Giữa nhịp sống hiện đại, nơi mọi vật có thể được sản xuất trong vài phút bằng máy móc, vẫn tồn tại một nghề cần đến hàng tháng trời để hoàn thành một bề mặt lấp lánh ánh biển. Câu chuyện khảm trai, cẩn ốc của làng Chuôn Ngọ, đến nay đã hơn ngàn năm lịch sử, là một trong những kỹ nghệ thủ công tinh xảo của Việt Nam, không chỉ tạo ra đồ vật, mà còn tạo ra những lớp ký ức thị giác, nơi ánh xà cừ trở thành ngôn ngữ vượt thời gian.
Một mảnh xà cừ đẹp được bắt đầu từ rất xa nơi tầng sâu biển cả. Ngày nay, thứ nguyên liệu ấy đã trở nên khan hiếm trong nước, phần lớn phải đấu giá từ nước ngoài. Những vỏ ốc bề ngoài xù xì, thô ráp, nhưng khi chế biến hoàn thiện, toát lên ánh sắc đặc biệt: trắng ngà, xanh lam, xanh ngọc, tím khói, vàng chanh, vàng đỏ… nhờ vào bàn tay thợ nghề Chuôn Ngọ. Những thứ tưởng chừng thật tầm thường, bỏ đi, khi hoàn thiện và phân loại, có những loại đủ sánh ngang giá trị khi so trọng lượng với vàng ròng.
Sự tích Vua Hùng kén rể được thuật lại bằng nghệ thuật cẩn ốc của người Chuôn Ngọ.
Từ nguyên liệu ấy, người thợ tiếp tục cắt, ghép, ép vỏ ốc thành từng tấm mỏng, phân loại theo màu và độ ánh. Đây là công đoạn đòi hỏi kiên nhẫn, đôi mắt tinh tế, và kinh nghiệm dày dạn. Trong lịch sử mỹ thuật, đồ cẩn khảm từng là biểu tượng của quyền lực và địa vị. Từ ngai vàng, cung điện, sập gụ, tủ chè đến đồ thờ tự, nhật dụng… ánh xà cừ gắn liền với không gian cung đình và giới thượng lưu. Đó là thứ ánh sáng không phô trương, trầm lắng và sâu sắc, thấm đẫm triết lý, mỹ học phương Đông, tạo nên kết hợp hài hòa giữa thiên nhiên và yếu tố thủ công từ tay nghề người thợ.
Nghề khảm trai vì thế không chỉ là kỹ thuật trang trí, mà là một hệ mỹ học. Trên nền gỗ sẫm, từng mảnh ốc được ghép thành chim muông, hoa lá, phong cảnh hay tích xưa. Mỗi đề tài đều đòi hỏi cách xử lý khác nhau để vừa giữ hình, vừa tôn lên vẻ đẹp huyền diệu, sáng bừng từ vân ốc. Nghệ thuật cẩn khảm trai ốc còn là hệ thống kỹ thuật tinh xảo, tỉ mỉ, từ cách chọn loại ốc, màu sắc, đến phương pháp cưa cắt, tạo hình, phối sắc, ghép lại với nhau thành tổng thể hoàn thiện, diễn đạt về những điển tích xưa. Sự tích Vua Hùng với voi chín ngà, gà chín cựa, những đề tài cổ điển với tứ bình, tứ thời, tứ linh, rồi liễn đối, đại tự, hoa điểu, lan thạch… tất cả trở nên sinh động, có hồn, và đầy sang quý nhờ nét ốc.
Ốc xà cừ vừa được sơ chế, ép mảnh và phân loại trước khi cẩn lên bề mặt gỗ.
Ngày nay, nghề cẩn khảm ứng dụng trong nhiều chi tiết trang trí, bức vách, bàn ghế nội thất, tranh treo tường, vật phẩm nghệ thuật. Ánh xà cừ không còn chỉ gắn với hoài niệm, mà trở thành điểm nhấn thẩm mỹ trong những không gian sống mới. Người Chuôn Ngọ giỏi nghề tỏa đi khắp đất nước, mang theo kỹ thuật khảm trai đến nhiều làng mộc khác. Nhưng cội nguồn nguyên liệu vẫn quay về ngôi làng này. Nghề khảm trai không còn chỉ tồn tại như di sản, mà trở thành một thực hành sống, linh hoạt và thích ứng với thị hiếu mới.
Tái hiện không gian phòng khách thượng lưu xưa với các vật dụng cẩn khảm từ trai ốc.
Trong thế giới nơi mọi thứ có thể được sao chép, nghề khảm trai đặt ra một câu hỏi khác về giá trị. Mỗi sản phẩm được cẩn khảm từ trai ốc, không chỉ là tâm huyết của kỹ thuật, kinh nghiệm, thời gian, những kỹ năng ấy có khi không hoàn hảo, nhưng là sự vun đắp của từng ngày, từng giờ lao động miệt mài, để khi hoàn thiện, ánh xà cừ không bao giờ lặp lại, từng sản phẩm đều mang dấu ấn của công sức lao động, của nghệ thuật thủ công từ bàn tay con người, và của nét đẹp văn hóa nghề truyền thống được duy trì theo thế hệ.
Nét ốc trên khay trầu rượu, biểu đạt một trình độ cẩn khảm đạt đỉnh cao.
Mảng chạm mang đề tài cổ điển, mai cài thọ, mai hóa long, ngũ phúc (5 con dơi), phúc thọ (dơi – chữ thọ), với sắc ốc xà cừ đầy lung linh, ảo diệu.
Khảm trai Chuôn Ngọ hôm nay không chỉ là câu chuyện làng nghề, mà còn là một trong những biểu tượng cho mỹ học Việt Nam: tinh tế, sâu lắng và bền bỉ. Một vẻ đẹp nơi ánh xà cừ không chỉ phản chiếu ánh sáng, mà còn phản chiếu lịch sử và tương lai của thủ công Việt.
Người Việt giữ nghề Việt
Nghệ thuật tượng thờ, kỹ thuật chạm khắc, cùng những tỉ mỉ của cẩn ốc xà cừ, thếp vàng bạc là chuỗi nghề truyền thống lâu đời. sản phẩm tạo ra đều là niềm tự hào, ngưỡng mộ để người Việt thêm chuyên tâm giữ nghề Việt, cho hôm nay và cả mai sau.
Thực hiện chuyên đề: Nguyễn Đình
Xem thêm:
