Từ lịch sử, nghệ thuật đến đời sống thường ngày, hoa anh đào hiện diện như một sợi dây nối xuyên suốt văn hóa Nhật Bản. Sakura nở vào cuối tháng Ba đến đầu tháng Tư, mỗi mùa kéo dài chỉ vài tuần ngắn ngủi, khiến người Nhật trân trọng, như một lời nhắc nhở ý nhị về việc sống trọn vẹn với hiện tại.
Tác phẩm Ikebana của nghệ sĩ Keita Kawasaki. Ảnh: Keita Kawasaki
Hành trình của hoa anh đào qua từng thời đại Nhật Bản
Hoa anh đào hiện diện ở nhiều vùng Đông Á và một phần châu Âu, nhưng chính tại Nhật Bản, loài hoa này mang nhiều ý nghĩa hơn cả. Nhiều giả thuyết cho rằng sakura có nguồn gốc từ dãy Himalaya rồi lan dần về phía Đông. Qua nhiều thế kỷ, người Nhật đã chọn lọc và lai tạo hơn hai trăm giống, trong đó Somei Yoshino (染井吉野) là giống phổ biến nhất, nở hoa trước khi ra lá, tạo thành những tán hoa dày như mây.
Bảo tàng Sumida Hokusai tại Tokyo. Ảnh: Elle Japan
Vườn Sankei-en tại Kanagawa. Ảnh: Elle Japan
Thư viện thành phố Towada tại Aomori. Ảnh: Elle Japan
Đại học Vũ Hán tại Trung Quốc. Ảnh: GoChina
Rừng Seoul tại quận Seongsu, Hàn Quốc. Ảnh: MediaHub Seoul
Dấu vết sớm nhất của mối quan hệ giữa người Nhật và hoa anh đào có thể tìm thấy từ thời Yayoi, khi nền nông nghiệp lúa nước hình thành. Khi ấy, anh đào được xem là nơi trú ngụ của thần lúa, và thời điểm hoa nở trở thành tín hiệu gắn với mùa vụ. Sang thời Nara, ảnh hưởng từ cung đình Trung Hoa khiến hoa mai (梅) được ưa chuộng hơn. Tuy nhiên, đến thời Heian, khi văn hóa bản địa dần định hình, sự chú ý chuyển sang loài cây mọc tự nhiên trên khắp xứ sở này.
Asukayama là nơi Tokugawa Yoshimune trồng 1,270 cây hoa anh đào và mở cửa cho dân thường thưởng hoa, biến hanami thành dịp vui chơi, uống rượu và lễ hội chung của mọi tầng lớp xã hội. Ảnh: Thư viện Quốc hội Nhật Bản
Bức tranh tái hiện bờ kè sông Sumida thời Edo đông đúc người thưởng hoa, phản ánh sự lan tỏa của văn hóa hanami từ giới quý tộc sang dân thường và sự hình thành các buổi tiệc ngắm hoa anh đào hiện đại. Ảnh: Thư viện Quốc hội Nhật Bản
Kyokusui no En là nghi lễ cung đình trong lễ Jōshi no Sekku du nhập từ Trung Quốc, được tổ chức từ ít nhất thời Nara với tục uống rượu sake trắng trang trí hoa đào. Ảnh: Dazaifu
Bản vẽ Cây hoa anh đào bên trái ghi lại cây được trồng trước điện Shishinden sau khi cung điện bị hỏa hoạn năm 960, thay thế cây mận cũ bằng cây anh đào từ nhà Thái tử Shigeaki theo ghi chép trong Kojidan. Ảnh: Thư viện Quốc hội Nhật Bản
Từ thời Kamakura đến Muromachi, anh đào dần hiện diện trong đời sống của tầng lớp võ sĩ, đặc biệt với giống Oshima-zakura (大島桜). Thời Edo đánh dấu bước chuyển quan trọng, khi anh đào được trồng trong chùa chiền và không gian công cộng, đưa tục ngắm hoa lan rộng trong dân gian. Các địa điểm như núi Yoshino hay Ueno trở thành điểm hẹn quen thuộc, và những buổi tụ họp dưới tán hoa bắt đầu mang sắc thái lễ hội.
