Đón Tết không chỉ là bước sang một năm mới, mà còn là khoảnh khắc sắp xếp lại đời sống và hồi cố về chặng đường đã qua. Trong sự thâu vén vui vầy, nhà cửa được lau dọn, gian chính được chỉnh trang, bàn thờ được chăm chút, và trên những bức tường chữ xưa của người xưa xuất hiện. Trong buổi nói chuyện tại phòng đọc Tempo Nexus, Thạc sĩ Phan Nguyễn Kiến Nam gợi lại một điều tưởng quen mà hóa ra đã lâu ta không để ý: những câu chúc Tết xưa vốn không đơn thuần là những lời tốt đẹp thoáng qua, mà được đặt vào không gian sống như một thành phần nội thất tinh thần. Mỗi chữ treo lên tường là một cách sắp xếp lại trật tự của không gian và của chính mình.
Ảnh: Tản Mạn Kiến Trúc
Năm Bính Ngọ, chữ trung tâm là Mã (馬). Theo diễn giả Kiến Nam, chữ này được nhìn từ cả hình thể lẫn ý nghĩa. Mã là hình tượng con ngựa, biểu trưng cho chuyển động, sinh lực và khí thế tiến lên. Từ chữ ấy hình thành những cụm quen thuộc như “Mã đáo thành công” (馬到成功), ngựa đến thì thành công, hàm ý việc vừa bắt đầu đã thuận lợi); hay “Long mã tinh thần” (龍馬精神, tinh thần mạnh mẽ, bền bỉ). Ở đây, “mã” không chỉ là con giáp của năm mà là năng lượng vận động được đưa vào không gian đầu xuân, như một lời nhắc về ý chí và sức bền cho cả gia đình.
Một số câu chúc tuy quen thuộc nhưng vẫn hàm chứa ý nghĩa sâu sắc hơn ta tưởng, ví dụ câu “An khang thịnh vượng” (安康盛旺). Chữ An (安) gồm bộ mịch (mái nhà – 宀) và chữ Nữ (女) bên dưới, nghĩa gốc là người phụ nữ ngồi dưới mái nhà, tức gia đạo yên ổn, khi nào nhà còn được bàn tay dịu dàng sắp đặt thì nhà còn là nhà. Khang (康) mang nghĩa rộng rãi, thông suốt, khỏe mạnh; không chỉ sức khỏe cá nhân mà là sinh khí lưu thông trong đời sống. Thịnh (盛) là đầy, tràn trề hưng phát, đạt đến độ dồi dào. Còn Vượng (旺) gắn với Mặt trời (日) ở đỉnh cao, hàm ý rực rỡ, cực thịnh. Bốn chữ không lặp lại mà tạo thành một tiến trình: từ ổn định nền tảng, đến sung túc, rồi phát triển và đạt đỉnh cao. Treo những chữ này ở gian chính mở ra một trục năng lượng tích cực cho ngôi nhà, từ mái nhà yên ấm đến sự rạng rỡ của tương lai.
Ảnh: Tản Mạn Kiến Trúc
Cũng trong tinh thần ấy, diễn giả đã gợi mở nhiều cách hiểu cho câu “Kim ngọc mãn đường” 金玉滿堂. Kim (金) là vàng, là của báu; Ngọc (玉) là đá quý, tượng trưng những yếu tố tinh thuần và cao đẹp; chữ Mãn (滿) có bộ thủy 氵, gợi hình ảnh nước đầy đến hai bờ, nghĩa là viên mãn; còn Đường (堂) là gian nhà chính giữa, nơi quan trọng nhất trong ngôi nhà truyền thống. “Mãn đường” vì thế không chỉ là đầy nhà, mà là đầy ở trung tâm, ở trái tim. Điều đáng nói ở đây là “báu” ở kim, ở ngọc không chỉ là vật chất thông thường, mà còn ở mang nghĩa tinh thần. Vàng và ngọc tượng trưng cho giá trị cao quý, hướng về vẻ đẹp đáng kính đó chính là ám chỉ lễ nghĩa, đức độ. Như vậy, câu chúc này đang nói rằng nếu ta mong muốn gia đình luôn được quý trọng và vinh hiển thì cần tự mình củng cố cái đẹp ở tinh thần. Treo “Kim ngọc mãn đường” trong gian giữa là hy vọng con cháu học theo con đường đạo đức mà cố gắng không ngừng.
