Tôi quay lại ngôi nhà phố Hà Nội này vào một sáng thu đầy nắng, nhà đón tôi vào bằng khoảng tối thâm trầm ở tầng trệt. Cuối không gian, ánh sáng dịu từ giếng trời và hàng cửa kính sát trần lắng xuống.
Lối thang nhỏ nhắn dẫn lên tầng hai, mở ra phòng khách có tán cây xòa rộng trước cửa. Tại đây, hai mươi năm trước, đứa trẻ mười tuổi có những trải nghiệm đầu tiên về một thiết kế tỉ mỉ, cũng là điều kiện hiếm hoi với một nhà lô phố – thời mà dân tình tự làm, cóp nhặt các nơi, sao chép mẫu và lặp lại.
Những công trình tư nhân của kiến trúc đương đại Việt Nam sau thời Đổi Mới, cộng thêm độ trễ gần một thập kỉ, đã có tuổi đời ngót nghét ba mươi năm. Những đứa trẻ ngày ấy, đã lập gia đình. Tôi thích thú khi nhìn nhịp sống mới một lần nữa bắt bén vào ngôi nhà được thiết kế cho thế hệ trước.
Lối vào tầng một, những vệt sáng vừa đủ làm ấm không gian bên trong. Ảnh: Chimnon Studio, 2020
Hàng cửa kính sát trần và hành lang nan thép. Ảnh: Chimnon Studio, 2020
Không gian phòng khách. Ảnh: Chimnon studio, 2020
Với ngôi nhà số 2 trong bài, người chủ hồi tưởng lại những ngày đầu tiên, khi còn sống trong căn hộ nội đô chật chội 15m2. Ngày nóng nực, chỉ thèm một cơn gió. Ngày âm u, chỉ cần chút sáng từ bầu trời. Khi sang nơi ở mới rộng rãi hơn, có cơ hội xây nhà, ông mong mỏi có nơi ở sáng, thoáng. Hẳn cũng là ước mơ của thế hệ thị dân thập niên 2000, song những nhu cầu thực dụng, những giá trị có thể đo đếm bằng mét vuông khỏa lấp đi ước mong cảm tính.
Ngôi nhà mà chúng tôi đang ngồi trò chuyện đây có thể đã khác rất nhiều nếu như không có lần chạm hiếm hoi đó. Trước ngày khởi công, bác chủ nhà sang nơi ở mới cất của người hàng xóm cũ, rồi một quyết định thay đổi quan trọng.
Ngôi nhà số 1
Cuối con ngõ yên tĩnh, ngôi nhà nằm bình lặng với cây cối phủ xanh. Một diện mạo vừa hoài niệm với tường vàng cửa gỗ, vừa đương đại với cầu thang, ban công sắt. Ảnh: Nguyễn H. Quân, 2023
Trong khu phố cũ của Hà Nội, một nhà hai tầng, hai mái dốc, nguyên trạng và khoảng sân phía sau. Thay vì phá bỏ để xây mới toàn bộ, kiến trúc sư thuyết phục chủ nhà giữ lại nhà hiện trạng, xây một phần, chừa lại khoảng trống cho cây. Nhà cũ – nhà mới nối với nhau bằng một kết cấu nhẹ: cầu thang hở cùng hệ sàn nan thép.
Sảnh vào với nét thâm trầm, làm ta nhớ những căn nhà cổ Hà Nội. Ảnh: Nguyễn H. Quân, 2023
Vật liệu thép gỗ có thể quen thuộc với chúng ta ngày nay, nhưng khoảng 25 năm trước, chúng là vẫn là từ mới trong bảng từ vựng thiết kế. Sự chắc chắn mà người ta đã quen với bê tông cốt thép ngăn trở một giải pháp ít dấu (footprint) và phi chính thống hơn.
Qua sảnh, người xem mở mắt, mở da khi gặp vườn. Thử tưởng tượng nếu đổ thang bê tông bình thường thì khoảng trống này đã khác đi rất nhiều. Ảnh: Nguyễn H. Quân, 2023
Cây cối xen vào các khoảng trống mà hệ sàn nan thép tạo ra. Ảnh: Chimnon Studio, 2020
Tôi nhớ mỗi lần thăm nhà bạn bè ở nội đô nhiều đời, dù không gian chật hẹp vẫn luôn để lại cho cây hoa những nơi nhiều nắng, trang trọng. Hay những lần rảo bước trên vỉa hè, trong sân các khu tập thể, mỗi lần ngước lên vẫn thấy chuồng cọp ban công đua ra, một nét tạm nhưng lại dễ dàng ăn nhập với tán cây ven đường. Có chăng tình yêu với thiên nhiên ở xứ gió mùa này mới khiến gia chủ đồng ý với một ngôn ngữ cheo leo như vậy.
