Nhắc đến Tết, lòng người như được đánh thức bởi những sắc màu và hương vị rất riêng của đất trời vào xuân. Đó là nền trời cao trong xanh, là dải lụa đỏ thắm trên cây nêu trước ngõ, là cánh mai vàng rơi khẽ trước thềm hay cành đào phớt hồng rung rinh trong gió nhẹ. Tất cả hòa quyện trong hương thơm ngan ngát của cỏ cây hoa lá, khiến tâm hồn ta bỗng chốc say mê, lắng đọng. Bởi Tết là khoảnh khắc thời gian như ngừng trôi chậm lại giữa nhịp sống vội vã của một năm dài, là nốt trầm dịu dàng trong bản hòa ca cảm xúc của những trái tim đang rộn ràng chờ đón mùa xuân sang.
Sắc hoa ngày tết trong một gia khá giả có tại miền bắc năm 1915. Ảnh: Léon Busy
Ngày tết không chỉ là khoảng thời gian cho người dân vui chơi và nghỉ ngơi sau một năm bôn ba vất vả, mà đây cũng là khoảnh khắc mà những người vốn luôn chăm chuyện bút nghiên hay những nông phu, cùng trang hoàng không gian sống bằng cây kiểng tươi tắn. Dù nghèo hay giàu, ai cũng cố gắng tạo nên một khung cảnh xuân tươm tất nhất.
Bàn thờ trang trí các loại hoa kiểng vào dịp tết. Ảnh: Léon Busy
Những loài hoa mang sắc màu rực rỡ như cúc, vạn thọ, mồng gà tuy quen thuộc trong đời sống hàng ngày từ Bắc chí Nam, nhưng thiếu vắng chúng, mùa xuân dường như cũng mất đi một phần sức sống. Do đặc trưng văn hóa và địa lý trải dài, mỗi vùng miền của Việt Nam lại có một loại cây kiểng đặc trưng, trở thành biểu tượng riêng cho hoa Tết của mảnh đất ấy.
Từ chậu Thủy Tiên và cành đào hồng của miền bắc
Không khí se lạnh miền Bắc tạo nên những loài hoa kiểng với vẻ đẹp nhẹ nhàng, đằm thắm. Nếu người sành cổ ngoạn lựa chọn sắc trắng thanh tao của thủy tiên như một thú chơi cầu kỳ, thì hoa đào lại là biểu tượng phổ biến nhất của Tết miền Bắc.
Ảnh: Tư liệu
Dáng vóc hoa thủy tiên không lớn, đặc trưng với lá xanh, bông trắng sáu cánh, nhụy vàng. Củ giống được mua về từ những ngày đầu tháng Chạp, cắt gọt tỉ mỉ, sau đó được nâng niu, chăm chút cho đến khi đâm chồi nở hoa, tổng thể mang vẻ hài hòa như lời chúc năm mới thịnh vượng.
“Mười hai đóa thuỷ tiên đều đã nở,
Nhởn nhơ phô cánh trắng, nhụy vàng.
Ánh hương đưa, còn nhắc lại phút mơ màng.”
Thế Lữ
Những người chơi theo cách xưa thường dùng tô lớn nhập cảng hoặc đồ sứ ký để trưng bày khóm thủy tiên tại những nơi trang trọng nhất như bàn thờ gia tiên hay phòng khách, tạo nên thú chơi cổ điển sang trọng và lịch thiệp. Sau này, khi đồ thủy tinh, pha lê phát triển, những chậu trong suốt cũng trở nên phổ biến, bày ra bộ rễ trắng nõn nà.
Hoa thủy tiên trên bàn thờ gia tiên nhà ông Hoàng Trọng Phu. Ảnh: Léon Busy
Người chơi hoa cũng như một nghệ sĩ: chăm chút, tỉa cành, tạo lá để cây có nét đẹp thuần nhã. Màu sắc và dáng hình không chỉ làm nổi bật vẻ đẹp riêng của hoa kiểng mà còn thể hiện cá tính của chủ nhân. Vì vậy, thú chơi thủy tiên được coi là một trong những thú tao nhã nhất dịp xuân về.
Nếu thủy tiên là thú chơi của giới sành điệu, thì hoa đào lại là linh hồn của Tết miền Bắc, hiện diện trong từng ngõ hẻm, từng mái nhà. Sắc hồng nhẹ nhàng của hoa đào như hơi ấm len lỏi giữa tiết trời se lạnh, mang theo niềm vui, sự sum vầy cho mỗi gia đình.
Người miền Bắc xưa chơi đào cũng rất cầu kỳ. Những cành đào được tuyển chọn từ những vườn nổi tiếng như Nhật Tân, có thân cong vút, cành tơ mảnh mai, nụ đầy đặn. Cành đào đẹp không chỉ ở số lượng hoa nhiều, mà còn ở thế cây, phải có sự cân đối, hài hòa, mang dáng vẻ tự nhiên như đang đứng giữa rừng xuân. Người chơi kỹ tính còn biết cách dưỡng đào, cắm cành vào bình, đặt ở nơi ấm áp vừa phải để hoa nở đúng đêm giao thừa.
