Trong ngôi nhà truyền thống Việt, mỗi món đồ nội thất đều mang một tiếng nói riêng, phản ánh cá tính và nếp sinh hoạt của gia chủ. Dù bàn ghế ngày xưa phong phú về kiểu dáng lẫn vật liệu, trường kỷ vẫn chiếm một vị trí đặc biệt nhờ tính tiện dụng và sự hài hòa với không gian sinh hoạt của người Việt.
Gian phòng khách tại nhà cổ Bình Thủy ở Cần Thơ. Ảnh: Mỹ Hân – Bửu Ngọc
Trường kỷ: Mạch nối không gian nhà Việt
Trường kỷ có thể hiểu đơn giản là ghế dài, là món đồ nội thất được thiết kế với kích thước lớn để nhiều người có thể ngồi cùng lúc. Do đặc trưng kiến trúc nhà truyền thống thường có không gian khiêm tốn, việc sử dụng trường kỷ trở thành giải pháp tối ưu, vừa tiết kiệm diện tích, vừa linh hoạt phục vụ cho nhiều sinh hoạt đa dạng như tiếp khách, sum họp gia đình hay đãi tiệc.
Trong các ngôi nhà truyền thống vùng Đồng bằng Bắc Bộ, do diện tích thường hạn chế, trường kỷ cũng được chế tác với kích thước vừa phải. Chúng thường được bố trí ở một bên gian tiếp khách, còn chính giữa thường đặt sập thờ. Các món đồ nội thất được lựa chọn tinh tế, cân đối về mặt thiết kế. Về sau, khi những ngôi nhà mang phong cách kiến trúc Đông Dương xuất hiện ngày càng nhiều, những bộ trường kỷ loại lớn được ra đời, phù hợp với không gian rộng rãi và sang trọng hơn.
Phòng khách tại nhà vườn An Hiên ở Huế. Ảnh: TT
Những ngôi nhà truyền thống khu vực miền Trung thường clos thiết kế rộng rãi với hệ thống vườn tược bao quanh. Không gian nội thất bên trong vì thế cũng được bố trí phóng khoáng hơn. Trong những ngôi nhà lớn, bộ trường kỷ thường được đặt ở vị trí trung tâm phía trước không gian tiếp khách, tạo điểm nhấn trang trọng. Điểm này tương đồng với kiến trúc nhà ở miền Nam, vốn ưa chuộng lối thiết kế thoáng đãng và trang trí cầu kỳ với nhiều chi tiết mỹ thuật. Vì vậy, xu hướng sử dụng đồ nội thất có kích thước lớn và chạm trổ tinh xảo, trong đó có trường kỷ, trở nên phổ biến tại miền Nam.
Các dạng thức trường kỷ: Từ giản dị đến mẫu mực
Trong số các loại ghế ngồi đơn giản, kiểu ghế dài nguyên thủy và tiêu biểu nhất phải kể đến ghế ngựa, mô phỏng hình dáng thu gọn của một con ngựa, với mặt ghế là một miếng ván dày, phía dưới được đỡ bởi bốn chân ghế chắc chắn, liên kết với nhau bằng mộng. Với kết cấu đơn giản, dễ chế tác, ghế ngựa có công năng linh hoạt, có thể dùng làm ghế ngồi, hoặc là phần khung đỡ để tạo nên một bộ ván ngựa, gồm hai chiếc ghế được kê song song để đỡ một hoặc nhiều tấm ván dài, tạo thành một dãy ghế hoặc một chiếc giường tạm đơn giản.
Một gia đình ở miền Nam ăn cơm trưa trên một chiếc ván ngựa (sập) đơn giản. Ảnh: Tư liệu
Nếu ghế ngựa là món đồ bình dân, phổ biến trong đời sống thường nhật, thì bước nâng cấp công phu và sang trọng hơn chính là dạng trường kỷ đơn giản không lưng tựa, không tay vịn. Loại trường kỷ này được chế tác từ những loại danh mộc, với mặt ghế rộng rãi hơn và hệ thống chân vững chắc, thường được chạm trổ những họa tiết mỹ thuật.
