Trong khuôn khổ chuỗi hội thảo chuyên môn do Hội Kiến Trúc Sư Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức vào ngày 17/01/2026, chuyên đề “PRESERVATION: BẢO TỒN >< TRÙNG TU” do ThS.KTS Nguyễn Lâm Chí Thiện – Nguyên Trưởng Khoa Thiết kế Bảo tồn và Thiết kế Nội thất, SCAD (Savannah College of Art and Design); Founder STUDIO∙THO’ USA dẫn dắt đã đặt ra những câu hỏi cốt lõi về cách tiếp cận di sản trong bối cảnh đương đại.
ThS.KTS Nguyễn Lâm Chí Thiện. Ảnh: Thùy Như
Bảo tồn, trong cách nhìn của ThS.KTS Nguyễn Lâm Chí Thiện, không phải là một hành động níu giữ và đóng băng quá khứ như trùng tu. Bảo tồn phải là lựa chọn mang tính chiến lược quy hoạch, đòi hỏi khung pháp lý phù hợp và một cách tiếp cận linh hoạt để di sản tiếp tục tồn tại trong đời sống đương đại.
Sears Roebuck and Company Mail Order Store (trước cải tạo) và 401 Park (sau cải tạo). Ảnh: Tư liệu
Quan niệm này đặt bảo tồn ra khỏi vùng an toàn của những giá trị tinh thần thuần túy. Một công trình di sản, nếu không được tích hợp vào dòng chảy kinh tế – xã hội, sớm muộn cũng trở thành một thực thể mong manh: được trân trọng nhưng khó duy trì. “Nếu một công trình di sản đã được cải tạo mà không thể tạo ra được dòng tiền, không thể phục vụ một cuộc sống hiện đại thì đến một ngày nào đó, công trình ấy cũng sẽ chết một lần nữa”. Bảo tồn, vì thế, không chỉ là câu chuyện của ký ức, mà là bài toán về tính khả thi.
Ngoại thất Union Trust Building (Pittsburgh) sau cải tạo. Ảnh: NVCC
Phải hiểu rằng, ngân sách nhà nước không bao giờ đủ để cứu tất cả di sản. Vậy, trọng tâm được dịch chuyển sang một câu hỏi khác: Làm thế nào để khu vực tư nhân (private sector) hứng thú và chủ động tham gia vào bảo tồn, thay vì cảm thấy e ngại hay nản lòng khi tiếp cận các công trình di sản? Khi bảo tồn không tạo ra lợi ích rõ ràng cho chủ đầu tư, mọi nỗ lực sẽ chỉ dừng lại ở thiện chí. Ngược lại, khi di sản có thể tham gia vào mô hình đầu tư hợp pháp, tạo ra giá trị sử dụng và giá trị kinh tế, bảo tồn mới có điều kiện để phát triển bền vững. Đây không phải là sự thỏa hiệp với thị trường, mà là cách để kiến trúc lịch sử thích ứng với thực tế phát triển, tìm được động lực để tiếp tục tồn tại.
Nội thất Union Trust Building (Pittsburgh) sau cải tạo. Ảnh: NVCC
Nội thất Union Trust Building (Pittsburgh) sau cải tạo. Ảnh: NVCC
Từ những trải nghiệm thực hành kiến trúc bảo tồn tại Hoa Kỳ được thể hiện qua các công trình như 401 Park (Boston), Union Trust Building (Pittsburgh) hay White Elephant Hotel (Palm Beach), ThS.KTS Nguyễn Lâm Chí Thiện chia sẻ cách mà chính sách công tại Mỹ đã và đang hỗ trợ quá trình thích ứng của di sản và chủ đầu tư. Cơ chế ưu đãi tín dụng thuế 20% (Historic Tax Credit) dành cho các dự án cải tạo công trình di sản được nhắc đến như một nền tảng quan trọng, giúp chủ đầu tư có thêm cơ sở để rót vốn vào các công trình lịch sử. Khi cơ chế chính sách công nhận bảo tồn như một phần của chiến lược phát triển, ngành này không cần phải tự biện minh cho sự tồn tại của mình. Cách tiếp cận này gợi mở một góc nhìn mới mẻ: bảo tồn không đối lập với phát triển, cũng không đứng ngoài nó. Di sản có thể được tái định vị như một nguồn lực – nơi ký ức, giáo dục, kinh tế và sáng tạo cùng tồn tại trong một cấu trúc có khả năng thích ứng.