Trang trí hoa đào vào dịp Tết. Ảnh: Tư liệu
Trong nhà, cành đào thường được đặt tại phòng khách hay bàn thờ tổ tiên. Dù giàu sang hay bình dân, ai cũng muốn có một cành đào trong nhà, bởi đó không chỉ là hoa, mà là cả tâm tình, ước vọng về một năm mới an lành, phúc lộc đầy nhà.
Đến sắc mai vàng miền trung và miền nam
Chạy dọc từ miền Trung xuống miền Nam, sắc hồng của hoa đào dần nhường chỗ cho hoa mai vàng (hoàng mai hay huỳnh mai), một loài cây với thân cao, cành nhánh sum suê, màu hoa vàng ươm đẹp mắt.
Những ngày Tết, hoa mai khoe sắc rực rỡ. Trong khu vực Thế Miếu thuộc Kinh thành Huế, những cội mai cổ thụ hàng trăm năm tuổi vẫn đứng sừng sững, ghi dấu thú chơi hoa Tết của kinh thành xưa, mang đến không khí vừa tao nhã vừa đoan nghiêm.
Mai vàng ở Huế. Ảnh: Hoàng Hải-Đình Hoàng
Càng về phương Nam, màu vàng của hoa mai càng rực rỡ. Nhà nào đón Tết mà thiếu một cành mai hay cây mai vàng trước nhà dường như như thiếu đi một phần không khí xuân. Ở những ngôi nhà thôn quê, mai được trồng trước sân như cây xanh mát mẻ quanh năm, đến tháng Chạp thì thay lá để đón những cành hoa vàng nặng trĩu báo hiệu Tết về.
Những cành mai vàng như điểm tô thêm màu sắc nhẹ nhàng của mùa xuân. Ảnh: Lê Huy Hoàng Hải
Nhà bình dân thường trồng mai trong sân để có hoa chơi Tết, còn những người có gu nghệ thuật lại chăm sóc, tạo dáng cho cây thành nhiều thế đẹp mắt, mang đậm triết lý lễ giáo như tam cang, ngũ thường, tam tòng, tứ đức, hoặc những dáng cây cao lớn, tượng trưng cho sự trường thọ.
Xuân hạ thu đông, mỗi mùa có một loài thực vật đại diện. Nếu mùa thu có bông cúc khiến ai cũng khen là thi vị, thì mùa xuân thuộc về cây mai. Mai là thượng thủ trong tứ quý, dù là “Mai Lan Cúc Trúc” hay “Mai Liên Cúc Trúc”, cây mai luôn đứng đầu. Mai được xem là “Chiếm Hoa Khôi”, chúa các loài hoa theo quan niệm ở miền Nam, bởi nở đúng dịp xuân và được ưa chuộng trưng bày trong dịp Tết. Để có được những cành hoa đẹp nhất, người chơi phải trải qua cả một quá trình công phu: dưỡng cây, tỉa lá, chăm chút từng chi tiết với sự tỉ mỉ và kiên nhẫn.
Trong nghệ thuật trang trí biểu tượng truyền thống, hoa mai là “Thượng Thọ Trọng”, có thuật ngữ “Tam Thọ” tượng trưng cho ba loài thực vật: Mai – Tùng – Trúc. Mai là hình ảnh của bậc quân tử, trải qua mùa đông khắc nghiệt để nở hoa, thể hiện tính chất cương cường, bất khuất.
“Chim vàng đậu nhánh mai vàng
Vào vòng hoa nguyệt, không thương chàng còn thương ai”
Ca dao
Mai vàng vừa là biểu tượng cho sự thanh tao, nho nhã và cao quý, vừa là loài hoa chủ đạo trong ngày xuân của các tỉnh miền Trung và Nam. Nó phổ biến rộng rãi không chỉ vì thích nghi được với khí hậu địa phương, mà còn bởi nét đẹp rực rỡ hàm chứa sự thanh nhã qua thú chơi, không quá cầu kỳ, nhưng cũng đủ gợi hình, gợi sắc, gợi hương.
Những cành mai vàng trải khắp các con đường quê. Ảnh: Yến Phương
Thú chơi hoa kiểng ngày Tết ít nhiều mang sự công phu, thể hiện khí khái của người chơi mỗi độ xuân về. Trong đó chứa đựng cảm quan nghệ thuật hay góc nhìn mỹ học, phản chiếu nét truyền thống, sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại. Những ký ức về Tết luôn là những hình ảnh đẹp gắn liền với tâm trí của bao người, nhất là những ai mang tâm hồn hoài niệm.
Thủy tiên, đào hay mai không còn là những loài kiểng đơn thuần, mà đã trở thành biểu tượng của sự trân trọng, nâng niu ngày Tết. Đó vừa là lời cầu chúc cho một năm mới hanh thông, phát đạt, vừa là thú vui nhẹ nhàng, thanh nhã, nét đẹp tinh thần không thể thiếu của mỗi mùa xuân Việt Nam.
Bài: Tử Yếng Lương Hoài Trọng Tính
Xem thêm:
Dấu ấn hoa lan: Giữa quá khứ và thực tại