Cây bằng lăng vẫn sống tốt trong khoảng trống khiêm tốn chừng ấy năm. Theo nhịp điệu mùa, cây dường như cũng nương theo nhịp sinh hoạt của con người. Mùa hè, nắng nhiều, cây ra lá xanh phủ kín. Mùa đông, nắng hiếm, cây thưa lá đỏ. Yếu tố khí hậu được hữu hình hóa để có thể tiếp nhận một cách trực quan. Câu hỏi như bông đùa “Bây giờ tháng mấy?”, nhưng ngày nay là điều khó trả lời khi ta sống trong những chiếc hộp kín, trong đô thị ngột ngạt.
Diện mạo bên ngoài là một kiến trúc thuộc địa. Cấu trúc thép treo, không gian với mảng kính rộng là hiện thân của nhịp sống sinh hoạt hiện đại. Ranh giới giữa bên trong và bên ngoài ít đi, khuyến khích giao tiếp giữa các thành viên – các thế hệ trong một gia đình, là biểu hiện mới của đời sống đương đại.
Góc nhìn từ căn phòng của ngôi nhà xây mới ra phía vườn. Ảnh: Chimnon Studio, 2020
Nhà số 2
Trong trào lưu xây dựng rập khuôn kết cấu và gắng tạo một mặt tiền bắt mắt, manh nha những suy nghĩ chân phương hơn: chi phí cho mặt đứng dường như chỉ là để có một món đồ trang trí phủ bụi theo thời gian, không mấy ai ngắm nhìn. Hà Nội phố nhỏ ngõ nhỏ, những nét tô vẽ trên mặt tiền càng khó có cơ hội để thấy. Người chủ này, rồi dần dà nhiều người khác, chọn lối sống hướng vào bên trong, mong muốn có một môi trường sống thực chất hơn.
Góc nhìn liên tục từ bếp sang phòng khách, từ phòng ngủ riêng ra khoảng nghỉ, từ sàn dưới lên sàn trên qua khoảng thông tầng. Không gian trải dài và kéo giãn với nhiều lớp. Ảnh: Chimnon Studio, 2020
Không còn phân chia nào buồng nào phòng, các lớp không gian như chồng chập qua những mảng cửa kính lớn, và khi cần riêng tư thì ngăn lại bằng rèm. Giữa trên và dưới có sự liên tục với khoảng trống giữa các tầng, mối liên hệ không chỉ về thị giác, mà còn là cảm giác qua da về nhiệt độ và đối lưu không khí.
Thang bộ không còn là nơi lên xuống. Sàn nghỉ chiếu tới không chỉ là chỗ đi lại và bước vào phòng. Những không gian này mất đi tên gọi, dường như không còn mục đích rõ ràng, nhưng lại trở thành những vị trí được sử dụng nhiều nhất. Những bậc cầu thang làm người ta thong dong di chuyển. Các sàn nan thép là nơi chủ nhà nghỉ ngơi thoáng chốc sau ngày dài làm việc.
Để tạo ra “khoảng không tên” này, hẳn chủ đầu tư và kiến trúc sư đều phải tin tưởng và nỗ lực, với tầm nhìn xa hơn các thứ cân đo đong đếm sờ sờ trước mặt, và rồi là “nhà nào cũng làm thế”. Đôi khi ý niệm ban đầu chỉ để nắng mùa đông vào sâu hơn hoặc gió mùa hè dịu dàng lướt qua da chân. Để giờ ta nhìn lại, ngôi nhà phố thật quý giá biết bao với chút thi vị đó.
Thanh bộ và sàn thép làm người ta thong thả thư giãn hơn trong mỗi chuyển động. Ảnh: Chimnon Studio, 2020
Bạn đọc hẳn sẽ thấy rất nhiều chi tiết tự chế trong công trình. Âu cũng là do khách quan. Để có được nét thanh thoát trong công trình, khi thị trường cung ứng vật liệu và phụ kiện xây dựng chưa sẵn như hiện nay, kiến trúc sư và nhà thi công phải nỗ lực nhiều. Đâu đó phảng phất nét thủ công hiện trên cửa kính khung sắt. Vì không sẵn nên không có cảm giác công nghiệp, “ăn liền” như nhà ở thương mại ngày nay.
Các chi tiết tự chế là tinh thần thủ công trong công trình. Ảnh: Chimnon Studio, 2020
“Nhà giữ thế giới bên kia bậc thềm, bên ngoài cánh cửa. Nhà là một nơi để ta trở về với nguyên bản của mình sau một ngày xuôi ngược. Con người trút bỏ rất nhiều điều nặng nhọc, ngay khoảnh khắc bước vào nhà.” Tôi đọc được điều trên ở đâu đó trên blog một người bạn, thấy cũng có phần phù hợp với những gì viết ra ở trên về hai ngôi nhà – những dấu hiệu sớm về xu hướng chú trọng nội tâm, đi ngược lại với lối khoa trương ngoại hình trong thời kỳ bùng nổ kinh tế.
Cuộc trò chuyện với chủ nhà trong không gian phòng khách ngôi nhà số 2. Ảnh: Anh Thư
Hai ngôi nhà trong bài viết do kiến trúc sư Lê Lương Ngọc của văn phòng kiến trúc V-architecture chủ trì thiết kế đầu những năm 2000.
Thực hiện: Nguyễn H. Quân
Xem thêm:
