Ngày xửa ngày xưa, chẳng ai rõ người kể chuyện đầu tiên xuất hiện thế nào, có lẽ là một lão già lang thang khắp cùng, lão gầy nhẵng mà tiếng nói lớn vọng, êm như nhung, giữa vô số đám đông kể những câu chuyện nửa thật nửa mộng, có thánh thần gần gụi, có con người phi phàm, có sinh vật nhiệm màu… Người nghe nhiều như vạn vạn sao trời, lan nhanh giữa những khu chợ đẫm mùi đất và mồ hôi, nhịp nhàng trong mọi hội hè miên man, nồng trong ánh lửa bập bùng đêm tối, dịu ngọt như lời thủ thỉ bên gối bé con hay rực sáng dưới ánh đèn sân khấu… Những thần thoại qua đời đời kể tích dày thêm những mộng ảo của tưởng tượng, gửi gắm những chồng lấp của hỉ nộ ái ố nhân thế, không đơn thuần là ký ức tập thể mà còn là cách con người khắc họa chính mình trong chiều kích của thời gian.
Chính trong từ lớp dệt của thần thoại, bóng dáng ngựa – loài vật đẹp đẽ mà quen thuộc cũng vượt lên thành sinh thể kỳ diệu, biến chuyển không chỉ ở ngoại vi của hình thể mà còn đổi khác nội lực, thêm nhiều tầng mộng mơ và sinh khí lạ. Những khối cơ bắp rắn rỏi mà uyển chuyển, hiên ngang tung vó giữa lằn ranh người và thánh thần. Không chỉ dọc ngang trong những chuyện kể, ngựa và những câu chuyện thần thoại phi bay vào chốn thần tiên của sắc màu và đường nét. Bởi vì “trăm nghe không bằng một thấy”, trí tưởng tượng cần nhiều hơn một phương tiện ngôn từ để hóa thật, mà mỹ thuật vừa hay lại đủ để thỏa mãn mắt nhìn. Phía bên kia địa cầu, những con người Tây phương với bản ngã chinh phục thấm sâu trong thớ thịt và máu đỏ kể lại chiến tích tranh đấu trong những thần thoại. Song hành với con người vượt trội, hình tượng ngựa cũng được tạc lên như một sinh thể hoàn mỹ sóng đôi trong giấc mơ chinh phục.
Pegasus và Bellerophon: Khát vọng chạm đỉnh Olympus
Ở Hy Lạp vào khoảng 700–800 TCN bắt đầu xôn xao một thần thoại về sự ngã xuống của thần và sự xuất hiện của một sinh vật bất kham. Khi người hùng Perseus chặt phăng đầu ngàn mắt rắn lóe dữ tợn của nữ thần Medusa, khi máu đỏ phun trào thành vũng kinh hoàng, một sự thanh tẩy mang dáng hình ngựa với đôi cánh trắng của đại bàng hoang dại vút thẳng lên bầu trời. Đó là Pegasus, sự nối tiếp của sức mạnh thánh thần, tự do và chỉ thuộc về tầng không.
Ở xứ Corinth, có một chàng trai anh tuấn và dũng cảm tên Bellerophon, để thoát khỏi số phận trớ trêu và oan nghiệt, chàng phải lãnh nhiệm vụ bất khả thi, của vua Lobates: tiêu diệt quái vật Chimera hung tợn, thân sư tử, đuôi rắn và đầu dê, miệng phun ra lửa. Pegasus là cứu cánh giúp chàng Bellerophon khỏi viễn cảnh bị đẩy ngã vào chốn tử thần. Nhờ sự dẫn dắt của tiên tri, chàng diện kiến nữ thần chiến tranh Athena xinh đẹp và được trao cho chiếc dây cương sáng ánh sáng của vàng ròng. Tỉnh dậy khỏi giấc mộng, ngơ ngác tiến về dòng suối Peirene trong vắt, Bellerophon nhìn thấy được sinh vật kỳ diệu ấy trước mắt mình. Câu chuyện được tiếp tục bằng góc nhìn cận đặc tả đoạn thuần phục Pegasus trong tác phẩm Bellerophon Taming Pegasus của họa sĩ Paolo Veronese (khoảng năm 1586–1590), thuộc phong cách Phục Hưng – Tiền Baroque Venice.
Bellerophon Taming Pegasus của Paolo Veronese.
