Nếu những cột đá cẩm thạch trắng muốt của đền Parthenon hay những bức tượng thần Apollo hoàn mỹ trong ánh nắng Địa Trung Hải kể cho chúng ta câu chuyện về một trật tự vĩnh cửu, thì thần thoại Bắc Âu lại không hề hứa hẹn sự bất tử. Đó là một vũ trụ đầy thực tế và bi tráng, ngay cả những vị thần hùng mạnh nhất như Odin hay Thor cũng phải đối mặt với cuộc chiến cuối cùng – Ragnarök. Nhưng chính trong sự hữu hạn đó, người Bắc Âu cổ đại đã tìm thấy một vẻ đẹp duy mỹ khác biệt – vẻ đẹp của sự vướng mắc.
I. Yggdrasil và những thợ dệt dưới tán cây
Trong tâm thức người Bắc Âu, vũ trụ không phải là một khối kiến trúc tĩnh lặng. Nó là một thực thể sống đại diện bởi đại thụ Yggdrasil, cây sự sống vĩ đại vươn cành lá qua chín tầng thế giới. Đứng đầu thế giới này là Odin – vị All-Father (Thần Phụ) đại diện cho chiến tranh, thi ca và trí tuệ vô hạn. Chính Odin đã kiến tạo nên trật tự từ sự hỗn mang ban đầu, người đã hy sinh một con mắt để đổi lấy tầm nhìn xuyên thấu vạn vật, biến thế giới thành một hệ thống vận hành chặt chẽ.
Odin, Vili và Ve tạo lập thế giới. Ảnh: Haukurth
Chín thế giới trong thần thoại Bắc Âu được sắp đặt theo một cấu trúc đa tầng, liên kết mật thiết với nhau thông qua thân và rễ của cây sinh mệnh Yggdrasil. Tầng cao nhất (Thượng giới) là nơi ngự trị của ánh sáng và thần linh, bao gồm Asgard (thánh địa của các vị thần Aesir), Vanaheim (vùng đất của các vị thần Vanir đại diện cho thiên nhiên) và Alfheim (thế giới của những tộc tiên ánh sáng). Tầng giữa (Trung giới) là nơi ngự trị của Midgard (cõi mù sương của loài người), bao quanh bởi Jotunheim (vùng đất của những người khổng lồ) và Nidavellir (thế giới của những thợ rèn lùn tinh xảo – cội nguồn của mọi món bảo vật Bắc Âu). Tầng sâu nhất (Hạ giới) là nơi của những cực cực đoan gồm Muspelheim (lửa đỏ rực), Niflheim (băng giá u tối) và cuối cùng là Helheim (vùng đất của những linh hồn quá cố).
Quan niệm vũ trụ của thần thoại Bắc Âu: chín thế giới đều được liên kết với nhau bằng cây tần bì Yggdrasil. Ảnh: Cornischong
Bên cạnh hệ thống phân tầng, mạch đập thực sự của thần thoại Bắc Âu và cây sinh mệnh Yggdrasil nằm ở giếng thiêng Urd, nơi ba chị em nhà Norns (Urðr – Quá khứ, Verðandi – Hiện tại và Skuld – Tương lai) ngày đêm miệt mài dệt nên “Wyrd” (nguồn gốc của từ tiếng Anh “weird” hiện đại) – một mạng lưới định mệnh bao trùm lên vạn vật.
Tạm quên đi khái niệm “Số phận” theo kiểu định sẵn của người La Mã, người phương Bắc tin vào The Web of Wyrd (Mạng lưới của Wyrd). Hãy tưởng tượng một mạng nhện khổng lồ bao phủ toàn bộ chín thế giới. Mỗi khi một sinh linh được sinh ra, một sợi chỉ mới được nối vào, toàn bộ mạng lưới ấy sẽ rung động. Mỗi hành động, mỗi quyết định của con người hay vị thần đều là một đường kim, tạo nên những nút thắt mới trên tấm thảm chung. Không có hành động nào là độc lập và không tạo nên sự liên đới.
Chín thế giới trên Yggdrasil. Ảnh: Friedrich Wilhelm Heine
Ba chị em nhà Norns cũng không chỉ đại diện cho ba mốc thời gian tĩnh. Urðr (Quá khứ) là hiện thân cho những gì đã định hình, là phần sợi chỉ đã được kéo căng để làm nền tảng cho toàn bộ cấu trúc của tấm thảm. Kế đến, Verðandi (Hiện tại) đại diện cho những chuyển động không ngừng của con thoi, là nhịp điệu sống động của những gì đang diễn ra. Và cuối cùng – Skuld, một khái niệm về Tương lai đầy khác biệt: không đại diện cho một định mệnh được an bài một cách mù quáng, mà là cái nợ (debt) – những gì tất yếu sẽ nảy sinh từ sự cộng hưởng giữa quá khứ và hiện tại.
