Quần thể đền Nikko Toshogu bao gồm nhiều công trình giàu giá trị về mặt lịch sử, nghệ thuật và tâm linh. Đây không chỉ là một thắng cảnh nổi tiếng của Nhật Bản mà còn nằm trong danh sách các đền thờ tại Nikko được UNESCO chính thức ghi danh là Di sản Thế giới vào năm 1999. Bên cạnh đó, một số công trình và tác phẩm trong khuôn viên đền cũng đã được Nhật Bản công nhận là Quốc bảo, khẳng định những giá trị văn hóa đặc biệt của nơi này.
Cấu trúc ba gian của cổng Yomeimon (Dương Minh Môn)
Cổng Yomeimon (Dương Minh Môn), còn được gọi là Cổng Ánh sáng mặt trời, được xem là cổng nổi bật nhất trong quần thể kiến trúc Nikko Toshogu. Nơi đây được chú ý với hơn 500 tác phẩm điêu khắc tinh xảo, tái hiện những giai thoại lịch sử và hình tượng linh thú trong văn hóa Trung Hoa.
Các điêu khắc trên cổng Yomeimon. Ảnh: Ray in Manila
Yomeimon là cổng thứ hai của Toshogu, tính từ lối vào chính (cổng đầu tiên là Omotemon). Công trình gồm hai tầng với những chi tiết được dát vàng lộng lẫy, tạo nên vẻ trang nghiêm và quý phái. Dù thuộc về truyền thống Thần đạo Nhật Bản, đền Toshogu vẫn thể hiện rõ sự ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Trung Hoa, điều này được phản ánh một cách đặc biệt rõ nét qua nội dung của các phù điêu trang trí.
Ảnh: Tony Wasserman
Về cấu trúc, phần thông của cổng Yomeimon được phân chia thành ba gian. Gian chính nằm ngay vị trí trung tâm, đóng vai trò là lối đi xuyên suốt qua cổng. Hai bên bao quanh gian chính là hai gian phụ, được bài trí để đặt tượng thờ. Tại mặt ngoài của cổng, hai bên các gian này đặt tượng hai vị thần hộ pháp để bảo vệ không gian linh thiêng của quần thể di tích.
Gian bên trái cổng Yomeimon nơi đặt tượng thờ Tả hộ pháp.
Gian bên phải cổng Yomeimon nơi đặt tượng thờ Hữu hộ pháp.
Quốc bảo Nhật Bản – Từ kiến trúc đến điêu khắc
Nikko Toshogu sở hữu nhiều công trình nằm trong danh sách Quốc bảo của Nhật Bản, được chính phủ đặc biệt chú trọng trong công tác bảo tồn. Trong số đó, cổng Yomeimon là một ví dụ tiêu biểu, hoàn toàn xứng đáng với vẻ đẹp nguy nga cùng chiều sâu văn hóa và tâm linh mà công trình này hội tụ. Hai bên cổng là các bức tường hành lang (Tozai Kairo), được trang trí bằng những phù điêu tinh xảo, phía dưới đặt những cây đèn đá và đèn đồng.
Đèn đá, đèn đồng bên dưới bờ tường cổng Yomeimon. Ảnh: Thiên Trang
Những bức phù điêu tinh xảo trên bờ tường bên cạnh cổng Yomeimon. Ảnh: Andy Redmond
Tiếp theo trong danh sách Quốc bảo là cổng Karamon và toàn bộ khu đền chính nằm phía sau. Khu vực này được xây dựng theo cấu trúc mặt bằng Gongen-zukuri, còn gọi là hình chữ Công (工). Đây là một phong cách kiến trúc đền thờ đặc trưng, nhằm kết nối các tòa nhà riêng biệt thành một quần thể thống nhất.
Cụ thể, trong cấu trúc chữ Công, Honden (chính điện) nằm song song với Haiden (bái điện) và cả hai được liên kết với nhau qua Ishinoma (lối đi lát đá). Haiden là bái điện, nơi để người dân cầu nguyện. Khi bước vào đây, khách tham quan có thể thấy hình ảnh các linh thú được chạm khắc trên khung cửa lùa truyền thống ở hai bên hông, cùng nhiều chi tiết trang trí cổ điển khác.