Toàn cảnh thuần phục hiện lên khá gay gắt.Dòng Peirene tối giản bằng mảng xanh đậm vắt ngang, kích thước ngựa và thần được phóng chiếu trọn khung tranh, tỷ lệ đối sánh trái phải và sự tương phản cực độ màu và sắc độ qua trục chính giữa, thể hiện sức mạnh và vẻ đẹp tuyệt thế của Pegasus, cùng sự chật vật của Athena, Bellerophon. Ánh sáng chiếu trực diện ở trung tâm, biểu lộ rõ hình thể thanh thoát nhưng dũng mãnh của sinh vật thần thoại, đôi cánh gắng gượng, đầu và bờm bị ghì chặt hướng xuống bởi dây cương, đè nén bởi kiếm sắc, bởi vùng vẫy mà tạo từng lớp sóng vàng óng tung bay, sắc trắng nhẹ thoát bị kìm hãm bởi mảng màu dày nặng đen, đỏ, nâu đồng. Một sự thuần phục đầy kịch tính nhưng quá rõ ràng về kết quả, sinh vật của bầu trời phải cúi mình trước chàng Bellerophon, trở thành công cụ trong chiến tích tiêu diệt quái vật gieo rắc tai ương kinh hoàng khắp vùng đất Lycia.
Từ những trầm đục của số phận, chàng Bellerophon với ánh chói của thắng lợi, đôi mắt chàng mờ dần, con tim chàng bỏng cháy như thể thiêu rụi đỉnh Olympus. Điều khiển dây cương vàng, chàng thúc chiến mã Pegasus bay đến nơi các vị thần ngự trị. Không theo mô thức thường thấy, Tác phẩm The man and Pegasus của nhà điêu khắc Carl Milles (1928), thuộc điêu khắc hiện đại Bắc Âu đã chạm lại thời khắc tột đỉnh của sự ngạo mạn ấy với hình thể người và thú ở trạng thái lửng lơ, thoát rời khỏi đất.
The man and Pegasus của Carl Milles.
Cụm tượng hướng chéo lên trên, liên kết nhau ở điểm chạm duy nhất góc bàn chân và cánh, tạo hình quy chiếu thành các dạng mũi nhọn và mảnh dẻ tạo cảm giác nhẹ nhàng, khiến vẻ nặng nề của đồng dường như bị triệt tiêu. Biên độ hình thể giải phóng ở mức tối đa, sự ngạo nghễ đầy ngây thơ được đặt trong tư thế lưng chừng của mạnh mẽ và tổn thương, một cảnh báo trước cho kết cuộc của người muốn giành chỗ Zeus, chúa tể các vị thần. Chỉ bằng một vết đốt của con ruồi trâu, Pegasus đã lồng lên đau đớn, Bellerophon rơi tõm lại trần gian và thành kẻ tàn phế lang thang. Cú ngã khỏi giấc mộng, trở về hiện thực đớn đau, nhưng Pegasus – sinh thể sinh ra từ máu, từ khát vọng và từ mộng tưởng của con người – vẫn tiếp tục tung cánh, hóa thành chòm sao rực sáng trên bầu trời đêm. Như chính khát vọng chinh phục: dù bị trừng phạt, chưa bao giờ thôi tắt.
Ngựa gỗ lặng câm, thành Troy thét gào
Nếu Pegasus là sinh thể sinh ra từ máu của quỷ thần và bay lên bầu trời như giấc mộng siêu thoát, thì Ngựa thành Troy là thân gỗ rỗng ruột đặt giữa lòng thành phố – nơi niềm tin bị dẫn dắt sai lệch đã thay thần linh quyết định số phận con người.
Sử thi Iliad và Odyssey của nhà thơ mù Homer, kể lại kết cục của cuộc chiến kiệt quệ, đằng đẵng 10 năm của quân Hy Lạp với bức tường thành Troy bất khả xâm phạm. Truy lại ngọn nguồn của của cuộc chiến phải đi từ cuộc tình vụng trộm của vị hoàng tử đa tình Paris, con trai trưởng của vua vương quốc Troy với nàng Helen xinh đẹp với vua Menelaus của Sparta. Cuộc bỏ trốn vì tình yêu nồng cháy cũng là sự tháo chạy của sự hòa bình và hạnh phúc của hai vùng đất. Những vị thần – kẻ trên đỉnh Olympus nắm trong tay bảng điều khiển rối người, hẳn cũng phải sững sờ trước khoảnh khắc con người tự tay giật đứt sợi dây thao túng bằng trí tuệ, mưu lược và và tàn nhận tận cùng.