Định mệnh trong nhãn quan của thần thoại Bắc Âu cực kỳ năng động và đầy trách nhiệm. Bạn không thể thay đổi sợi chỉ mình được nhận (xuất thân, hoàn cảnh), nhưng cách bạn đan nó vào những sợi chỉ xung quanh sẽ quyết định độ bền và hoa văn của tấm thảm cuộc đời.
Bức tranh “Các nữ thần Norn” (1889), mô tả sự kiện các Norns đang quy định số phận cho một em bé mới chào đời. Ảnh: Johannes Gehrts
Nỗi ám ảnh về việc phải thị giác hoá mạng lưới Wyrd của người Bắc Âu đã khai sinh ra Norse Interlace – một phong cách nghệ thuật đan bện đầy mãnh liệt. Trên những phiến đá Rune xù xì hay những mũi tàu Viking kiêu hãnh, ta thường tìm thấy những hình tượng rồng và rắn uốn lượn, tự cắn đuôi mình hoặc quấn chặt lấy nhau trong những nút thắt không có điểm đầu hay điểm kết. Mỗi nét chạm khắc thể hiện sự nỗ lực để nắm bắt những rung động siêu hình của định mệnh, biến sự hỗn loạn của thế gian thành một trật tự mỹ học đặc trưng và bền bỉ.
Tảng đá Tjängvide với hình ảnh minh họa từ thần thoại Bắc Âu. Ảnh: Berig
II. Albrecht Dürer: Chuẩn hoá những nút thắt Bắc Âu
Nhiều thế kỷ sau khi những con tàu Viking ngừng ra khơi, hoạ tiết nút thắt đặc trưng của người Bắc Âu được chuẩn hoá dưới bàn tay của Albrecht Dürer – người được mệnh danh là “Leonardo da Vinci của phương Bắc”. Sáu bản khắc gỗ mang tên The Six Knots (1506-1507) của ông không đơn thuần là những họa tiết trang trí; đó là một cuộc giải phẫu hình học về sự vô tận, nơi ông tìm cách trật tự hóa cái mạng lưới Wyrd hỗn mang của tổ tiên.
Điểm cốt lõi trong nghiên cứu của Albrecht nằm ở khả năng kiến tạo nên một mê cung cực kỳ phức tạp chỉ từ một đường kẻ duy nhất không đứt đoạn (linea continua). Nếu những nút thắt trên đá Rune của người Viking mang tính bản năng và đôi khi đầy xáo động, thì Albrecht Dürer lại đưa chúng vào khuôn khổ của toán học thị giác để chứng minh rằng những nút thắt Bắc Âu được vận hành theo những tỉ lệ đối xứng tuyệt đối, một sự “vướng mắc” đầy tính toán.
6 bản khắc gỗ triển khai nút thắt của Albrecht Dürer. Ảnh: The Metropolitan Museum
Nghiên cứu này của ông nhanh chóng thẩm thấu vào dòng chảy của kiến trúc và nghệ thuật thị giác Bắc Âu. Albrecht Dürer đã ứng dụng cấu trúc nút thắt để tạo ra hiệu ứng Horror Vacui (nỗi sợ khoảng trống) – một đặc trưng thẩm mỹ bắt buộc mọi không gian đều được lấp đầy bởi những chi tiết tinh xảo, khiến người xem cảm nhận được sự hiện diện dày đặc của định mệnh trong từng phân tử của tác phẩm. Những bản khắc của ông sau đó đã trở thành sách mẫu cho các thợ thủ công thời bấy giờ, trực tiếp ảnh hưởng đến các cấu trúc vòm lưới (net vaults) phức tạp của nhà thờ Gothic muộn hay những họa tiết rèn sắt cầu kỳ trên các cánh cổng vùng Bavaria. Đó là cách mà sự liên đới trong thần thoại được vật chất hóa thành những cấu trúc chịu lực, biến những nút thắt trừu tượng thành một ngôn ngữ định hình nên không gian sống.
Hoạ tiết nút thắt xuất hiện trên vòm mái của rất nhiều nhà thờ theo phong cách Gothic.
Hoạ tiết nút thắt xuất hiện trên vòm mái của rất nhiều nhà thờ theo phong cách Gothic.
III. Nút thắt và các thực hành nghệ thuật đương đại
Sự ám ảnh với những nút thắt của người Bắc Âu tiếp tục ăn sâu vào tiềm thức và thực hành sáng tạo của các thế hệ nhà thiết kế trẻ. Với họ, đây là một loại căn tính thị giác cần được kế thừa, một nỗ lực không ngừng để diễn đạt sự phức tạp của thế giới đương đại thông qua ngôn ngữ của sự đan bện.