Thành ngữ Kim ngọc mãn đường. Ảnh: Tư liệu
Việc tiền nhân tin rằng tài sản quý báu nhất nằm ở chính con người được nhắc rõ trong những câu chúc dùng chữ Tài như “Chiêu tài tiến bảo” (招財進寶). Tài (財) trong chữ này là của cải, nhưng cũng đồng âm với 才 (tài năng). Chiêu (招) là vẫy gọi, mời đến; Tiến (進) là bước tới, cải thiện; Bảo (寶) là vật quý. Lời chúc vì thế không chỉ là mời tiền của vào nhà, mà còn là chiêu mộ người tài, khuyến khích tài năng phát triển. “Bảo” cũng không chỉ là vàng bạc, mà là những điều quý báu: tri thức, đức hạnh, nhân tài. Trong cách hiểu ấy, “báu” vượt khỏi vật chất, trở thành giá trị sống. Như thế, chữ nghĩa của tiền nhân luôn hàm chứa nhiều tầng nghĩa, chúng được diễn giải tùy theo tâm tưởng, nguyện vọng và mong cầu của người đọc lên câu chúc.
Câu chúc Chiêu tài tiến bảo. Ảnh: Tư liệu
Tương tự, “Tâm tưởng sự thành” (心想事成) mở ra một chuỗi logic khác. Tâm (心) là trung tâm của ý niệm; Tưởng (想) là hình ảnh trong tâm trí, mong nghĩ, khả năng nhìn xa; Sự (事) là việc đời cụ thể; Thành (成) là hoàn tất. Từ tâm đến tưởng, từ tưởng đến việc, từ việc đến thành, đó là hành trình bên trong của mỗi con người. Treo câu chữ này trong nhà là nhắc nhở rằng mọi thành công đều bắt đầu từ suy nghĩ và ý chí.
Bức thư pháp Tâm tưởng sự thành. Ảnh: 鄭欽亮
Những câu như “Toàn gia bình an” (全家平安) hay “Niên niên hữu dư” (年年有餘) cũng mang tinh thần ấy: “toàn” là trọn vẹn, “bình” là yên ổn; “dư” không chỉ là đủ mà còn thừa để sẻ chia. Trong không gian nội thất xưa, những chữ này được đặt ở hai cột chính hay treo ngang gian giữa, tương tác với ánh sáng và trục nhìn của căn phòng. Chữ không đứng riêng lẻ; nó tham gia vào cấu trúc không gian, trở thành một phần của thiết kế sống.
Vì vậy, đón Tết Bính Ngọ, khi chữ 馬 gợi chuyển động và những cụm bốn chữ gợi sự viên mãn, ta có thể đọc lại lời chúc xưa theo những cách khác nhau. “Báu” không chỉ là của cải; “tài” không chỉ là tiền bạc; mà là tài năng, phẩm chất và con người. Khi những chữ ấy được đặt đúng chỗ trong ngôi nhà, chúng không chỉ làm đẹp không gian, mà còn nhắc ta điều gì mới thực sự quý giá để giữ gìn và vun bồi trong năm mới.
Thực hiện: Vương An Nguyên từ nhóm Tản Mạn Kiến Trúc
Xem thêm
Mã đáo thành công: Ý nghĩa tranh ngựa trong không gian Tết
Thư pháp gia Thái Trung – Người giữ lửa văn hóa qua nét mực
Mâm cỗ tất niên ba miền: Riêng một sắc thái, chung một tinh thần
