Giữa những biến động của lịch sử, các công trình phòng thủ là nơi giao thoa giữa nhu cầu bảo vệ lãnh thổ và khát vọng kiến tạo. Dù hiện diện trên cao nguyên Syria hay dọc những miền đất châu Âu, mỗi thành lũy, mỗi tháp canh đều mang trong mình dấu ấn của tư duy quân sự, điều kiện địa lý và tinh hoa văn hóa bản địa, để ngày nay trở thành những điểm đến giàu giá trị di sản.
1. Pháo đài thành cổ Aleppo
Nằm trên một gò đất cao khoảng 50m, Thành cổ Aleppo (Qal’at Halab) được bao quanh bởi hào nước và tường thành kiên cố, sừng sững ngay trung tâm thành phố. Theo ghi nhận của các nhà khảo cổ học, khu vực này đã được sử dụng từ thời kỳ đồ đồng, trải qua sự hiện diện của nhiều nền văn minh và đế chế, từ Hittite, Hy Lạp, La Mã, Byzantine cho đến các triều đại Hồi giáo sau này.
Cổng chính đồ sộ, cầu vào nhiều nhịp uốn lượn, bờ dốc ốp đá và các cấu trúc cung điện bên trong phần lớn là thành tựu của triều đại Ayyubid, được hoàn thiện dưới thời Az-Zahir Ghazi. Tuy nhiên, khu vực này đã chịu thiệt hại nặng nề trong cuộc chiến tranh Syria. Theo thông cáo của UNESCO, khoảng 60% khu phố cổ bị hư hại nghiêm trọng, trong đó 30% bị phá hủy hoàn toàn. Hiện Aleppo nằm trong khu vực bảo tồn đang được chính quyền Syria và UNESCO giám sát phục hồi.
UNESCO mô tả đây là “một ví dụ xuất sắc về thành phố Ayyubid thế kỷ 12”, với hệ thống công sự được xây dựng như điểm nhấn quân sự sau chiến thắng của Saladin trước quân Thập tự chinh. Ảnh: Tư liệu
2. Lâu đài Wartburg
Nằm ở độ cao 410 mét so với mực nước biển, Lâu đài Wartburg được Bá tước Ludwig der Springer khởi công xây dựng vào năm 1067, sau đó được các lãnh chúa dòng họ Ludowingian và Thuringia tiếp tục mở rộng trong suốt thế kỷ 12 và 13. Đại sảnh Romanesque (Palas), xây dựng vào khoảng giữa thế kỷ 12, vẫn còn nguyên vẹn phần lớn cho đến nay và được coi là công trình kiến trúc Romanesque thế tục được bảo tồn tốt nhất ở phía bắc dãy Alps. Năm 1999, UNESCO ghi danh Wartburg vào Danh sách Di sản Thế giới — lâu đài đầu tiên của Đức đạt được vinh dự này, với mô tả là “di tích nổi bật của thời kỳ phong kiến ở Trung Âu”.
Về mặt lịch sử, Martin Luther đã ẩn náu tại đây từ tháng 5/1521 đến tháng 3/1522 dưới bí danh Junker Jörg; chính tại đây, ông đã dịch Tân Ước từ tiếng Hy Lạp sang tiếng Đức chỉ trong mười tuần. Lâu đài cũng in dấu trong chủ nghĩa lãng mạn Đức thế kỷ 19 qua vở opera Tannhäuser của Wagner và Lễ hội sinh viên Wartburg năm 1817.
Ảnh: Yuriy Buriak
3. Lâu đài Windsor
Vua William I đã thành lập Windsor vào khoảng năm 1070 theo mô hình đồi nhân tạo và tường rào gỗ (motte-and-bailey). Là lâu đài nằm xa nhất về phía tây trong vòng tròn gồm chín lâu đài được xây dựng quanh London sau cuộc Chinh Phục, Windsor tự hào nắm giữ kỷ lục là lâu đài có thời gian cư trú liên tục dài nhất thế giới.
Trải qua các thời kỳ quân vương như Henry II, Edward III và Henry VIII, cấu trúc gỗ ban đầu dần được thay thế và mở rộng thành tổ hợp kiến trúc đá tráng lệ. Cuốn Castles and Fortified Cities of Medieval Europe của Lepage xác nhận đây là nơi cư trú liên tục của hoàng gia kể từ khi được William Kẻ Chinh Phục thành lập năm 1070, sau đó lần lượt được mở rộng qua các thời kỳ Henry II, Henry III, Edward III và Henry VIII.
Windsor được biết đến rộng rãi là lâu đài có người ở liên tục lâu đời nhất và có diện tích sàn lớn nhất thế giới. Hiện tại, Phòng gian Khánh tiết và Nhà nguyện Thánh George là những di sản kiến trúc trọng điểm mở cửa đón công chúng tham quan. Nhà nguyện Thánh George cũng là nơi tổ chức đám cưới của Hoàng tử Harry và Công nương Meghan năm 2018, cũng như lễ an táng của Nữ hoàng Elizabeth II năm 2022, sau khi lễ Quốc tang chính thức được cử hành tại Tu viện Westminster.
Ảnh: Tư liệu
4. Pháo đài Rochester
Giám mục kiêm kiến trúc sư Gundulf chịu trách nhiệm xây dựng Tháp Trắng, đã dựng lên lâu đài đá ban đầu ở Rochester vào cuối những năm 1080. Khối tháp chính bằng đá phiến Kentish cao khoảng 35 mét, một trong những kiến trúc tháp canh Norman cao nhất còn tồn tại ở Anh, được bổ sung vào khoảng năm 1127 bởi William de Corbeil, Tổng Giám mục Canterbury.