Một nhóm đàn ông chơi tổ tôm trên một chiếc ván ngựa (sập) được chạm trổ và cẩn xà cừ tinh xảo. Ảnh: Tư liệu
Trường kỷ được xem là mẫu mực trong nội thất là loại kích thước lớn, độ cao vừa phải, đầy đủ lưng tựa và tay vịn. Trên bề mặt chạm trổ hoa văn công phu, thậm chí cẩn thêm ốc xà cừ lấp lánh. Với những đặc điểm này, trường kỷ trở thành một trong những biểu tượng cho địa vị và gu thẩm mỹ của giới quyền quý, thượng lưu. Về công năng, mỗi chiếc trường kỷ loại này có thể ngồi được ba người, vừa thể hiện sự hào phóng, vừa phù hợp cho những không gian tiếp khách quan trọng.
Trường kỷ loại lớn được cần xà cừ, phổ biến trong những ngôi nhà rộng rãi. Ảnh: Lương Hoài Trọng Tính
Ba loại ghế trên thể hiện một sự phân cấp rõ rệt về kiểu dáng, mỹ thuật hay vật liệu, đồng thời là một quy tắc ngầm trong cách sử dụng, phản ánh trật tự vai vế của xã hội phong kiến xưa: người trên ngồi trường kỷ có vách dựa, tay vịn; người dưới ngồi trường kỷ trơn; và thấp nhất là chiếc ghế ngựa đơn thuần.
Khao thưởng sĩ tử tại trường thi Nam Định năm 1897. Vị trí ngồi của các sĩ tử trong buổi lễ này được sắp xếp rất quy củ và mang tính biểu tượng cao, phản ánh đẳng cấp trong kết quả thi cử: những vị đỗ đạt cao nhất được ngồi trên bộ trường kỷ có vách dựa trang trọng; các sĩ tử có thành tích thấp hơn thì ngồi ở loại trường kỷ trơn, đơn giản; và những người đỗ ở bậc thấp nhất sẽ ngồi ở vị trí phía dưới.
Trong không gian nhà truyền thống Việt, bộ trường kỷ được bố trí ở vị trí trang trọng nhất để tiếp đón khách quý. Đối với các gia đình khá giả, quan lại, việc sử dụng loại trường kỷ nào, với quy mô và mức độ tinh xảo ra sao, chính là một cách để thể hiện và khẳng định địa vị xã hội của gia chủ. Do đó, trường kỷ không chỉ là một món đồ nội thất phục vụ sinh hoạt, mà còn là một vật phẩm biểu tượng cho quyền lực và thứ bậc.
Phòng khách tại nhà cổ Trần Bá Thế ở Cần Thơ. Ảnh: Thanh Hạng
Trường kỷ không chỉ là món đồ nội thất phổ biến trong nhà truyền thống, mà còn là một biểu tượng sinh động cho nếp sinh hoạt và tính cách người Việt xưa, nơi sự rộng rãi, hiếu khách được thể hiện trọn vẹn qua thiết kế tiện dụng và khoáng đạt. Với ngôn ngữ thiết kế mềm mại cùng những đường nét chạm trổ trau chuốt, trường kỷ đã tồn tại qua nhiều năm tháng để trở thành một phần không thể thiếu trong lịch sử kiến trúc – nội thất Việt Nam.
Thực hiện: Tử Yếng Lương Hoài Trọng Tính – Nhà nghiên cứu đam mê tìm hiểu về văn hóa lịch sử Việt Nam dưới triều Nguyễn và vùng Nam Bộ.
Xem thêm
Nón cụ: Nét duyên xưa giữa lằn ranh lãng quên và hồi sinh