Các chi tiết trang trí trên cổng Karamon. Ảnh: Gonzalo Castro
Phía sau Haiden là Honden (chính điện), vị trí thiêng liêng nhất trong toàn bộ khu đền, đồng thời là nơi thờ phụng chính của tướng quân Tokugawa Ieyasu. Để bảo đảm tính tôn nghiêm tuyệt đối và phục vụ công tác bảo tồn, sau khi bước vào khu vực đền chính, du khách không được phép chụp ảnh và chỉ có thể tham quan trong giới hạn của Haiden và Ishinoma. Riêng Honden, nơi đặt bàn thờ linh thiêng nhất, không mở cửa đón công chúng tham quan.
Bờ tường của cổng Karamon. Ảnh: Thiên Trang
Một cái tên khác cũng nằm trong danh sách Quốc bảo là tác phẩm điêu khắc gỗ nổi tiếng mang tên Nemuriko (Mèo ngủ), do nghệ sĩ Hidari Jingoro thực hiện. Tác phẩm được đặt trên cổng thuộc hành lang phía Đông của Nikko Toshogu, lối dẫn đến nơi an nghỉ của tướng quân Tokugawa Ieyasu.
Bên cạnh hình ảnh chú mèo đang chìm trong giấc ngủ, bức điêu khắc còn khắc họa những cánh chim đang bay. Thông thường, mèo sẽ săn chim làm mồi, nhưng trong tác phẩm này, các chú chim có thể tự do tung cánh do mèo đang ngủ yên. Chính sự tương phản ấy đã trở thành biểu tượng cho một thế giới an lành và bình yên, nơi mèo có thể say giấc, và chim không còn nỗi sợ bị săn bắt.
Tác phẩm Nemurineko (Mèo ngủ). Ảnh: Haruyuri
Nemuriko còn được đặc biệt chú ý bởi tính độc đáo trong bối cảnh kiến trúc đình đền. Dù hình tượng mèo rất được ưa chuộng trong văn hóa Nhật Bản, nhưng hiếm khi xuất hiện trong các tác phẩm điêu khắc tại những nơi thờ tự truyền thống. Vì lẽ đó, nghệ nhân Hidari Jingoro đã dành nhiều thời gian và tâm huyết để nghiên cứu kỹ thuật tạo hình mèo sao cho vừa sống động, vừa hài hòa với không gian linh thiêng.
Tháp năm tầng là một công trình quan trọng của đền Nikko Toshogu, nổi tiếng với kiến trúc chống động đất có từ đầu thời kỳ Edo, được lãnh chúa Sakai Tadakatsu hiến tặng vào năm 1650. Đây là một tòa tháp thông tầng bằng gỗ, cao 36 m, với điểm đặc biệt là một cây cột treo lơ lửng ở trục trung tâm nhằm giảm thiểu thiệt hại khi động đất xảy ra. Năm tầng mái được trang trí bằng những tác phẩm điêu khắc tinh xảo xoay quanh chủ đề mười hai con giáp trong văn hóa Trung Hoa. Năm 1815, tháp bị hư hại do hỏa hoạn. Phiên bản hiện nay là công trình được tái thiết vào năm 1818.
Hình tháp 5 tầng. Ảnh: Jpellgen
Three wise monkeys (Ba chú khỉ khôn ngoan) là một trong tám bức điêu khắc gỗ trên chuồng ngựa trong khuôn viên Nikko Toshogu. Tám bức điêu khắc lấy hình tượng con khỉ để diễn tả vòng đời con người, trong đó bức thứ hai mang tên Three wise monkeys là tác phẩm nổi tiếng nhất, không chỉ có giá trị trang trí mà còn chứa đựng tầng triết lý sâu sắc. Hình ảnh ba con khỉ lần lượt là: Mizaru (khỉ che mắt), Kikazaru (khỉ bịt tai) và Iwazaru (khỉ che miệng), biểu tượng cho châm ngôn đạo đức truyền thống Nhật Bản: không thấy điều ác, không nghe điều ác, không nói điều ác. Các hành động này được cho là thể hiện tinh thần bàng quan trước những điều xấu xa, không bị lôi kéo bởi tà niệm.
Tác phẩm điêu khắc Three wise monkeys trên nhà giữ ngựa.