Mang trong mình dòng máu Scotland với sự kiêu hãnh về gốc gác Celtic và những ảnh hưởng sâu đậm từ văn hóa Viking, Alexander McQueen không ngần ngại đưa hoạ tiết nút thắt lên sàn diễn. Trong bộ sưu tập huyền thoại Widows of Culloden (Thu/Đông 2006), những dải họa tiết đan bện (Interlace) xuất hiện trên trang phục như một thứ xiềng xích của ký ức, một sợi dây liên kết không thể cắt rời giữa người mặc và di sản của tổ tiên. McQueen đã biến những nút thắt thần thoại thành một ngôn ngữ của sự phản kháng và nỗi đau, nơi mỗi đường thêu đan xen phức tạp chính là hiện thân của mạng lưới Wyrd.
Ảnh: Sưu tầm
Ảnh: Sưu tầm
Khi bước ra khỏi những sàn diễn kịch tính của McQueen để tiến vào không gian của nghệ thuật thị giác và kiến trúc, mạng lưới nút thắt lại được tái định nghĩa qua lăng kính của nghệ sĩ Olafur Eliasson. Là một người con của vùng đất Iceland, Olafur Eliasson thường sử dụng cấu trúc “vòng lặp vô tận” (Infinite loops) để khám phá mối quan hệ giữa cơ thể con người và môi trường xung quanh. Nút thắt trở thành một thực thể điều hướng trải nghiệm: người xem phải di chuyển xuyên qua những đường cong uốn lượn để nhận ra rằng không gian là một dòng chảy tuần hoàn luôn được kiến tạo mới mỗi giây.
Nhà trưng bày toàn cảnh dọc tại Donum Estate, 2022 do Studio Other Spaces (Olafur Eliasson và Sebastian Behmann) thực hiện. Ảnh: Adam Potts
Sự giao thoa giữa nút thắt và thần thoại đạt đến đỉnh cao trong các tác phẩm của nghệ sĩ sắp đặt Chiharu Shiota. Dù là một nghệ sĩ Nhật Bản, nhưng giới phê bình nghệ thuật phương Tây không ít lần nhận xét rằng các không gian của Shiota mang đậm hơi thở văn hóa Bắc Âu cổ xưa. Những mạng lưới chỉ dày đặc, chằng chịt vươn rộng từ sàn đến trần nhà trong các tác phẩm của cô thường được ví như sự tái hiện thị giác của những tán rễ khổng lồ đang ôm trọn lấy vũ trụ của cây sinh mệnh Yggdrasil.
Tác phẩm Exposing An Inner Universe của Chiharu Shiota tại Madrid, Tây Ban Nha. Ảnh: Sunhi Mang
Thông qua những thực hành của mình, Shiota đưa tiếng thoi dệt của các nữ thần Norns vào một chiều kích tâm lý học sâu sắc hơn. Cô không tái hiện thần thoại Bắc Âu bằng hình ảnh các vị thần, mà bằng cảm giác: sự ngộp thở, sự bảo vệ và cả sự vây hãm của những sợi dây liên đới. Các tác phẩm của cô giống như một tấm gương phản chiếu mạng lưới Wyrd trong đời thực – nơi con người bị bủa vây bởi hàng vạn sợi chỉ vô hình của những mối quan hệ và những sự kiện ngẫu nhiên. Trong mê cung của Shiota, việc tìm ra một đầu dây để thấu hiểu bản thân trở thành một hành trình nghệ thuật đầy ám ảnh, tương tự như hành trình xác định vị trí của chính mình dưới bóng rễ to lớn của cây định mệnh Yggdrasil.
Tác phẩm Diary trong triển lãm cá nhân Two Home Countries của Chiharu Shiota tại New York, Mỹ. Ảnh: Go Sugimoto
Chính những thực hành nghệ thuật đầy cá tính là minh chứng sống động nhất cho thấy, mạng lưới Wyrd và biểu tượng nút thắt, là những di sản vô cùng kiêu hãnh của người Bắc Âu. Sau cùng, thần thoại Bắc Âu để lại ấn tượng sâu đậm trong tâm khảm mọi người không phải bởi uy quyền của những vị thần hay những trận chiến sử thi dữ dội, mà nằm ở tư duy đầy tính trách nhiệm về cuộc sống: mỗi hành động của chúng ta đều luôn đi kèm với những liên đới nhất định. Giống như một nút thắt chặt chẽ trên tấm thảm định mệnh, mỗi cá nhân vừa là chủ thể tự dệt nên cuộc đời mình, vừa là một phần không thể tách rời trong mạng lưới kết nối vĩ đại của thế gian.
Thực hiện: Thuỳ Như
Xem thêm:
Phong cách Danish Pastel: Bắc Âu ngọt ngào
