Giải thưởng Kiến trúc Pritzker 2026 đã được trao cho kiến trúc sư Smiljan Radić Clarke. Ở tuổi 60, Smiljan là kiến trúc sư người Chile thứ hai giành được giải thưởng này. Ban giám khảo đã nhận xét trong trích dẫn của mình: “Với một sự nghiệp đồ sộ nằm ở ngã ba của sự bất định, thử nghiệm vật liệu và ký ức văn hóa, Smiljan Radić đề cao sự mong manh hơn bất kỳ tuyên bố vô căn cứ nào về sự chắc chắn. Các tòa nhà của ông mang vẻ đẹp tạm thời, bất ổn, hoặc cố tình dang dở như thể sắp tan biến, nhưng chính chúng lại tạo nên những chốn trú ẩn có cấu trúc, đầy lạc quan và niềm vui thầm lặng, đón nhận sự dễ tổn thương như một điều kiện cố hữu của trải nghiệm sống.”
Ảnh: The Pritzker Architecture Prize
Smiljan lớn lên trong một gia đình nhập cư ở Santiago, Chile, có ông nội đến từ Croatia và bà ngoại đến từ Anh Quốc. Mặc dù thường dùng họ của cha, ông đã nói với ban tổ chức Pritzker khi giành giải rằng ông muốn tôn vinh mẹ mình bằng cách đưa cả họ của bà vào thông báo chính thức. Thời còn là sinh viên, ông gần như bị đuổi khỏi chương trình kiến trúc tại Đại học Công giáo Pontifical Chile. Về sau, ông coi trải nghiệm đáng hổ ấy như một bước ngoặt hình thành nên bản thân, giúp ông có cơ hội đi nhiều nơi và nghiên cứu lịch sử.
Trong thời gian học đại học, ông gặp nhà điêu khắc Marcela Correa, người sau này trở thành vợ và cộng sự thân thiết của ông. Trong số các tác phẩm họ cùng nhau sáng tạo, phải kể đến House for the Poem of the Right Angle, một ngôi nhà ẩn mình trong khu rừng ở Vilches, Chile, được hoàn thành vào năm 2013. Là một sự pha trộn ấn tượng giữa những góc cạnh sắc bén và những đường cong uyển chuyển, cấu trúc bê tông đen này được lấy cảm hứng từ một bức tranh trừu tượng của Le Corbusier. Không gian bên trong khoáng đạt và thoáng đãng, được ốp bằng gỗ tuyết tùng và đá. Ủy ban Pritzker nhận xét: “Công trình này là hiện thân của một nơi ẩn cư để chiêm nghiệm, với những khoảng mở được bố trí có dụng ý, hướng lên trên để đón nhận ánh sáng và thời gian, khuyến khích sự tĩnh lặng và phản tư.”
Công trình House for the Poem of the Right Angle. Ảnh: Cristobal Palma.
Các công trình đáng chú ý khác của Smiljan bao gồm một số không gian biểu diễn nghệ thuật tại Chile, như sảnh nghệ thuật NAVE ở Santiago và nhà hát Teatro Regional del Bío Bío ở Concepción, mang về cho ông nhiều giải thưởng. Ban giám khảo Pritzker nhận xét về nhà hát này: “Đây là một lớp vỏ bán trong suốt được thiết kế kỹ thuật tỉ mỉ, điều tiết ánh sáng và hỗ trợ âm thanh một cách tinh tế. Ở đây, kiến trúc trở thành một cách kể chuyện, nơi kết cấu và khối lượng mang ý nghĩa tương đương với hình thức.”
Trung tâm biểu diễn nghệ thuật NAVE. Ảnh: Cristobal Palma
Nhà hát Teatro Regional del Bío Bío. Ảnh: Cristobal Palma
Những năm gần đây, Radić còn hợp tác chặt chẽ với thương hiệu thời trang Alexander McQueen, thiết kế sân khấu trình diễn và các cửa hàng ở Miami, Las Vegas, London và Dubai. Tuy nhiên, ban giám khảo Pritzker lưu ý rằng các tòa nhà của ông mang tính mời gọi sự diễn giải, hơn là sự tiêu dùng.
Không gian trình diễn bộ sưu tập xuân/hè 2022 của Alexander McQueen. Ảnh: Tư liệu
Chủ tịch ban giám khảo năm nay là Alejandro Aravena, kiến trúc sư người Chile đầu tiên giành giải Pritzker vào năm 2016. Sự ngưỡng mộ của ông dành cho đồng hương được thể hiện rõ trong một tuyên bố của Pritzker: “Trong mọi dự án, ông ấy đều có thể đáp lại bằng sự độc đáo triệt để, biến điều không hiển nhiên trở nên hiển nhiên. Ông ấy quay trở lại những nền tảng cơ bản nhất không thể giản lược hơn của kiến trúc, đồng thời khám phá những giới hạn chưa từng được chạm tới. Phát triển trong bối cảnh đầy thách thức từ nơi tận cùng thế giới, với một văn phòng chỉ có vài cộng sự, ông ấy có khả năng đưa chúng ta đến tận cốt lõi sâu thẳm nhất của môi trường xây dựng và thân phận con người.”
Công trình Carbonero House. Ảnh: Smiljan Radić.
Serpentine Gallery Pavilion 2014. Ảnh: Iwan Baan
Khi được hỏi về về tầm quan trọng của kiến trúc trong thời điểm mà quá nhiều công trình quan trọng trên thế giới đang bị tàn phá vì chiến tranh, ông chia sẻ: “Khoảnh khắc buồn của lịch sử này không phải là hoàn cảnh tốt nhất để nhận giải thưởng. Nhà thơ Chile Nicanor Parra từng viết vào những năm 1940 rằng ‘bầu trời đang tan vỡ,’ và ngày nay chúng ta có thể bổ sung rằng chính trái đất dường như cũng đang rạn nứt. Dù vậy, tôi vẫn tin rằng kiến trúc là một thực hành tích cực, giúp kiến tạo nên những thực tại cụ thể, nơi con người có thể trân trọng môi trường xung quanh mình theo một cách khác.”
Thực hiện: Hoàng Lê | Theo: NPR
Xem thêm
Kiến trúc sư Riken Yamamoto đoạt giải Pritzker Architecture Prize 2024
Doshi Retreat: Kiệt tác cuối cùng của kiến trúc sư Balkrishna Doshi
Kiến trúc sư Niall McLaughlin được trao Huy chương Vàng Hoàng gia RIBA 2026