Men theo hành lang phía Đông, nơi đặt bức điêu khắc Nemuriko (Mèo ngủ, du khách sẽ dần tiến đến khu mộ phần của tướng quân Tokugawa Ieyasu, người sau khi qua đời đã được tôn sùng và thờ phụng như một vị thần. Khu lăng mộ còn được gọi là đền Okusha, nằm ở vị trí cao hơn khu đền chính khoảng 200 bậc thang. Đây cũng là nơi lưu giữ những chỉ dụ cuối cùng của vị tướng quân lỗi lạc.
Lăng mộ tướng quân Ieyasu Tokugawa.
Nghệ thuật phản ánh quyền lực và sự tôn kính
Nikko Toshogu được xem là một trong những công trình kiến trúc nguy nga bậc nhất Nhật Bản, với lối trang trí tinh xảo, rực rỡ sắc màu. Ngôi đền gắn liền với danh tiếng của vị tướng quân đầu tiên thời kỳ Edo Tokugawa Ieyasu, người đã thống nhất Nhật Bản và mở ra một thời kỳ thái bình kéo dài 260 năm. Theo truyền thuyết, Nikko Toshogu được xây dựng dựa trên ý nguyện khi còn sống của ông, mong muốn có thể bảo vệ Nhật Bản ngay cả sau khi qua đời. Vì vậy, ông đã để ngỏ ý định xây một ngôi đền trên sườn núi Nikko và yêu cầu nơi đây thờ tự ông như một vị thần. Nikko nằm ở phía Bắc của vùng Edo (nay là Tokyo), vì vậy sau khi mất, ông vẫn có thể trông chừng và che chở cho sự bình an của Nhật Bản, tựa như một vì sao Bắc Đẩu bất di bất dịch.
Cổng Karamon với các chi tiết dát vàng khi được đóng lại. Ảnh: Èric Roca Fernádez
Các đền thờ Thần đạo thông thường tại Nhật Bản vốn mang vẻ đẹp giản dị, thuần khiết, chú trọng vào chiều sâu tâm hồn hơn là hình thức bên ngoài. Tuy nhiên, dưới ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa thời bấy giờ, cùng với danh tiếng và quyền lực to lớn của Tokugawa Ieyasu, ngôi đền đã được xây dựng với sự kỳ công, xứng tầm với địa vị của ông.
Tháp trống ở trước cổng Yomeimon. Ảnh: Thiên Trang
Hằng năm, tại Nikko Toshogu diễn ra Lễ hội Sennin Gyoretsu (Nghìn Samurai) nhằm tưởng niệm cuộc đời và tái hiện buổi đưa tang trịnh trọng của tướng quân Tokugawa Ieyasu. Sự kiện được tổ chức vào mùa xuân và mùa thu mỗi năm, được thực hiện như một đại lễ rước kiệu. Hàng nghìn người dân địa phương quy tụ để diễu hành trong trang phục samurai và các y phục truyền thống khác của thời Edo, khiêng kiệu mang linh hồn tướng quân về đền Nikko Toshogu. Những màn trình diễn bắn cung trên lưng ngựa cũng được tái hiện một cách tinh tế, đúng với tinh thần võ sĩ đạo.
Trình diễn bắn cung từ trên lưng ngựa tại Đại lễ hội mùa xuân Nikko. Ảnh: Edwin Gimpel
Năm 1616, khi Tokugawa Ieyasu qua đời, đoàn diễu hành samurai đã khiêng kiệu mang di hài tướng quân từ Shizuoka đến Nikko, kính cẩn đưa ngài về nơi an nghỉ cuối cùng tại đền Nikko Toshogu. Đại lễ hội mùa xuân và mùa thu hằng năm chính là để kỷ niệm sự kiện lịch sử này, đồng thời bày tỏ lòng thành kính của người dân đối với vị tướng quân cao quý.
Đoàn rước kiệu ở lễ hội Sennin Gyoretsu – Diễu hành 1000 samurai tại Nikko Toshogu. Ảnh: Seongwan Hong
Đoàn người đưa kiệu đến cổng Yomeimon của đền Nikko Toshogu. Ảnh: Seongwan Hong
Thực hiện: Thiên Trang
Xem thêm:
Vẻ đẹp kết cấu trong nhà hàng Nhật Bản
