paris, nhưng đã có những điều chỉnh phù hợp với điều kiện khí hậu địa phương.
Mặt tiền Nhà hát Lớn Hà Nội nhìn từ Quảng trường Cách mạng Tháng Tám. Ảnh: Dennis G. Jarvi
Nhà hát Lớn Hà Nội trên một bưu ảnh thời Pháp thuộc. Ảnh: Tư liệu
Để thích ứng với khí hậu nóng ẩm, hệ thống hành lang rộng và cửa chớp được bố trí dày đặc nhằm tạo dòng đối lưu không khí tự nhiên. Đặc biệt, giải pháp ổn định móng bằng 30.000 cọc tre tươi trên nền đất đầm lầy là một sự kết hợp tài tình giữa kỹ thuật dân gian và kiến trúc hàn lâm, giúp công trình vững chãi qua hơn một thế kỷ.
Chi tiết mặt trước của Nhà hát Lớn Hà Nội với hàng cột theo thức Ionic La Mã và các trang trí phong phú. Ảnh: Nam-ho Park
Khán phòng. Ảnh: Vinhphat1808
Bên cạnh vai trò là một không gian biểu diễn nghệ thuật, Nhà hát Lớn còn là địa điểm diễn ra nhiều sự kiện chính trị quan trọng, bao gồm cuộc mít-tinh giành chính quyền năm 1945. Sau cuộc trùng tu lớn vào năm 1995, công trình tiếp tục được vận hành và được coi là một trong những biểu tượng kiến trúc, văn hóa của thủ đô Hà Nội.
Các đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa 1, kỳ họp thứ hai chụp ảnh với Chủ tịch Hồ Chí Minh trước cửa chính nhà hát Lớn Hà Nội ngày 28/10/1946. Ảnh: Tư liệu
5. Nhà hát Thành phố Hồ Chí Minh: Nét duyên của kiến trúc Flamboyant
Khánh thành đúng thời khắc chuyển giao giữa hai thế kỷ (năm 1900), Nhà hát Thành phố Hồ Chí Minh (còn gọi là Nhà hát Lớn Sài Gòn) thể hiện rõ phong cách Kiến trúc Flamboyant, một biến thể trang trí cầu kỳ của kiến trúc Pháp thời bấy giờ. Trong khi Nhà hát Lớn Hà Nội thiên về vẻ uy nghi, đậm chất Tân cổ điển, thì công trình tại Sài Gòn có phần mềm mại hơn, với các chi tiết trang trí lấy cảm hứng từ bảo tàng Petit Palais ở Paris.
Nhà hát Thành phố Hồ Chí Minh vào thời Pháp thuộc. Ảnh: Tư liệu
Petit Palais ở Paris. Ảnh: Calips
Mặt tiền nhà hát giống như một bức phù điêu khổng lồ với những nhóm tượng nữ thần bằng đá trắng nâng đỡ ban công, hòa quyện cùng các họa tiết hoa lá uốn lượn. Dù từng có giai đoạn các chi tiết này bị dỡ bỏ theo xu hướng tối giản, nhưng cuộc hồi sinh vào năm 1998 đã trả lại cho tòa nhà vẻ lộng lẫy nguyên bản.
Nhà hát vào năm 1967, lúc bấy giờ là tòa nhà Quốc hội của chính quyền Việt Nam Cộng hòa. Ảnh: Pierre Nordique
Nhà hát Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay. Ảnh: Diego Delso
Khán phòng hình móng ngựa được thiết kế tối ưu cho cả thính giác lẫn thị giác, bao phủ bởi sắc nhung đỏ vương giả. Từng đảm nhiệm vai trò trụ sở chính trị, công trình ngày nay là nhịp cầu nối liền quá khứ và hiện tại của Sài Gòn. Đứng kiêu hãnh tại Công trường Lam Sơn, nhà hát không chỉ là một di sản kiến trúc mà còn là điểm đến lãng mạn nhất, gợi nhắc về một thời hoàng kim của kiến trúc Pháp trên đất Việt.
Khán phòng. Ảnh: Sưu tầm
Thực hiện: Thuỳ Như
Xem thêm:
“Sketch A Rose” tại Dolby: Đóa hồng Việt tại Hollywood
Nhà hát Grand Linxia: Sân khấu đương đại mang cảm hứng nhà thờ hồi giáo