Việc thành lập Mạc phủ Kamakura đánh dấu bước ngoặt khi giống anh đào Oshima trở nên phổ biến và các quá trình lai chọn tự nhiên phát triển mạnh vào thời Muromachi. Ảnh: Thư viện Quốc hội Nhật Bản
Vở kịch Yoshitsune Senbon Zakura trong Bunraku và Kabuki thể hiện sự song hành giữa cõi này và cõi kia, giữa nhân quả và lòng biết ơn, tương ứng với biểu tượng mong manh của hoa anh đào. Ảnh: Thư viện Thủ đô Tokyo
Cũng trong thời kỳ này, giống Somei Yoshino được nhân giống tại làng Somei trước khi lan rộng khắp nơi. Bước sang thời Minh Trị, sự phát triển của đường sắt giúp loài hoa theo chân người đến mọi vùng đất. Sau chiến tranh, trong giai đoạn phục hồi kinh tế, anh đào được trồng nhiều tại công viên và đường phố, hình thành nên những không gian ngắm hoa quen thuộc ngày nay.
Khung cảnh làng Somei, nơi khai sinh giống anh đào Somei Yoshino, từng là trung tâm trồng cây cảnh từ đầu thời Edo và đến nay vẫn nổi tiếng với những hàng hoa anh đào rực rỡ. Ảnh: Thư viện Quốc hội Nhật Bản
Tất cả những cột mốc trên góp phần tạo nên hanami (花見) – tục ngắm hoa mùa xuân, khi người ta tụ họp dưới tán cây để ăn uống, trò chuyện và thưởng rượu sake. Phong tục này được cho là bắt nguồn từ các nghi lễ xưa, khi đồ ăn và rượu được dâng dưới gốc anh đào như một cách chào đón thần núi. Từ thú vui của giới quý tộc, hanami dần trở thành hoạt động của mọi tầng lớp, nơi vẻ đẹp ngắn ngủi của cánh hoa nhắc người ta về sự vô thường, và về giá trị của từng khoảnh khắc được sống trọn.
Sự đa dạng của hoa anh đào
Hoa anh đào thuộc phân chi anh đào của chi mận mơ, họ Hoa hồng (Rosaceae). Prunus serrulata là loài tiêu biểu thường được trồng làm cảnh, trong khi các giống cho quả chủ yếu thuộc những loài khác hoặc được lai tạo với Prunus avium và Prunus cerasus. Về màu sắc, sakura không chỉ gói gọn trong trắng, hồng và đỏ. Bảng màu thực tế phong phú hơn, trải từ trắng tinh đến hồng nhạt, hồng đậm, và cả những sắc hiếm như vàng hay xanh lục. Nhật Bản hiện ghi nhận hơn hai trăm giống, mỗi loại mang đặc điểm và thời điểm nở riêng.
Khi nở rộ, Ukonzakura dần chuyển sang hồng, tạo nên sự biến đổi màu sắc tinh tế. Ảnh: Flower Database
Kawazu-zakura (河津桜) nở sớm từ đầu tháng Hai với sắc hồng đậm và thời gian ra hoa khá dài. Somei Yoshino là giống phổ biến nhất, mang tông hồng rất nhạt, gần như trắng, thường nở trước khi ra lá, tạo cảm giác cả tán cây được phủ một lớp mây mềm. Ichiyō (一葉) nở muộn hơn vào giữa tháng Tư, với những bông hoa nhiều cánh màu hồng phấn xen cùng chồi non xanh. Hiếm hơn là Ukonzakura (鬱金桜), giống hoa màu vàng nhạt, mang tên gọi gợi liên tưởng đến màu nghệ, có thể ngắm tại vườn Shinjuku Gyoen ở Tokyo hay khuôn viên Xưởng đúc tiền Osaka.
Kawazu Zakura. Ảnh: Σ64
Somei Yoshino gần như định hình hình ảnh sakura trong mắt người Nhật hiện đại. Loài này thường được trồng dọc bờ sông, hào nước và trong công viên, nơi những tán hoa phản chiếu trên mặt nước hoặc kết thành vòm trải dài theo lối đi. Kawazu-zakura, nổi tiếng ở bán đảo Izu, nở sớm hơn khoảng một tháng, kéo dài mùa hoa và thu hút nhiều du khách mỗi năm. Không chỉ gắn với mùa xuân, một số giống như Shikizakura còn nở hai lần trong năm. Tại tỉnh Aichi, có những thời điểm sắc lá thu và cánh hoa anh đào cùng hiện diện như một dấu hiệu giao mùa hiếm có.
Somei Yoshino. Ảnh: Muratagawa
Ichiyo. Ảnh: Eiki Yasuda
Trong số các giống phù hợp trồng chậu, Asahiyama (旭山桜) được ưa chuộng nhờ dáng nhỏ gọn và hoa cánh kép màu hồng thanh. Giống này nở sớm ngay khi cây còn non, chỉ cao khoảng 12–15 cm đã có thể phủ kín hoa, tạo nên vẻ rực rỡ ít thấy ở bonsai. Sau mùa ngắm hoa trong nhà, chỉ cần đưa cây ra ngoài đón nắng và tưới đều, sakura có thể tiếp tục nở trong nhiều mùa xuân tiếp theo.