Pháo đài này ghi dấu ấn đậm nét trong lịch sử nghệ thuật công thành thời Trung cổ. Vua John đã bao vây nó vào năm 1215 trong Chiến tranh Nam tước lần thứ nhất. Những người thợ mỏ của ông đã đào hầm ở một góc tháp, dùng mỡ từ 40 con lợn lớn nhất để đốt các cột chống bằng gỗ, khiến góc phía đông nam sụp đổ. Góc tháp này sau đó được xây dựng lại thành một tháp tròn dưới thời Henry III.
Pháo đài ngày nay là một tàn tích đồ sộ. Dù nội thất bên trong đã bị phá hủy hoàn toàn, cầu thang, hành lang và tường thành vẫn cho thấy rõ cách thức hoạt động của một pháo đài hoàng gia thời Norman.
Ảnh: Tư liệu
5. Castel del Monte
Được xây dựng vào khoảng năm 1240 cho Hoàng đế Frederick II, Castel del Monte nằm trên một ngọn đồi thấp ở Apulia và được xem là lâu đài thế kỷ 13 còn tồn tại có kiến trúc độc đáo nhất châu Âu. Công trình là một khối bát giác hoàn hảo, bên trong có hai tầng với tám phòng hình thang xoay quanh một sân bát giác ở trung tâm. Theo mô tả của UNESCO, tỷ lệ toán học của công trình là sự pha trộn hài hòa giữa văn hóa cổ điển, thế giới Hồi giáo phương Đông và phong cách Gothic của dòng tu Cistercian ở Bắc Âu, trong khi một số nghiên cứu còn cho rằng công trình chịu ảnh hưởng sâu sắc của chiêm tinh học thời Trung cổ. UNESCO đã đưa di tích vào danh sách Di sản Thế giới năm 1996. Hình ảnh của Castel del Monte cũng từng được in lên mặt đồng xu 1 cent của Ý.
Gần như vắng bóng các công năng sinh hoạt thông thường, toàn bộ không gian trong lâu đài mang dáng dấp của một sự chiêm nghiệm sâu sắc về toán học, thiên văn và tỷ lệ hình học trong kiến trúc Địa Trung Hải. Sân trong hình bát giác, cổng chính ốp đá breccia corallina màu san hô đặc trưng cùng tầm nhìn ra vùng nông thôn Apulia làm nên vẻ đẹp riêng có của nơi này.
Ảnh: Tư liệu
6. Lâu đài Malbork
Khởi công năm 1274 bởi Dòng Hiệp sĩ Teuton, Malbork là minh chứng cho kỹ nghệ xây dựng bằng gạch nung thời Trung cổ, và là một trong những cụm lâu đài quy mô lớn được quy hoạch sớm nhất ở châu Âu sau các cuộc chinh phạt vùng Baltic. Với diện tích sàn lên tới hơn 143.000 m², đây chính là công trình lâu đài bằng gạch lớn nhất thế giới. UNESCO đã ghi danh Malbork vào danh sách di sản năm 1997, cùng một khu vực được bảo vệ rộng 21 hecta.
Khu phức hợp được chia thành Lâu đài Cao (tu viện Dòng, kho bạc, nhà nguyện), Lâu đài Trung (cung điện Đại Giáo chủ, nhà ăn) và Lâu đài Hạ (xưởng, bệnh xá). Cung điện Đại Giáo chủ là công trình kiến trúc trung tâm, được xem là một trong những thành tựu tiêu biểu của kiến trúc Gothic châu Âu. Lâu đài đã được tái thiết đáng kể sau khi gần như bị phá hủy hoàn toàn vào năm 1945.
Ảnh: Konstantin Zhdanov
7. Pháo đài Caernarfon
Khởi công từ năm 1283, sau cuộc chinh phạt xứ Wales của vua Edward I, lâu đài Caernarfon được xây dựng như trung tâm hành chính và biểu tượng quyền lực của vương quyền Anh tại vùng đất vừa được sáp nhập. Các tháp đa giác cùng những dải đá màu xen kẽ trên tường thành được nhiều nhà nghiên cứu cho là lấy cảm hứng từ tường thành Theodosian của Constantinople. Đây là một lựa chọn hiếm gặp trong kiến trúc lâu đài Anh thế kỷ XIII, góp phần khẳng định uy quyền và tính chính danh của triều đại Plantagenet.
Caernarfon là một trong bốn lâu đài thời Edward được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 1986 với tên gọi Lâu đài và Tường thành của Vua Edward ở Gwynedd. Năm 1969, lâu đài cũng là nơi diễn ra lễ tấn phong Thân vương xứ Wales của Charles, nay là Vua Charles III. Tháp Đại bàng, Cổng Vua cùng hệ thống tháp đa giác vẫn được bảo tồn gần như nguyên vẹn đến ngày nay.
Đây cũng là nơi Edward II, con trai của Edward I và là vị Thân vương xứ Wales đầu tiên trong hàng thừa kế ngai vàng Anh chào đời. Ảnh: Tư liệu
Thực hiện: Bình Nhi
Xem thêm:
La Muralla Roja – Màu sắc thứ tạo nên ảo giác
