Mối quan tâm của phương Tây đối với Ai Cập cổ đại thực chất đã được khơi nguồn từ đầu thế kỷ 19, sau cuộc viễn chinh của Napoleon Bonaparte. Thành tựu quan trọng nhất của sự kiện này là bộ ấn phẩm đồ sộ Description de l’Égypte (1809-1826) – một công trình khảo cổ học quy tụ hàng ngàn bản khắc tay chi tiết về các đền đài, lăng mộ và hiện vật. Những hình ảnh này đã cung cấp một kho từ điển thị giác hoàn toàn mới cho giới nghệ nhân châu Âu. Thời kỳ này, phong cách Egyptian Revival bắt đầu len lỏi vào đời sống thông qua các thiết kế nội thất Regency tại Anh hay phong cách Empire tại Pháp với các đặc điểm nhận dạng như chân bàn ghế hình nhân sư hoặc các bộ đồ sứ họa cảnh kim tự tháp. Tuy nhiên, ở giai đoạn này, tầm ảnh hưởng vẫn bó hẹp trong giới thượng lưu am hiểu học thuật và chưa đủ sức tạo thành một cuộc cách mạng thẩm mỹ trên diện rộng.
Tòa nhà Carreras Cigarette (London, Anh) được coi là “ngôi đền” công nghiệp thuần khiết nhất lấy cảm hứng từ Ai Cập cổ đại. Mặt tiền tòa nhà tái hiện các hàng cột của đền thờ với họa tiết hoa sen và chim ưng thần Horus. Điểm nhấn nổi bật nhất là hai bức tượng mèo đen khổng lồ canh giữ lối vào – hình ảnh ẩn dụ về nữ thần Bastet. Ảnh: Tư liệu
Bức bích họa “The Spirit of Transportation” của Herman Sachs phía trên sảnh đón khách tại tòa nhà Bullock’s Wilshire (Los Angeles, Mỹ). Ảnh: Southwestern Law School
Nhà thờ Downtown Presbyterian Church do William Strickland thiết kế. Ảnh: Andrew Moore
Bước ngoặt từ Thung Lũng Các Vị Vua
Vào ngày 4/11/1922, khi nhà khảo cổ học người Anh Howard Carter, dưới sự tài trợ của huân tước Lord Carnarvon, đã tìm thấy những bậc thang dẫn xuống lăng mộ Pharaoh Tutankhamun tại Luxor. Việc phát hiện một kho báu hoàng gia gần như nguyên vẹn sau hơn 3.000 năm đã tạo nên một cú sốc truyền thông toàn cầu. Qua các bản tin của Daily Mail và The Times, hình ảnh chiếc mặt nạ vàng ròng, những cỗ quan tài dát đá quý và các bức phù điêu tinh xảo đã ngay lập tức trở thành tâm điểm chú ý của công chúng phương Tây. Sự kiện này chính là một cú hích thẩm mỹ cực đại cho Art Deco – một phong cách vốn đang ở đỉnh cao ở thời kì này và đang khao khát tìm kiếm sự mới lạ, sang trọng.
Nhà khảo cổ Howard Carter đang xem xét cỗ quan tài của vị Pharaoh trẻ tuổi. Ảnh: Griffith Institute, University of Oxford
Sự đồng điệu về tư duy hình học
Trào lưu Art Deco và mỹ học Ai Cập có những tương đồng trong tư duy thiết kế khi cả hai đều hướng tới sự tinh giản, hiện đại thông qua các đường nét hình học mạnh mẽ. Những cột trụ trong đền thờ cổ đại được cách điệu thành các khối thẳng đứng, họa tiết hoa sen và cây cói được giản lược thành các đường kẻ đối xứng.
Ảnh hưởng này thể hiện rõ nhất trong kiến trúc cao tầng tại New York. Tòa nhà Chrysler (1930) của kiến trúc sư William Van Alen là một ví dụ điển hình với phần đỉnh tháp gồm bảy lớp vòm thép không gỉ xếp tầng, mô phỏng biểu tượng mặt trời tỏa rạng của người Ai Cập. Ngay tại sảnh chờ, các cánh cửa thang máy làm bằng gỗ và kim loại được chạm khắc họa tiết hoa cói cách điệu – loài cây gắn liền với nguồn gốc của văn minh và tri thức cổ đại. Tại London, tòa nhà Hoover (1933) lại gây ấn tượng bằng bố cục đối xứng cùng các mảng màu rực rỡ trên mặt đứng, gợi nhắc đến cấu trúc của các cổng đền uy nghiêm tại Thebes.
Cửa thang máy tại sảnh tòa nhà Chrysler (New York) với họa tiết hoa cói cách điệu. Ảnh: Getty Images
Tòa nhà Hoover tại Tây London, kiệt tác kiến trúc Art Deco khánh thành vào tháng 5/1933. Ảnh: Historic England
Đồ trang sức: Sự hồi sinh của các vị thần Ai Cập cổ đại
Trong lĩnh vực trang sức, các tên tuổi lớn như Cartier hay Van Cleef & Arpels đã khai thác triệt để nguồn cảm hứng này. Cartier gây chú ý khi sử dụng trực tiếp các hiện vật cổ thật sự, gồm những mảng đồ gốm faience (loại gốm tráng men màu lam đặc trưng của Ai Cập cổ) hoặc các tấm phù điêu cổ để lồng ghép vào trang sức đương đại.