Dễ chăm sóc và chịu được bóng râm lẫn thời tiết lạnh, Asahiyama thường được xem là lựa chọn lý tưởng cho người mới bắt đầu. Ảnh: Sekibokka
Nguồn cảm hứng của nhiều ngành nghệ thuật
Trong văn học Nhật Bản, hoa anh đào từ lâu gắn liền với triết lý mono no aware (物の哀れ) – cảm thức bâng khuâng trước sự chóng tàn của vạn vật. Truyện ngắn Sakura no Mori no Mankai no Shita (桜の森の満開の下) của Sakaguchi Ango là một ví dụ đáng chú ý: dưới tán hoa nở rộ, câu chuyện về người cướp và người vợ tàn nhẫn dần hé lộ một thứ bất an khó tả, như thể chính vẻ đẹp của hoa làm tâm trí con người trở nên mất phương hướng. Hoa anh đào cũng xuất hiện trong Yamazakura (山桜) của Ishikawa Jun hay Sakuramori (桜守) của Mizukami Tsutomu, nơi mùa hoa vừa là bối cảnh, vừa đánh dấu những chuyển biến trong số phận và cảm xúc nhân vật.
Trong sân khấu kabuki, sakura được dùng như một lớp ngôn ngữ thị giác, gắn với những khoảnh khắc cao trào và cảm xúc dễ vỡ. Các vở kinh điển như Musume Dōjōji (娘道成寺) và Yoshitsune Senbonzakura (義経千本桜) đều khai thác hình ảnh này để đan cài vẻ đẹp, bi kịch và sự phù du. Những cánh hoa rơi hay tán cây nở rộ trên sân khấu không chỉ tạo hiệu ứng thị giác, mà còn phản chiếu diễn biến tâm lý và số phận của nhân vật.
Ảnh: Serai
Trên sân khấu, những cánh hoa rơi, tán cây nở rộ hay khung cảnh núi Yoshino phủ sắc hoa không chỉ tạo hiệu ứng thị giác, mà còn làm nổi bật diễn biến tâm lý và số phận nhân vật. Chính sự kết hợp giữa hình ảnh và cảm xúc ấy khiến hoa anh đào trở thành một trong những mô típ đặc trưng, góp phần định hình thẩm mỹ của kabuki qua nhiều thời kỳ.
Ảnh: Serai
Ảnh: Serai
Trong dòng tranh khắc gỗ ukiyo-e (浮世絵) thời Edo, hoa anh đào thường hiện diện như một phần của nhịp sống đô thị. Utagawa Hiroshige và Katsushika Hokusai thường đặt sakura ở tiền cảnh, mang vẻ mềm mại, mờ ảo, đối lập với núi non, kiến trúc hay dòng nước phía xa. Khi kết hợp cùng hình ảnh núi Phú Sĩ, những bố cục ấy trở thành một trong những biểu tượng mùa xuân đặc trưng nhất của hội họa Nhật Bản.
Tranh Ukiyo-e trích từ tác phẩm Truyện Genji: Hana no En, Dưới tán hoa anh đào của họa sĩ Kunisada, năm 1852. Ảnh: Tư liệu
Chiyoda Ōoku Hanami, cảnh ngắm hoa trong khu nội cung nữ giới của Hoàng cung Edo, tranh bộ ba ukiyo-e của Toyohara Chikanobu, năm 1894. Ảnh: Thư viện Quốc hội Nhật Bản
Tinh thần ấy cũng hiện diện trong tranh cuộn, bình phong và hội họa mực. Thay vì khắc họa khoảnh khắc nở rộ hoàn hảo, nhiều nghệ sĩ chọn thời điểm hoa vừa chớm nở hoặc đang rơi, khi vẻ đẹp nằm ngay trong sự chuyển biến. Từ đó đến nghệ thuật đương đại, từ minh họa, nhiếp ảnh đến thiết kế thị giác, hình tượng hoa anh đào vẫn là một biểu đạt quen thuộc.