Ký ức chết lặng nơi đáy mắt xác người thành Troy là buổi sáng đầu hạ ấy, giữa bãi biển trống trơn, ngựa gỗ khổng lồ ngay ngắn là món quà tạ lỗi được chứng thực bằng dòng chữ: “Người Hy Lạp kính dâng Athena để cầu mong chuyến hồi hương bình an”. Cuộc chiến 10 năm ở thế thượng phong đã tạo một niềm tin ngây ngốc cho dân chúng thành Troy về sự chiến thắng, họ hát ca ăn mừng, cười nhạo kẻ bại trận rút lui trong tủi nhục. Bí mật ấy được hé lộ sớm nhất trong lịch sử nghệ thuật qua bình gốm Mykonos – bằng chứng hình ảnh cổ xưa nhất về Ngựa thành Troy, có niên đại gần 3.000 năm. Chiếc bình đất nung cỡ lớn, với kỹ thuật đắp nổi bề mặt, khiến tạo hình tuy còn sơ khai nhưng đã đạt được cảm giác khối và sức nặng rõ rệt. Con ngựa được khắc họa với nỗ lực tuân thủ cấu trúc sinh học tự nhiên theo hiểu biết nguyên thủy, chiếm trọn phần cổ bình như một biểu tượng trung tâm, khẳng định vị thế then chốt của nó trong thần thoại. Những ô cửa nhỏ khoét xuyên thân ngựa, nơi ánh mắt binh lính Hy Lạp lộ ra trong trạng thái căng thẳng cực độ, đẩy kịch tính lên mức cao nhất. Cái giá của kẻ tưởng mình chiến thắng là một thành Troy rực lửa, thảm sát và sụp đổ chỉ trong một đêm.
Bình gốm Mykonos.
Bình gốm Mykonos.
Người thành Troy trong giờ phút cận kề cửa tử hẳn đã phải hối hận tột cùng khi nhớ lại khoảnh khắc hân hoan kéo con ngựa gỗ ấy vào thành và phớt lờ đi lời cảnh báo: “Timeo Danaos et dona ferentis” (Ta sợ người Hy Lạp, ngay cả khi họ mang quà tặng). Con ngựa trong tác phẩm The Procession of the Trojan Horse in Troy (1773) của Giovanni Domenico Tiepolo. Con ngựa hiện lên với kích thước vĩ đại, chiếm vị thế độc tôn, đối lập gay gắt với tầng tầng lớp lớp con người nhỏ bé chen chúc phía dưới cùng, quanh khung tranh. Gương mặt ngựa mang nét cười ma mãnh, ẩn chứa hiểm họa, một lần nữa tương phản với những ngũ quan mờ nhòe, thiếu cá tính của đám đông Troy. Những bức tường thành cao vút và không gian được tổ chức theo chiều sâu mạnh mẽ dẫn ánh nhìn về thành phố phía xa; ánh sáng tuy đầy đủ nhưng phủ sắc hoàng hôn u ám – như một lời tiên báo lặng lẽ cho sự sụp đổ không thể đảo ngược.
The Procession of the Trojan Horse in Troy (1773) của Giovanni Domenico Tiepolo.
Ngựa trong nghệ thuật tạo hình phương Tây được xây dựng trên nền tảng quan sát giải phẫu chính xác. Ngay cả khi phi mã vào thần thoại – mang cánh, phóng đại kích thước hay khoác lên sắc thái siêu nhiên – ngựa vẫn giữ cấu trúc thân thể tương thích với thế giới thật, nhưng tuân theo những chuẩn mực thẩm mỹ như tỉ lệ vàng, sự cân đối và hài hòa hình khối. Tầm vóc ngựa tương xứng với tầm vóc con người, mạnh mẽ, hoàn mỹ và đậm tính chuyển động, đầy xung lực.
Mỹ cảm tạo hình được hình thành từ bản ngã chinh phục thấm sâu trong thớ thịt và máu đỏ của những kẻ Tây phương, nơi khí hậu cực đoan, núi cao trùng điệp, biển hun hút sâu. Ẩn trong sức căng tràn trề của hình thể sinh học, nội lực lại vượt ra khỏi hình hài vốn có, khát khao chạm tới đỉnh tối thượng của quyền lực và thần tính. Một mộng mơ thần tiên được gửi gắm bởi những người không thể chỉ dựa vào thần để tồn tại, mà cần khát vọng mạnh mẽ và ý chí hiên ngang để làm bá vương tự thân.
Nếu vó ngựa trời Tây không chạm nổi đất, chỉ muốn dung túng cho những vần mây leo đỉnh thánh thần ngự trụ, cưỡi lên cực hạn con người để phi thẳng vào thần thoại, thì bên kia thế giới, một vó ngựa khác lại thong dong, hòa điệu với mạch khí của trời đất và con người. Câu chuyện thần thoại di dịch sang một không gian khác, lão già kể chuyện lại chậm rãi thốt lời mở đầu quen thuộc: “Ngày xửa ngày xưa,…”
Thực hiện: Saya Nguyễn | Ảnh: Sưu tầm
Tính nữ trong mỹ thuật Việt (Kỳ I)
Tính nữ trong mỹ thuật Việt (Kỳ II)
Xuân Bính Ngọ 2026: Hình tượng ngựa thăng hoa trong không gian sống