Phần mái của White Elephant Hotel (Palm Beach) được cải tạo theo đúng kỹ thuật thủ công có từ thời Phục Hưng. Ảnh: NVCC
Trong buổi hội thảo, bảo tồn cũng được nhìn gần với tư duy kiến trúc thích ứng. Thay vì cố định di sản trong một trạng thái lý tưởng của quá khứ, công trình được điều chỉnh để phù hợp với nhu cầu sử dụng mới, với bối cảnh phát triển và với nhịp sống hiện tại. Sự thay đổi, nếu được dẫn dắt cẩn trọng, không làm mất đi giá trị gốc, mà trở thành điều kiện để di sản tiếp tục sống.
Cách tiếp cận này cũng gắn liền với quan điểm mà ThS.KTS Nguyễn Lâm Chí Thiện đặc biệt tâm đắc của kiến trúc sư Carl Elefante, cựu Chủ tịch Viện Kiến trúc sư Hoa Kỳ: “The greenest building is one that already built.” (tạm dịch: Công trình xanh nhất là công trình đã được xây dựng). Khi những gì đã tồn tại được tận dụng một cách thông minh và có trách nhiệm, lượng phát thải gắn với việc phá dỡ và xây mới có thể được giảm thiểu đáng kể. Trong bối cảnh đó, kiến trúc thích ứng và bảo tồn không chỉ là lựa chọn về văn hóa hay ký ức, mà còn là một trong những chiến lược hiệu quả nhất để hạn chế embodied carbon theo cách thầm lặng nhưng bền bỉ hơn nhiều giải pháp “xanh” mang tính hình thức.
Một hướng tiếp cận khác được gợi mở là tái tạo đô thị thông qua giáo dục, bơm năng lượng trẻ vào lòng di sản. Khi công trình lịch sử trở thành không gian học tập, nghiên cứu và sáng tạo, di sản không còn tồn tại như một vật thể tĩnh, mà trở thành một phần của đời sống hàng ngày. Ví dụ, các cơ sở của SCAD – Savannah College of Art & Design tại Savannah, Mỹ và Lacoste, Pháp cho thấy giáo dục có thể là chất xúc tác mạnh mẽ: vừa duy trì giá trị kiến trúc, vừa tạo ra dòng chảy sử dụng liên tục, nơi các thế hệ mới tương tác trực tiếp với di sản thông qua trải nghiệm sống động.
Khuôn viên Savannah College of Art & Design tại Lacoste, Pháp. Ảnh: NVCC
Trong bối cảnh Việt Nam, khi áp lực đô thị hóa ngày càng lớn, câu hỏi không còn là giữ hay phá, mà là làm thế nào để tạo điều kiện cho di sản có thể tiếp tục hiện diện một cách hợp lý trong đời sống đương đại. Khi bảo tồn được đặt trong một hệ sinh thái phù hợp, được hỗ trợ bởi cơ chế chính sách, và tạo được giá trị kinh tế cho tất cả các bên liên quan, di sản không chỉ được lưu giữ, mà còn có cơ hội phát triển thịnh vượng.
Thực hiện: Thùy Như
Xem thêm:
Hội thảo Bảo Tồn Di Sản và Phát Triển Kinh Tế
Câu chuyện trùng tu của các công trình di sản
Nghịch lý của sự vĩnh cửu: Khi tái thiết trở thành một cách bảo tồn