Tác phẩm “Cherry Blossom Viewing at Itsukushima and Yoshino”, bình phong gấp sáu tấm đôi, mực, màu và vàng quỳ trên giấy, Nhật Bản, thời Edo (1615-1868), nửa đầu thế kỷ XVII. Ảnh: The Met Collection
Trong thủ công mỹ nghệ, sakura hiện diện cả như họa tiết lẫn chất liệu. Tại Akita, kỹ thuật Kaba-zaiku (樺細工) sử dụng vỏ cây anh đào núi để phủ lên bề mặt gỗ, tạo nên những hộp trà hay khay với sắc nâu đỏ trầm ấm. Qua thời gian, lớp vỏ càng trở nên bóng mịn và sâu màu, phản ánh quan niệm thẩm mỹ trân trọng dấu vết của thời gian. Trong nghệ thuật sơn mài maki-e (蒔絵), bột vàng hoặc bạc được rắc lên lớp sơn ướt để tái hiện cành hoa hay cánh hoa rơi trên hộp, khay hay nghiên mực. Sự tương phản giữa ánh kim và nền tối làm nổi bật vẻ mong manh của hoa, gợi nét trang nhã đặc trưng của mỹ học cung đình.
Hộp đựng trà bằng vỏ cây anh đào. Ảnh: Sưu tầm
Hộp nghiên mực Shishinden Makie. Ảnh: Miho
Hộp nghiên mực Sakura Saigyo Makie. Ảnh: ColBase
Trong thiết kế vườn Nhật, cây anh đào góp phần định hình nhịp điệu bốn mùa. Vị trí trồng được tính toán để cảnh quan thay đổi theo thời gian: mùa xuân rực sắc hoa, mùa hè xanh tán lá, mùa thu chuyển màu, mùa đông để lộ dáng cành thanh thoát. Anh đào thường được đặt gần mặt nước, khi cánh hoa rơi xuống hồ hay suối, chuyển động nhẹ ấy trở thành một phần của trải nghiệm thị giác và thiền định. Trong trà đạo, hoa anh đào là dấu hiệu tinh tế của mùa xuân, xuất hiện trong tokonoma (床の間), nghệ thuật cắm hoa ikebana (生け花) và cả trong những chiếc bánh wagashi (和菓子) dùng kèm trà.
Ảnh: Patrick Vierthaler
Ảnh: @uchiku_bonsai_suiseki
Ảnh: Ikebana Kadouenshu
Hoa anh đào là một trong những họa tiết lâu đời nhất trên kimono, xuất hiện từ thời Heian trong trang phục cung đình. Theo quy ước truyền thống, kimono có họa tiết anh đào thường được mặc vào mùa xuân, lý tưởng nhất là ngay trước hoặc trong thời điểm hoa nở, tránh mặc sau khi hoa đã tàn. Sự tinh tế này phản ánh triết lý ma (間) trong thẩm mỹ Nhật Bản: trân trọng đúng thời điểm, đúng ngữ cảnh. Trên vải, họa tiết sakura được thể hiện theo nhiều cách — từ những cành hoa thưa thớt, mực tàu trên nền trắng, đến bố cục đối xứng dày đặc trên lụa nhuộm yuzen rực màu. Kỹ thuật nhuộm shibori đôi khi cũng được dùng để tạo hình cánh hoa từ chính cấu trúc của vải, thay vì chỉ in hay vẽ lên bề mặt.
Áo choàng kimono Furisode với họa tiết thêu hoa anh đào và chim phụng. Ảnh: Met Museum
Ở phạm vi quốc tế, hình tượng sakura được diễn giải theo nhiều hướng khác nhau, nhưng tựu trung đều phản ánh sự quan tâm sâu sắc của giới thiết kế với thẩm mỹ Nhật Bản. Từ những cánh hoa được tái hiện trên vải bằng nhiều kĩ thuật như in ấn, thêum đính, cho đến những diễn giải trừu tượng hơn trong cách xử lý đường cắt, phom dáng. Dù theo hướng nào, hình tượng này vẫn giữ được sự duyên dáng khó nhầm lẫn.
Alexander McQueen xuân/hè 2001. Ảnh: Tư liệu
Hoa anh đào là một trong những điểm nhấn đặc trưng của thương hiệu Dior. Từ trái sang: Couture xuân/hè 2007 do John Galliano thiết kế, Couture xuân/hè 2013 do Raf Simons thiết kế, Couture xuân/hè 2017 do Maria Grazia Chiuri thiết kế, Couture xuân/hè 2026 do Jonathan Anderson thiết kế. Ảnh: Tư liệu
Comme des Garcon thu/đông 2026. Ảnh: Tư liệu
Thực hiện: Vy Dương
Xem thêm:
Vạn trạng hoa lan: Từ hóa thạch cổ đại đến biểu tượng nghệ thuật