Chiếc quạt nghi lễ – một trong những báu vật của Tutankhamun. Chất liệu gỗ phủ vàng lá, khảm thủy tinh màu, ngọc lam, đá lapis lazuli, mã não và canxit. Phần lá quạt trang trí tên hiệu của nhà vua, bao quanh là linh vật kền kền đội vương miện Thượng và Hạ Ai Cập. Ảnh: Bảo tàng Ai Cập Cairo/ Araldo De Luca
Các thiết kế trang sức tiêu biểu được Boucheron trưng bày tại Triển lãm Quốc tế Paris năm 1925. Ảnh: Boucheron Archive
Một thiết kế tiêu biểu của Cartier là chiếc trâm cài hình quạt Flabellum (1923), lấy tượng nữ thần đầu sư tử Sekhmet bằng gốm xanh làm chủ thể chính, bao quanh bởi đá lapis lazuli và kim cương tạo hình bầu trời đêm. Các bộ sưu tập theo chủ đề này thường sử dụng bảng màu tương phản mạnh: xanh dương (lapis), đỏ (san hô) và đen (onyx) – những sắc màu vốn đại diện cho sự quyền quý của các Pharaoh. Thiết kế đồng hồ để bàn “Temple Gate” (1927) của Cartier cũng lấy cảm hứng từ cổng đền Khons tại Karnak, tái hiện các công trình đá đồ sộ bằng những món đồ mỹ nghệ tinh xảo làm từ xà cừ và đá quý.
Trâm cài bằng gốm Faience khảm đá quý, Cartier London (1923). Thiết kế dạng quạt Flabellum với tâm điểm là tượng nữ thần Sekhmet bằng gốm men xanh, đội đĩa mặt trời và biểu tượng rắn hổ mang. Nữ thần hiện diện giữa bầu trời đá lapis lazuli lấp lánh những vì sao kim cương, bao quanh bởi họa tiết hoa sen cách điệu bằng bạch kim và vàng. Ảnh: Nils Herrmann
Vòng tay phong cách Egyptian Revival chế tác từ hồng ngọc, lam ngọc và kim cương bởi Lacloche (Paris, 1925). Ảnh: Understanding Jewellery
Tác động lan tỏa từ văn hóa đại chúng
Điện ảnh đóng vai trò chủ chốt trong việc đưa thẩm mỹ Ai Cập tiếp cận sâu rộng đời sống bình dân. Rạp Grauman’s Egyptian (1922) tại Hollywood được xây dựng với mặt tiền mô phỏng đền thờ cổ đại, trở thành địa điểm ra mắt danh tiếng cho các bộ phim bom tấn thời bấy giờ như The Ten Commandments (1923). Sự xa hoa trong bối cảnh các phim về Cleopatra (1934) đã củng cố niềm tin của công chúng về một lối sống thượng lưu, bí ẩn. Những đặc điểm này hoàn toàn tương thích với triết lý của Art Deco: sử dụng những chất liệu đắt đỏ nhất (vàng, ngà voi, gỗ quý) và kỹ thuật chế tác thủ công bậc cao để khẳng định đẳng cấp xã hội.
Mặt tiền rạp Grauman’s Egyptian tại Hollywood với những hàng cột đồ sộ và bích họa mô phỏng đền thờ cổ đại, nơi khai sinh ra những “siêu phẩm” điện ảnh đầu tiên của thế kỷ 20. Ảnh: Rachel Murray
Không gian nội thất rực rỡ bên trong rạp Grauman’s Egyptian. Sự kết hợp choáng ngợp giữa trần nhà hình đĩa mặt trời tỏa rạng và các biểu tượng quyền lực Ai Cập trên sân khấu. Ảnh: The Guardian
Nữ minh tinh Claudette Colbert trong vai nữ hoàng Cleopatra (phim Cleopatra, 1934) – một biểu tượng của vẻ đẹp huyền bí và xa hoa, góp phần lan tỏa sức hút của mỹ học Ai Cập cổ đại đến công chúng. Ảnh: Cecil B. DeMille
Sức ảnh hưởng của Ai Cập cổ đại lên Art Deco không đơn thuần là một sự vay mượn hình thức bề mặt. Đó là quá trình tái diễn giải một hệ thống biểu tượng lâu đời trong bối cảnh hiện đại, nơi các mô-típ kiến trúc và trang trí được giản lược thành hình học để nhấn mạnh tính đối xứng. Chính chiều sâu lịch sử này đã giúp Art Deco vượt qua những giới hạn của một xu hướng nhất thời để trở thành một phong cách nghệ thuật có sức sống bền bỉ.
Thực hiện: Bảo Trân
Xem thêm:
Vạn trạng hoa lan: Từ hóa thạch cổ đại đến biểu tượng nghệ thuật
OMA tái hiện bối cảnh Ai Cập cổ đại cho bảo tàng Museo Egizio
